Alisher navoiyning “sab’ai sayyor” dostonida qo‘llanilgan onomastik birliklarning funksional-semantik xususiyatlari
![a. Bir turli xushbo‘y qora rangli o‘simlik; 2. Sevgilining sochi. 128
Bu jumlalarda
fitonim sifatida birinchi ma’nosida qo‘llangan. Nargis – f. Gulning bir turi. Bu
gulni bizda ko‘proq bo‘tako‘z deb ataydilar. Uning guli ko‘zga o‘xshaydi. Shunga
ko‘ra u, badiiy adabiyotda ko‘proq o‘xshatish yo‘li bilan, ko‘z ma’nosida
ishlatiladi; Nargisi shahlo – chiroyli va qora ko‘z; Nargisi nimxob – yarim
uyqudagi ko‘z; Nargisi jodu – sehrli ko‘z 129
kabi ma’nolarda ishlatilib, parchada
shunchaki gulning bir turi sifatida qo‘llangan. Dostonda uyushib kelgan, sanash
ohangi bilan aytilgan fitonimlar ham ko‘zga tashlanadi: …yo‘qlik dunyosida
pinhon bo‘lgan ahli jahon va jahonning barchasi mavjudlik libosini kiyadilar, yuz
minglab bo‘stonning sarvlari paydo bo‘lib, lola, sunbul, nargis, suman, binafsha
kabi gullar yo‘qlik uyqusidan uyg‘onib, bog‘ ruxsoridan ko‘karib, kecha-yu
kunduz bahor shabadasida atrofga xushbo‘y hid taratib, rango-rang go‘zal
manzaralarni vujudga keltiradi (355). Lola – f. Lolai no‘mon – lolaning yaxshi bir
navi; Lolai ashk – qonli ko‘z yosh, achchiq yig‘i. 130
Suman so‘zini Navoiy asarlari
lug‘atida saman shaklida ham qo‘llaniladi deyilmoqda. Saman – f. Yosmin
so‘zining qisqargani; oq, sarig‘ rangli xush is gul (hozirgi qo‘llanilishi: Suman). 131
Binafsh, binafsha – 1. Sapsar (savsan) rang. 2. Shu rangda ochiladigan xushbo‘y
chechak-gul. [Shevalarimizda gunapsha tarzida ham talaffuz etiladi] 132
deyiladi
lug‘atda. Yana bundan boshqa bir jazirada daraxt-u maysa o‘rniga nuqul nilufar
o‘sar edi. U yerda bir xushta’m buloq bo‘lib, dengiz ichidagi ichimlik suv edi
(481) bu parcha chorshanba kuni Bahrom moviy rang kiyimda beshinchi iqlim
musofirining hikoyatini eshitayotgan XXIX-bobdan olindi. Navoiy asarlari
lug‘atida (forscha) suvda o‘sadigan bir turli ko‘kimtir yo sarig‘ rangli gul 133
deya
izoh beriladi. Chorshanba kuni havo rang (nilufar rangli) qasrda hikoya tinglanar
ekan, biz uni 2 xil talqin etishimiz mumkin. Birinchi jihati Olloh taolo ushbu kuni
Rabg‘uziyning keltirishicha: “Suvni yaratdi, yellarni, bulutlarni chiqardi, daraxtlar,
o‘t-o‘lanlarni yaratdi, ularga urug‘ boylab ko‘payish xususiyatini ato etdi,
128
Навоий асарлари лу ғати. – Тошкент,1972. – Б. 575.
129
Навоий асарлари лу ғати. – Тошкент,1972. – Б. 451.
130
Навоий асарлари лу ғати. – Тошкент,1972. – Б. 338.
131
Навоий асарлари лу ғати. – Тошкент,1972. – Б. 543.
132
Навоий асарлари лу ғати. – Тошкент,1972. – Б. 119.
133
Навоий асарлари лу ғати. – Тошкент,1972. – Б. 461.
56](https://docx.uz/documents/19185285-ea94-4d02-803a-477eea7d196f/page_56.png?v=1)
![Sulaymon payg‘ambarning ma’shuqasining nomi; Bilqisi soniy, Bilqisi ahd –
Ikkinchi Bilqis, zamon Bilqisi [ bu nomlar bilan Navoiy Xusayn Boyqaroning
sevikli xotini Xadichabegimni nazarda tutadi]. 149
Demakki, bu bob (X bob) Husayn
Boyqaroning xotini Xadichabegimga bag‘ishlangan bob va u Bilqisga o‘xshatilib,
ikkinchi Bilqis deyilmoqda. Bundan tashqari uning yana “mahdi ul’yo” (oliy
yo‘lboshchi), “ismatut-dunyo” (dunyo pokizasi) kabi unvonlari bo‘lgan. 150
Birini
butga sajda qildirib, butparast etding va but ichra o‘z husningni namoyon etib,
husn bilan uni mag‘rurlantirding, birini erta-yu kech quyoshga ibodat qildirib
quyoshga sig‘inuvchi qilding va unda ham sening husning ziyosi falakda zarradek
parvoz etib, yuzlab ranglarda aks etib shulalar tarqatadi vas hu tufayli
otashparastlar o‘zlarini o‘tda kuydiradilar (356) jumladagi otashparast va
butparast birliklari ma’nosiga e’tibor qaratamiz. Avvalo butparastning asosi “but”
izohiga to‘xtalamiz. But – f. 1. But, sanam; 2. Sevgili, ma’shuqa; Buti ayyor –
ayyor, aldamchi go‘zal; Buti bebok – maj. Hayiqmovchi, rahm qilmovchi mahbub;
Buti ozariy – maj. Sevgili (ayn. O‘tparastlar buti); Buti parizod – paridan tug‘ilgan,
go‘zal; Buti ra’no – go‘zal sevgili; Buti simibar – oq badan go‘zal; Buti xudroy –
o‘jar yor; Buti chin – xitoy go‘zali. 151
O‘zbek tilining etimologik lug‘atida but –
tojikcha ot dindorlar cho‘qinadigan krest shaklidagi buyum ma’nosini anglatadi
(TjRS, 86; O‘TIL,1,154). Bu otga “sajda qil” ma’nosini anglatadigan tojikcha
parastidan fe’lining parast hozirgi zamon asosini qo‘shib, (Tj RS, 298) butparast
sifati hosil qilingan bo‘lib, “butga sig‘inuvchi” ma’nosini anglatadi (O‘TIL, 1,
154). 152
Otash – bu tojikcha ot “alanga”, “laqqa cho‘g‘” kabi ma’nolarni anglatadi
(TjRS, 290; O‘TIL, 1, 548). Otashparast esa tojikcha “otash” otiga (q.) “topin”,
“sajda qil” ma’nosini anglatadigan parastidan fe’lining parast hozirgi zamon
asosini (TjRS, 298) qo‘shib hosil qilingan bo‘lib, “olovga sajda qiluvchi”
ma’nosini anglatadi (O‘TIL, 1, 548). 153
Bu onomastik birliklar II-bob ya’ni
“Munojot” qismida qo‘llangan bo‘lib, bu qismda shoirning yaratuvchiga murojaati,
149
Навоий асарлари лу ғати. – Тошкент,1972. – Б. 119.
150
https :// navoi . natlib . uz
151
Навоий асарлари лу ғати. – Тошкент,1972. – Б. 138.
152
Ра ҳматуллаев Ш. Ўзбек тилинииг этимологик лу ғати – Тошкент, 2009. – Б.53.
153
Ра ҳматуллаев Ш. Ўзбек тилини н г этимологик лу ғати – Тошкент, 2009. – Б. 174 .
61](https://docx.uz/documents/19185285-ea94-4d02-803a-477eea7d196f/page_61.png?v=1)
Alisher navoiyning “sab’ai sayyor” dostonida qo‘llanilgan onomastik birliklarning funksional-semantik xususiyatlari