Alisher Navoiyning “Xamsa” asarida “do‘st” obrazi - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1.4MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Alisher Navoiyning “Xamsa” asarida “do‘st” obrazi

Купить

Olam ahli, bilingizkim, ish emas dushmanlig’,
Yor o’lung bir-biringizgaki , erur yorlig’ ish
A. Navoiy. “G’aroyib us-sig’ar” 260-g’azal.

Alisher Navoiyning “Xamsa” asarida “do‘st” obrazi
Reja:
KIRISH
I BOB. Xamsachilik an’anasi va Alisher Navoiy “Xamsa”si:
1.1.Xamsanavislik tarixiga bir nazar;
1.2.Alisher Navoiy “Xamsa”si va uning o‘ziga xos xususiyati.
II BOB. Alisher Navoiy “Xamsa”sida obrazlar talqini:
2.1.”Xamsa” dostonlarida “do‘st” obrazining poetik vazifasi;
2.2.Dostonlardagi “do‘st” obrazining qiyosiy tahlili.
XULOSA

Alisher Navoiy “Farhod va Shirin”da
yozadi:
Emas oson bu maydon ichra turmoq,
Nizomiy panjasig‘a panja urmoq.
Kerak sher ollida ham sheri jangi,
Agar sher o‘lmasa, bori palangi.

Nizomiy
“Panj ganj“ Iskandarno
ma” (1196-
1201) “ Maxsan ul-
asror” (1173-
1179)
“ Haft paykar”
(1196) “ Layli va Majnun”
(1188) “ Xusrav va
Shirin” (1180-
1181)
Birinchi “Xamsa” ma’lum bir reja asosida yaratilmagan. 28 yil davomida
nizomiyning besh dostoni dunyo yuzini ko’rdi.

Nazmi savodi aro har doston
O’ylaki, bir kishvari Hinduston.
Ganja shahiy ganj fishon, payrav ul,
Shah bu so’z iqlimi aro Xusrav ul
(“Hayrat ul-abror”)

Xisrav
Dehlaviy
“Xamsa”
(1299-1301)“ Oyinayi
Iskandariy” “ Matla’ ul-
anvor”
“ Hasht
behisht” “ Majnun va
Layli” “ Shirin va
Xusrav”
Nizomiydan yuz yildan so’ng asli Shahrisabzlik turkiy urug’lar
avlodidan bo’lgan Xusrav Dehlaviy o’zining “Xamsa”sini yozib,
Nizomiy ishini davom ettirdi va natijada adabiyotda xamsachilk
ana’nasi paydo bo’ldi.

Xusrav Dehlaviydan so‘ng Alisher Navoiygacha
bo‘lgan davr orasida (1302-1483-yillar) ham
dostonlar turkumidan iborat beshliklar yaratish
davom etdi. Jumladan, Xoji Kirmoniyning 1332-
1348-yillar orasida yaratgan beshligi Solmon
Savajining ham bu ishga qo‘l urgani, XV asrda
Jamoliy Tabriziy, Kotibiy, Kavkabiy, Ashraf, Ali
Ohiy, Mavlono Abdullo, Xo‘ja Alouddin kabi
shoirlarning turli tarzdagi beshliklari yaratilgan
edi .

Bu maydonda chu Ashraf surdi markab,
Bu so‘zni o‘zga nav’ etdi murattab.

(“Farhod va Shirin”)
Chun yetdi bu bazmgohga Ashraf,
Bo‘ldi o‘zi xurdig‘a m u sharraf
(“Layli va Majnun”)

Ashraf
Marog’oiy
“Xamsa”“ Zafarnoma”
(1444) “ Minhoj ul-
abror” (1428)
“ Haft avrang”
(1440) “ Ishqnoma”
(1438) “ Riyoz ul-
oshiqin” (1432)
Hozircha fanda Ashraf “Xamsa”sining yagona nusxasi 875 raqami
bilan Angliyaning Bodlean kutubxonasida saqlanyabdi. Bu nusxa 1457-
yil Nizom bin Ali al-Mikali al-Buxoriy kotib tomonidan nasta’liq
xatida ko’chirilgan. 492 sahifani tashkil qiladi.

Dehlaviydan qariyb 200 yil keyin ikki buyuk xamsanavis Jomiy va Navoiy
maydonga chiqdi.

Jomiy avval quyidagi besh asarni yozdi: “Tuhfatul-ahror” (“Erkinlar tuhfasi”),
“Sabhatul-abror” (“Yaxshilartasbihi”), “Yusuf va Zulayho”, “Layli va
Majnun”, “XiradnomayiIskandariy”. Bu besh asarni 1485- yili yozib tugalladi.
Keyin “Silsilatuz-zahab”, “Salomon va Absol” asarlarini qo‘shib, “Xamsa”sini
yetti dostonga yetkazdi va “Haft avrang” (“Yetti taxt”) deb atadi.

Bu sarmoyadin bizga kome yetur,
Labolab mayi vasli Jomiy yetur.
Ki Jomiyga o’zni qilib jur’ akash,
So’z ayla ado, mast-u devonavash.
(“Saddi Iskandsariy”)

T
u
r
k
n
a
z
m
id
a
c
h
u
m
e
n
to
r
tib
a
la
m
,
A
y
la
d
im
u
l m
a
m
la
k
a
tn
i y
a
k
q
a
la
m
.

“ Xamsa” deb atalmog‘i uchun:
a) besh dostondan tashkil
topmog‘i; b) birinchi doston,
albatta, pand-nasihat ruhidagi
ta’limiy-axloqiy, falsafiy
bo‘lmog‘i; d) ikkinchisi, Xusrav
va Shirin mojarolariga
bag‘ishlanmog‘i; e) uchinchi
doston
Layli va Majnun muhabbatini
mavzu qilib olmog‘i; f) to‘rtinchi
doston shoh Bahrom va
beshinchisi Iskandar haqida
yozilmog‘i shart edi.

Mundarijaviy doston bo‘lmish “Hayrat ul-
abror ”da shoir umr, uning mazmuni, tabiat,
jamiyat va inson munosabatlariga doir
savollarni qo‘ysa, keyingi dostonlarda
muayyan taqdirlar, voqealar misolida ularga
javob berishga harakat qiladi. “Xamsa”
dostonlaridagi muqaddimalar voqelikka
shunchaki an’anaviy kirish bo‘lmay, balki
dostonlar mundarijasi
uchun ochqich vazifasini ham o‘taydi. Shu
ma’noda muqaddimalarda keltirilgan fikrlarga
alohida e’tibor berish dostonlar tagzamirida
yashiringan ramziy ma’nolarni ochishga
yordam beradi. Aynan muqaddimada buyuk
mutafakkiming olam va odam, tabiat, kishilik
jamiyati, umr va uning mazmuni haqidagi
falsafiy-axloqiy qarashlari, ijodkor sifatidagi
buyuk salohiyati, u qo‘llagan badiiy timsollar,
tashbeh-u tamsillar vositasida butun bo‘y-
basti bilan namoyon bo’ladi

“ Hayrat ul-abror” g‘oyaviy mazmuni boblarning o‘zaro g‘oyaviy
bog‘lanib borishi, biridan ikkinchi birining kelib chiqishi
takomillashuvi va, xususan, bosh qahramon shoir va mutafakkir Navoiy
obrazi bilan umumiy, yagona kompozitsiya silsilasiga ega. Dostonning
maqolatlarida inson kamoloti, xalqparvarlik, ma’rifatparvarlik va
didaktik g‘oyalar asosiy o‘rinni egallaydi.
Xamsanavis salaflarining ijodiy yutuqlarini e’tirof qilgan va
sharaflagan Navoiy ularning dostonlaridagi nuqsonlarga befarq
qaramaydi. Xususan, birinchi dostonining beshinchi maqolati karam va
saxovatga bag‘ishlangan. Navoiyning fikricha, kishilarning saxovatiga
ko‘z tikishdan ko‘ra o‘z qo‘l kuchi bilan kun ko‘rish ulug‘roq va
oliyjanobroqdir. O‘z fikrini to‘laroq ifodalash uchun “Hotami Toy”
hikoyasini keltiradiNavoiy salaflarida esa Hotami Toy hikoyasi o‘zida
bor narsaning hammasini berganini saxiy deb ataydi. Navoiy esa
saxiylik orqali mehnatsevarlikni ulug‘laydi. Navoiy o‘z salaflarining
iste’dodi va ijodiy yutuqlariga doimo yuksak baho beradi. Lekin, shu
bilan birga, ularning asarlaridagi kamchiliklarni xolisona tanqid qiladi.

“ Farhod va Shirin” dostonida Navoiy salaflari
tomonidan Xusravning ijobiy qahramon sifatida
ta’rif va tavsif etilishiga qattiq e’tiroz bildiradi.
Navoiy salaflarining izidan borolmaydi.
Uningcha, ishqda beqaror, xudbin va
maishatparast Xusrav maqtovga sazovor emas.
Xusrav qilmishlariga yarasha jazolanishi, uning
timsolida zolim va xudbin podsholar shafqatsiz
fosh etilishi lozim.
Xusravlarga qarshi insonning eng oliy
fazilatlarini jam etgan yangi, komil kishilar
obrazini, Xusravlar dunyosiga qarshi
insoniyatning asriy orzu-armonlarini ifodalagan
yangi dunyoni yaratish kerak. Shuning uchun ham
Navoiy tamomila yangi doston yaratishga
kirishadi. Uning “Farhod va Shirin” dostoni
davrining, inson faoliyatining xilma-xil
masalalarini qamrab olgan, eng ilg‘or qarashlari
va orzu-intilishlarini ifodalagan bir doston
sifatida vujudga keladi. Navoiy sevgi, sadoqat,
mehhnatsevarlik, ijodkorlik, do‘stlik,
vatanparvarlik va qahramonlik, komil inson
haqidagi fikr o‘ylari va intilishlarini, xususan,
dostonning bosh qahramoni Farhod obrazida
mujassamlashtiradi

“ Xamsa”ning uchinchi dostoni “Layli va
Majnun”ni yaratishga kirishar ekan, afsona
va rivoyatlardan keng foydalanadi. Biroq
uning maqsadi “afsona” so‘zlash emas,
balki “mazmun” bayon etishdir.
Navoiy “Layli va Majnun” ustida ishlar
ekan, yana Layli va Majnunning fojiasini
chuqurroq yoritishgaa intilib, syujet va
kompozitsiyaga, obrazlarning xarakteriga bir
qator o‘zgarishlar va yangiliklar kiritadi.
Navoiy Layli va Majnunning maktabda
birga o‘qishi va ular o‘rtasidagi
muhabbatning paydo bo‘lishini yangi
detallar bilan boyitadi. U qahramonlarning
ruhiy kechinmalariga katta e’tibor beradi.
Majnunning sahroga, tog‘ga qochib ketishi
epizodlarini takomillashtirishi hamda uning
tushga ishonishi epizodlarini kiritishi bilan
dahshatli quvg‘in va ta’na toshi ostida
qolgan kishining ruhiy ahvolini to‘laroq
yoritishga erishadi.

Navoiy “Sab’ai sayyor” dostonida
o‘z salaflarining buyuk so‘z
ustalariga xos bo‘lmagan
e’tiborsizligi tufayli yo‘l qo‘yilgan
ayrim kamchiliklar haqida gapirib,
dostonga kiritgan o‘zgartishlarini
qayd etadi. Navoiy ularning
asarlarida, eng avvalo, ishq
moyasining yo‘qligi, Bahromdek
maishatparast va xudbin
podshohning madh etilishi, mast-
alast Bahromning uxlash uchun
ishq-muhabbatga yaratilgan go‘zal
pari-yu paykarlar-shoh qizlari
tomonidan ertak ayttirilishini
dostonlardagi eng asosiy
kamchiliklardan deb hisoblaydi

Navoiy maishatga berilgan, davlat
ishlarini o‘z holiga tashlab qo‘ygan,
vaqtini behuda ov bilan o‘tkazayotgan
shoh Bahromni madh etish uchun asar
yozish shartmidi, deb ularning ikkinchi
kamchiliklarini ko‘rsatadi.
Navoiy ustozlarining uchinchi
kamchiligi sifatida mast Bahromning
uxlamog‘i uchun shoh qizlarning ertak
aytishlari g‘ayri tabiiyligini ko‘rsatib
o‘tadi.

Navoiyga qadar Iskandar obrazi uch yo‘nalishda:
shoh, olim va payg‘ambar sifatida talqin qilinar
edi. Navoiy Iskandarni shoh va olim sifatida talqin
etdi hamda salaflaridan farqli o‘laroq shoh va
olim obrazini bir-biriga uzviy bog‘ladi. Uning
yaxshi fazilatlarini bo‘rttirib tasvirladi. U
Iskandarning olimlarga munosabati, ular bilan
hamkorligiga katta e’tibor va o‘rin
berdi.Navoiyning dostondan maqsadi afsona
so‘zlash emas, balki adolatli va ma’rifatparvar,
ideal podshoh obrazini yaratib , shu asosda o‘z
davridagi ijtimoiy-siyosiy muammolarni yoritish
edi.
Navoiy ishni dostonning syujet va kompozitsion
tuzilishini o‘zgartirish va takomillshtirishdan
boshlaydi. “Saddi Iskandariy” “Xamsa”
dostonlarining yakunlovchisi. U hajmiga ko‘ra
ham kompozitsion eng yirik dostondir. U 89
bobdan iborat. Shundan 1–14-boblar kirishni, 15–
87-boblar asosiy qismni, 88–89-boblar xotima
qismini tashkil etadi. Asosiy qism o‘zaro
yaxlitlikni tashkil etadigan 18 ta kompozitsion
mavzuni yoritadi. Ularda himmat, adolat, qish,
bahor, to‘g‘rilik, mehmondorchilik, yoshlik, safar
qilish, o‘lim va aza singari mavzular yoritilgan.

Ko‘rkam adabiyot o‘zi ifodalamoqchi bo‘lgan g‘oyalarni
badiiy obrazlarda mujassamlashtirish orqali kishi
tarbiyasida muhim ahamiyat kasb etib keladi. Ayniqsa,
ulug‘ zotlar asarlari bu borada qanday mohiyat kasb
etgani azaldan ayon. Xususan, tasavvuf ilmi, ya’ni shaxsni
tarbiyalsh orqali komil inson darajasiga ko‘tarish vazifasini
o‘z oldiga maqsad qilib olgan Hazrat Nizomiddin Mir Alisher
asarlarida, xususan, “Xamsa” asarida ham insonparvarlik,
do‘stlik, xalqlar do‘stligi go‘yalari ilgari surilgan bo‘lib,
ularda haqiqiy sevgi, adolat, do‘stlik kabi eng oliy insoniy
xislatlar o‘zining munosib ifodasini topgan.
Alisher Navoiy o‘z qarashlarini qanday mavzu va
g‘oyada, qanday mazmun-u shaklda, qanday obrazda
ifodalamaasin, “xalq g'ami”ni o‘z “g‘ami” deb bilib
yashadi. Olamga, jamiyatga, butun insoniyatga nekbin
nigoh bilan boqdi.

Endi “do‘st”atamasi “O‘zbek tilining izohli lug‘ati»da qanday ifoda etilganiga e’tiborimizni
qaratsak.
Do‘st[f-t] shafqatli o‘rtoq, yor, oshno, mahbub(a). 1. Inoqlik, ahillik, totuvlik munosabatlari
bilan bog‘langan, ko‘ngli, dili yaqin muhib.
2.Tarafdor, homiy. 3. Murojaat shakli.4.Tasavvufda: Xudo.
Biz ushbu ishimizda iloji boricha “do‘st” so‘zining barcha ma’nolariga to‘xtalishga harakat
qilamiz.

do’strafiq habib
oshna
Og’ayni
Jo’ra
Oshna-
og’ayniyorYor-do’st ahbob

Har bir odam umri davomida duch kelishi muqarrar bo‘lgan hayotiy
savollarga eng to‘g‘ri javoblarni ta’sirli usulda berishi bilan yuksak qimmat
kasb etgan “Mahbub ul-qulub” asari donishmand adibning oltmish yillik umri
davomida hayotda ko‘rgan-kuzatganlarini teran tahlildan o‘tkazib, muayyan
xulosalar chiqarilib, kelgusi avlodlarga qoldirilgan buyuk ma’naviy merosi
ekanligini barchamiz yaxshi bilamiz. Ulug‘ mutaffakirning insoniyatga cheksiz
mehr-u muhabbat bilan yo‘g‘rilgan pand-u nasihatlarining 22-tanbehida
“do‘st” haqida shunday pand-u o‘git keltiriladi:
“ Har kim birov bilan do‘st-yor bo‘lsa, yoki do‘st-yorlik da’vosini qilsa, o‘ziga
ravo ko‘rmaganini unga ham ravo ko‘rmasligi kerak. Ba’zi narsalarni o‘ziga
ravo ko‘rsa hamki, yoriga ravo ko‘rmasligi lozim. Ko‘p mashaqqatlardan
kishi ruhiga alam yetadi, jism-u joni bunga toqat qiladi. Ammo bunday
mashaqqat do‘st boshiga tushishini xayoliga ham keltira olmaydi. Mabodo
xayoliga keltirguday bo‘lsa, dahshatdan hayoti so‘nadi.
Qit’a
Yor uldurki, o‘ziga ravo ko‘rmagan narsani
Yoriga ham ravo ko‘rmagay.
O‘zi yori uchun o‘lmoqqa tayyor esa-da,
Lekin yorini bu ishda sherik qilmagay.

Inson tanasi
(qasr) eshigi=
og’iz“ Hayrat ul-abror” dostonining XX bobi uchinchi
“hayrat”ini inson va uning gavda tuzilishiga
bag’ishlagan. Adib nafaqat jonini balki barcha
tana azolarini “zabun qilib”, Yaratganga do’st
qilgan.
Zoyiqa (tam
bilish)
Somia (quloq)
Lomisa (Teri
sezgisi)Basira (Ko’z)
Shomia (burun)

Alisher Navoiy asarlari tasavvuf ilmi bilan
sug‘orilgan. ( Tasavvuf islom dunyosida ijtimoiy
hayotga keng miqyosda singib, xalq
qatlamlarida qizg‘in ishtiyoq va hayajon
uyg‘otgan tafakkur tizimidir. )Adib o’z asarlarida
moddiy istaklardan voz kechmoq, “men”lik
da’vosini o‘zidan quvmoq,haqiqat ilmiga
bog‘lanmoq, Yaratganga yaqinlash ib , Unga do’st
bo’lmoq, butun insoniyatga yaxshilikni tavsiya
etmoq g‘oyalarini ilgari suradi. Mansur Halloj
ta’biri bilan aytganda,”O’zligidan kechib, Yor
sifatlari bilan yashadi”.

Tangri seni saltanat osmoniga chiqarib qo‘ygan ekan, o‘z qudratini namoyish qilyapti. Raiyat
poda bo‘lsa, sen cho‘ponsan; u mevali daraxt bo‘lsa, sen bog‘bon. Agar cho‘pon qo‘ylarni
asramasa, ular och bo‘rilarga yem bo‘ladi. Podani bo‘rilardan asra, bog‘ni suv berib yashnatgil, U
senga vazifa topshirgan. Birinchi vazifa bergan ne’matiga shukur qilmoq, ikkinchisi- xalqni xurram
tutmoq, haqni haqlab bermoq, asramoq. U senga omonat berilgan. Agar sen xalqning bir siniq
ignasini tortib olsang, oxiratda olmos xanjar bo‘lib bag‘ringga qadaladi. Ingichka bir ip kabi zarar
yetkazgan bo‘lsang, uni seni halok qiluvchi ilon deb bilaver… Sen-chi ishratga, maishatga
botgansan, zulmga zo‘r bermoqdasan… Adolatsizlik qildingmi, adolat ham qil…”- deb shoir
shohga murojaat qiladi
Alisher
Navoiy Husayn BoyqaroBorliqni
yaratuvchi
Tangri
do’st

,,do’st’’ ning
xislatlari
obrazlarda
Bani Isroiliy
RintShayx Ayub Ali bini
Husayn
Shayx
Suhravardiy Abdulloh
Muborak Imom Faxr
Roziy Sulton
Boyazid
Abdulloh
Ansoriy
Hotami toyi
No’shurvon
Shayx Iroqiy

Navoiyning do’sti
Husayn Bayqaro
timsollariIskandar
Bahrom
Ta’magir
jahongashtaDurroj
,,Qul hikoyatidagi’’
shoh Shoh G’oziy

Navoiy qalbi ,,do’st’’ timsolida
Yaratganga do’stIskandandar Farhod
Bahrom
Majnun

,,Hayrat ul- abror’’ va ,,Saddi Iskandariy’’ dostonlaridagi
Iskandar obrazi Venn diagrammasida
Iskandar= vasiyati bir xil
Husayn Bayqaro Iskandar zohiran
Husayn Bayqaro,
botinan Alisher
Navoiy

,,Hayrat ul- abror’’ va ,,Sab’ai sayyor’’
dostonlaridagi Bahrom obrazi Venn
diagrammasiada
Bahrom =
Husayn Bayqaro
(xatosini tushun-
nib, adolat o’rna-
tadi) Bahrom zohiran
Husayn Bayqaro
maishatga berilib
yer yutadi,
botinan Alisher
Navoiy

Alisher Navoiyning “Xamsa” asarida “do‘st” obrazi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish