Alisher Navoiyning nutq odobiga oid qarashlarining pedagigik ahamiyati - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	838.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Alisher Navoiyning nutq odobiga oid qarashlarining pedagigik ahamiyati

Купить

Alisher Navoiyning nutq odobiga oid
qarashlarining pedagigik ahamiyati
TAQDIMOTI

O‘RTA ASRLAR NOTIQLIK SAN’ATI VA UNDA
NAVOIYNING O‘RNII BOB 6

1.1. § . Nutq madaniyatining xalqimiz ijtimoiy hayotida tutgan o‘rni.
Keyingi yillarda o‘zbek tilini har tomonlama puxta o‘rganish, uning fonetik, leksik,
grammatik qurilishini, fanning boshqa turlari bilan bog‘liq jihatlarini chuqur tadqiq etish bo‘yicha
darsliklar, qo‘llanmalar va yuzlab maqolalar yaratildi. Xuddi shuningdek, nutq madaniyatini o‘rganish
bo‘yicha ham ancha ishlar amalga oshirildi. Ta’lim dargohlarida nutqni o‘stirish, notiqlik san’ati va
nutq madaniyati masalalari bilan shug‘ullanuvchi alohida bo‘limlarning ochilishi, nutq madaniyatiga
oid masalalarning oliy o‘quv yurtlarida maxsus kurs sifatida o‘qitilishi, matbuot, radio va televideniye
orqali tushuntirish ishlarining olib borilishi, xalq orasida turli xil davra suhbatlarining o‘tkazilishi
hamda ilmiy, ilmiy-ommabop xarakterdagi har xil darslik va o‘quv qo‘llanmalari, maqolalar
to‘plamlarining nashr etilishi ana shular jumlasidandir.

Qadimgi Hindistonda nutq madaniyati rivoji “Mahobhorat”, “Ramayana” kabi afsonaviy
dostonlar bilan bog‘liqdir. Bu dostonlarda nutq madaniyatiga oid fikrlar mavjud. Hindistonda qadimgi
vedalar davr o‘tishi bilan tushunilishi qiyinlasha borgan. Natijada ularning tilini sodda tarzda
tushunish va tushuntirish uchun lug‘atlar tuzishgan, qiyin so‘zlar izohini berishga, shuningdek,
vedalar tili va uslubini tadqiq etishga ehtiyoj kuchaygan. Bu esa o‘z navbatida hind notiqlik san’ati
rivojiga yo‘l ochgan. Natijada hind tilshunosligida bir qator asarlar yaratilgan.

Demosfen (mil. av. 384–322) – yunon notig‘i, siyosiy arbobi. Afinadagi demokratik
kayfiyatdagi guruhning yo‘lboshchisi. Notiqlik san’atidan dars bergan, sud mahkamalarida,
yig‘ilishlarda
nutq so‘zlagan (61 nutqi, 56 ma’ruzasi saqlanib qolgan). Butun umri davomida
Afinaning mustaqilligi va
Yunoniston polislarining Makedoniyaga qarshi birlashishi uchun
kurashgan.
Makedoniya podshosi Filippga qarshi qaratilgan bir qancha nutq so‘zlagan (bu nutklar
«filippik» nomi bilan mashhur). Hayotining so‘nggida, dushmanlari ta’qibiga uch-rab, Afinadan
qochgan va zahar ichib o‘lgan 6
1.2.§. Qadimgi Sharqda nutq odobiga doir qarashlar .

ALISHER NAVOIYNING NUTQ MADANIYATI RIVOJIGA
QO‘SHGAN HISSASI II BOB 6

Alisher Navoiyning notiqlar haqida yozib qoldirgan ma’lumotlari shoirning nima sababdan voizlar bilan
qiziqqanligi, ular faoliyatini o‘rganishga nima sabab degan savollarni o‘rtaga tashlaydi. Alisher Navoiyning o‘zi ham
davrining mohir so‘zamoli, zabardast shoiri, yetuk suhandonlaridan biridir. Notiqlik masalasi bilan qiziqishi uning
nixoyatda chuqur bilim egasi ekanligini, o‘z bilimini turli dunyoviy ilmlarni o‘rganib oshirib borganligidan dalolat
beradi. Darhaqiqat, biror masalani o‘rganishdan oldin, shu masala yuzasidan nazariy bilimlarga ega bo‘lish uni to‘g‘ri
hal qila olishni bildiradi. Alisher Navoiy ham voizlikni nazariy tomondan tahlil qilgan. Shoir badiiy so‘z bilan
shug‘ullanuvchilarni nadimlar, qissago‘ylar, masalgo‘ylar, badihago‘ylar, qiroatxonlar, muammogo‘ylar, voizlar,
go‘yandalar, maddohlar, qasidaxonlarga ajratadi. Navoiyning fikricha, ular kuchli, yoqimtoy va jozibali ovozga ega
bo‘lishlari kerak. Ko‘pchilik oldida ehtirosli nutq so‘zlay olish usullarini yaxshi bilishlari, o‘z so‘zlariga, nutqlariga
e’tiborni qarata olishlari kerak. Alisher Navoiyning nutq madaniyati va notiqlikka oid mulohazalari uning til, nutq,
badiiy so‘z, nutq madaniyati, nutqiy odob, nutqiy nafosat haqidagi teran fikrlarida o‘z ifodasini topgan. Prof. Ernst
Begmatov fikricha, shoirning nutq odobiga oid talqinlarida: 1) nutq, uning og‘zaki va bitilgan (yozma) shakli; 2)
nutqiy faoliyatning mohir ustalari; 3) nutqning yuzaga chiqish usullari; 4) nutqiy uslublar; 5) nutqda ma’no va shakl,
ularning uyg‘unligi; 6) nutqiy ohang; uning ko‘rinishlari; 7) nutq odobi; 8) nutq nafosati (estetikasi), kabi muammolar
tilga olingan .2 .1.§ . Sharq notiqlik san’atida Navoiyning o‘rni . 6

Umumiy o‘rta ta’lim maktabi 5-11-sinflarida Alisher Navoiyning xayoti va ijodini
izchillikda o‘rgatish davom ettiriladi. Buning uchun o‘quv rejasida quyidagicha dars
soatlari ajratilgan: 5-sinfda “Hayratul-abror” dostonidan olingan “egrilik va to‘g‘rilik”
xikoyasi - 3 soat, 6-sinfda “Maxbubul kulub” dan parcha - 4 soat, 7-sinfda “Sab’ai
sayyor” dostonidan beshinchi iklim yulidan keltirilgan musofir xikoyasi - 3 soat, 8-sinfda
ruboiy, tuyuk, gazallaridan namunalar - 4 soat, 9-sinfda “Farxod va Shirin” dostoni - 10
soat, 10-sinfda shoir zamondoshlari xotirasida, lirikasi: gazal, ruboiy. kit’alari taxlili - 6
soat, 11-sinfda xayoti va ijodi, “Saddi Iskandariy” dostoni - 4 soat. Akademik litsey
birinchi va ikkinchi semestrlarida: shoir xayoti va ijodi - 2 soat, lirikasi - 2 soat, epik
asarlari - 2 soat, “Xayratul-abror” dostoni - 2 soat, “Farxod va Shirin” dostoni - 2 soat,
“Layli va Majnun” dostoni - 2 soat, “Sab’ai sayyor” dostoni - 2 soat, “Saddi Iskandariy”
dostoni - 2 soat. 2.2.§. Umumta’lim maktablarida Navoiyning uslubshunoslik
rivojida tutgan o‘rnini o‘rganish . 6

ALISHYER NAVOIY IJODIDA NUTQ MADANIYATI VA ODOBINI
SHAKLLANTIRUVCHI MANBALARNING PEDAGOGIK
AHAMIYATI III BOB 6

Alisher Navoiy namunali nutq oldiga qo‘yiluvchi, ya’ni nutqiy madaniyatni ta’minlovchi
omillar haqida o‘z asarlarining turli sahifalarida o‘zining mulohazalarini bayon qilgan. Albatta,
Navoiy davrida hozirgi ma’nodagi nutq madaniyatining terminlari, undan talab qilinuvchi tamoyillar
haqidagi ilmiy ma’nodagi tushunchalar shakllanmagan edi. Ammo shunga qaramasdan, nutq oldiga
Navoiy qo‘yayotgan talablar insonning yaxshi inson ekanini, tarbiyali, madaniyatli odam ekanini,
kishining tilga munosabatidan uning axloqiy fazilatlarini bilish mumkinligini ifodalaydi. Hatto
Navoiy ba’zi o‘rinlarda tilga bepisandlik bu elga, Vatanga bepisandlik, bunday odam musulmon
emas, undaylarni jamiyatdan surib chiqarish kerak, degan fikrlarni aytadi. Mana shu fikrlarda
Navoiyning tilning taqdiriga kuyunchakligi yorqin ifodalangan. Navoiy o‘z asarlarida shaxsda nutq
madaniyatini, tilga munosabat odobini tarbiyalash lozimligini qayta-qayta ta’kidlaydi. Buning uchun
tilni, so‘zni ko‘klarga ko‘tarib maqtaydi, unga insonni hayvonot olamidan farqlashga, undan ustun
turishga imkon bergan bir vosita deb qaraydi. Shu sababli u o‘z asarlarida tilni, uning imkoniyatlarini
ko‘klarga ko‘tarib madh qiladi, so‘z va gapni, nutqni gavhar, dur, javohir, ganj, ganjina deb ataydi.
Navoiyning yuqoridagi qarashlariga bir qator olimlarimiz o‘zlarining qimmatli fikrlarini o‘z asarlarida
bayon etishgan 3.1.§. Alisher Navoiy ijodida nutq madaniyati va odobining talablari.

Rost so‘zlash haqida . to‘g‘rilik yo‘ l ini bilmoqchi bo‘lsa, bilsinki, bu ikki xil bo‘ladi. Biri
shuki, kishining so‘zi to‘g‘ri bo‘lsa, uning so‘zi bilan birga o‘zi ham to‘g‘ri bo‘lishi kerak. Yana biri
shuki, yolg‘on gapni ba’zilar taassuf bilan, uyalganidan «to‘g‘ri!» deydi. Oldingisi, hech shubhasiz,
yaxshi, lekin ikkinchisi ham yomon emas. Kishi yolg‘onni gapirsa ham kam gapirsa! Qani endi
shunday odam bizning zamonda ham topilsa. Biz shunday qiziq zamon odamlariga mubtalo
bo‘lganmizki, ularning oldida rostgo‘ylikdan yomon narsayo‘q. Ulardan to‘g‘rilikni qidirgan kishi
qoshlaridagi nomi-«Chin», o zi nochin jingalak mo‘yni topadi, xolos. «Chin» kofirlar mamlakati
bo‘lsa ham, nomi «Chin», ya’ni «to‘g‘ri» boigani uchun, qara, hatto jannatning o‘zi ham unga rashk
qiladi. Lekin odamlarga Xudoning o‘zi ato qilgan bu to‘g‘rilik, qara, ularning oldida xato bo‘lib
ko‘rinadi. So‘zlashda xato gapirishga o‘rgangan odam noto‘g‘ri fikrni to‘g‘ri deb gumon qiladi.
Kimki bu davrda to‘g‘ri gapirishga odatlangan bo‘lsa, u kambag‘allik, yetishmovchilikdan boshqa
narsani bilmaydi. Bu davr istagi egrilik bo‘lgani uchun, sen haqiqatni talab qilsang, unga yoqmaysan.

3. 2 .§. Alisher Navoiy ijodida nutq madaniyatini o‘rganishning pedagogik asoslari.
Alisher Navoiy ijodida nutq madaniyatiga oid fikrlarni, shoirning nutq
madaniyati va notiqlikka qo‘shgan hissasini o‘rganish ta’lim tizimi rivojiga,
o‘quvchilarning ajdodlar ma’naviy merosidan bahramand bo‘lishiga yordam
berishi shubhasiz. Navoiyning nutq madaniyatiga oid asarlarini ta’lim
jarayonida o‘rganish o‘quvchilarni Vatanga muhabbat, ajdodlar merosiga
hurmat ruhida tarbiyalashga, ularning nutq madaniyatini egallashiga xizmat
qilishi shubhasiz.

Bugungi kunda yurtimizning o‘z mustaqilligini qo‘lga kiritishi
sharofati bilan milliy-ma’naviy qadriyatlarimizni, urf-odatlarimiz
va ma’naviy merosimizni o‘rganishga bo‘lgan qiziqish yanada
ortdi. Respublikamizda umumta’lim maktablarida ajdodlarimiz
ma’naviy merosini, xususan, Alisher Navoiy merosini o‘qitishda
zamonaviy pedagogik texnologiyalardan foydalanish barobarida
shoir asarlarini o‘rganishda ma’lum muammolar ham mavjudligi
ko‘zga tashlanmoqda.
Alisher Navoiy ijodiy merosini o‘rganish bo‘yicha
mamlakatimizda salmoqli ishlar amalga oshirilgan. Navoiy ijodini
tadqiq etishga bag‘ishlangan asarlar, maqolalar yozilgan, qator
doktorlik dissertasiyalari himoya qilingan. Xulosa

Bularning barchasida yagona maqsad – yosh avlodni ajodlarimiz merosi bilan yaqindan tanishtirish, ta’limda
samaradorlikka erishish uchun Alisher Navoiy qarashlari, asarlarida bayon qilingan fikrlarga amal qilish orqali
ta’limni isloh qilish, o‘qitishning zamonaviy usullari biln uyg‘unlashtirish.
Bugungi kunda yurtimiz taraqqiyotning yangi bosqichiga qadam qo‘ydi, dunyodagi eng rivojlangan axborot
texnologiyalari mamlakatimiz ta’lim tizimiga kirib keldi va ilg‘or yutuqlar amaliyotga joriy etilmoqda. Dunyo tan
olgan yutuqlar ijtimoiy hayotimizdan mustahkam o‘rin egallamoqda, boshqa ajdodlarimiz qatori Alisher Navoiy
asarlari ham qayta-qayta nashr etilmoqda, ta’lim tizimi bo‘g‘inlarida o‘qitilmoqda. Darhaqiqat, bugungi yosh
avlodni tarbiyalashda Navoiy ma’naviy merosini o‘rganish muhim o‘rin tutadi. Zero, Alisher Navoiy ijodidan yosh
bola tarbiyasidan tortib insonning yetukligiga qadar bo‘lgan jarayon o‘rin olgan. Yoshlar ongiga chetdan tahdidlar
kuchayib borayotgan bugungi kunda milliy o‘zlikni, milliy-ma’naviy qadriyayatlarimizga hurmat ruhini saqlab
qolishda ta’lim jarayonida Alisher Navoiy ijodini, uning nutq madaniyati, odobi va notiqlikka oid fikrlarini
o‘rganish, kundalik hayotimizda, o‘qish va o‘qitishda unga amal qilish hayotiy ehtiyojga aylani bormoqda.
Xususan, davlatimiz rahbari Shavkat Miromonovich Mirziyoyevning “Ta’lim va tarbiya, ilm-fan, sog‘liqni saqlash,
madaniyat va san’at, sportni rivojlantirish masalalari, yoshlarimizning chuqur bilimga ega bo‘lishi, chet tillarini va
zamonaviy axborot-kommunikasiya texnologiyalarini puxta egallashini ta’minlash doimiy ustuvor vazifamiz bo‘lib
qoladi”, degan fikrlari zamirida ham ana shu ezgu maqsad o‘z ifodasini topgan. Hozirda mamlakatimizda Alisher
Navoiy asarlari umumta’lim maktablarining boshlang‘ich sinflaridan torib yuqori sinflarigacha o‘rganiladi.

E’tiboringiz uchun
tashakkur!

Alisher Navoiyning nutq odobiga oid qarashlarining pedagigik ahamiyati

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish