Информация о документе

Цена 3000UZS
Размер 774.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение pptx
Раздел Презентации
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Amerika psixolingvistik maktabi bixeviorizm, neobixeviorizm

Купить
AMERIKA PSIX OLIN GVISTIK MAKTA BI BIX EVIORIZM, N EOBIX EVIORIZM RE JA: 1. Psixolingvistika – 54 2. Bixeviorizm, neobixeviorizm 1. PSIX OLIN GVISTIKA – 54 • 1953 - yilda AQShning Blumington shahridagi Indiana universitetida Charlz Osgud, Djon Keroll, Tomas Sibeok singari Amerikalik olimlarning tashabbusi bilan universitetlararo seminar tashkil qilindi va mazkur seminarda psixolingvistika termini rasman fan sifatida muomalaga kiritildi. • Bu davrda bir tomondan, deskriptiv lingvistika rad etilar, ikkinchi tomondan, deskriptiv an’analar bosim o‘tkazar edi. Deskriptivistlar va nodeskriptivistlar orasidagi eng shiddatli munoqashalardan biri “so‘z” masalasi edi, ya’ni so‘z o‘zi nima, so‘z til birligi sifatida mavjudmi? Deskriptivistika tomonidan ishlab chiqilgan tahlil amallari deskriptivistlarning “morfema” tushunchasi bilan kifoyalanib, “so‘z” tushunchasini inkor qilinishiga olib keldi. Vaholanki, til so‘zlashuvchilari so‘zning obyektiv reallik ekanligini his qilishadi. • Pirovardida psixologiya “so‘z” tushunchasini, deskriptivistika esa “morfema” tushunchasi afzal ko‘rdi. Deskriptiv lingvistikada eng kichik birlik fonema hisoblanadi. Holbuki, real vaziyatda segmentlangan nutq oqimining “tabiiy” birligi bo‘g‘in hisoblanadi. Masalan, dada so‘zi fonemalarga ( d-a-d-a ) emas, bo‘g‘inlarga ( da-da ) ajraladi. Sintaksis darajasiga chiqar ekan, deskriptiv lingvistika konstruksiya tushunchasini olib kirdi. Psixologlar esa yanada “sezilib, ko‘rinib turadigan” gap bilan ishlashdi. Shunday qilib, ikki: lingvistik (fonema, morfema, konstruksiya) va psixologik (bo‘g‘in, so‘z, gap) birliklar qatori yuzaga keldi. Psixolingv ist ik a – 54 da ana shu ikki qatorning to‘qnashuvi muqarrarlashdi. • Bu bilan bir qat orda, psixik faoliy at sohasi ochiq, t ushunarsiz edi. Psixik a nima degani? Inson qanday o‘y lay di? Inson t afak k uri, t asav v uri, emot siy alarining asosi nima? Bu sof fi ziologiy ami? Unda nima? Bular fanda y angicha t alqin “ psixofi zik muammo” ni pay do qildi. J umladan, fi ziologik v a psixologik hodisalar mav jud bo‘lib, fi ziologiy ani aniq ek speriment al met odlar bilan o‘rganish mumk in. Bu “ t abiat ” , “ mat eriy a” . Uning y onida esa qanday dir ilg‘ab bo‘lmas psixologik jaray onlar. Odamlarning miy asi v a biox imik jaray onlar bir x il k o‘rinsa-da, har bir odam o‘ziga xos psixik aga ega. Amerik a bixev iorizmi (behav ior “ xulq, xat t i-harak at ” ) Yev ropa k lassik psixologiy asiga qarshi o‘ziga xos reak siy a sifat ida y uzaga k eldi. • Shu bilan birga, 40-50-y illarda aholining k eng k o‘lamdagi k o‘chishi nat ijasida t urli qat lamlarga mansub k ishilarga chet t illarni o‘rgat ishda qat or muammoli sav ollar y uzaga k eldi: Bolalarga necha y oshdan chet t ilini o‘rgat ish mumk in? O‘zga madaniy at larni qanday o‘zlasht irish mumk in? Yangi t ilning t uzilishini o‘rganishda ona t ilidan t arjima amalga oshiriladimi y ok i y angi t afak k ur t uzilishi shak llanadimi? Tabiiy k i, bunday sav ollarga chet t ili o‘qit uv chilari jav ob bera olmasdilar. Ularni jav oblash uchun psixologik bilim t alab qilinar edi. Aqli zaif, gung v a k o‘zi ojiz bolalarning t a’limida ham qat or muammolar t ug‘ilgandi. Bu k abi muammolarni hal qilishda ham psixologning y ordami lozim edi. Shuningdek , nut q buzilishining sabablarini o‘rganishda v a nut qni qay t a t ik lashda faqat t ibbiy ot xodimlarining y ordamigina emas, balk i psixolingv ist larning ham y ordami zarur edi. • 2 . Bixev iorizm, neobixev iorizm • Yevropa psixologiyasidan farqli o‘laroq, Amerika psixologiyasi (bixeviorizm) o‘zining aniq pragmatik yo‘nalishini insonni o‘rganib, uning psixofiziologik imkoniyatlaridan maksimal foydalanishga qaratdi. Bixeviorizmga ko‘ra, mahluqqa (bu odam yoki jonivor bo‘lishi mumkin va h.k.) ta’sir qiladigan qandaydir S (stimul) va ushbu stimulga qandaydir R (reaksiya) bor. Nutq tahliliga bixevioristik yondashuv namunasi sifatida amerikalik tilshunos Leonard Blumfildning “Til” (1968) asarini keltirish mumkin. L.Blumfild o‘zining mazkur asarida “Djek va Djill” misoli orqali stimul va reaksiya munosabatini yoritib bergan. Kishilar bir-birlari bilan amaliy (nutqsiz) va nutqli stimullar yordamida o‘zaro munosabatga kirishadi. Ular mazkur stimullarga ikki xil: nutqli va nutqsiz harakatlar bilan javob qaytarishadi: • nutqsiz reaksiya S R ───→ • nutq vositasidagi reaksiya S r ............ s R ───→ ───→ • Keyinroq bixeviorizmda yangi oqim – neobixev iorizm (yunoncha neos – “yangi” va inglizcha behaviour – “xulq, xatti- harakat”) vujudga keldi. Bu oqim “qora quti”ning ichiga kirish zarurati tufayli shakllandi. Neobixevioristik tadqiqotlarda bixeviorizmning prinsipial S – R sxemasi mohiyatan murakkablashtirilib, S – R orasida nimadir borligi aniqlandi va “oraliq o‘zgaruvchi” tushunchasi paydo bo‘ldi. Gap endi shunchaki tashqi stimul va reaksiya haqida emas, balki insonda tashqi reaksiya chaqira oladigan va insonning o‘ziga xos individual tajribasini aks ettiradigan (shuning uchun ham turli kishilarning reaksiyalari farqli bo‘ladi) oraliq o‘zgaruvchi, ya’ni organizm ichidagi maxsus ichk i st imul tushunchasi haqida boradi. • Xullas, oraliq o‘zgaruvchining bilvosita ta’siri natijasida tashqi reaksiya yuzaga keladi: S1-r1……. Sn-Rn. Bu o‘rinda obraz, maqsad, ehtiyoj, intellekt, kutish, muvaffaqiyat- muvaffaqiyatsizlik kabi tafakkur doirasining fenomeni bo‘lgan tushunchalar faol qo‘llaniladi. • Ch.Osgudning nazariyasi ana shu bixeviorizmga, aniqrog‘i, neobixeviorizmga tayangan bo‘lib, undan to‘g‘ri assotsiativ strukturalarga chiqildi. Ch.Osgud insonning psixikasida kuzatish va tasvirlash mumkin bo‘lmagan hech narsa yo‘q, deb hisobladi. Shundan kelib chiqqan holda so‘zlarning konnotativ ma’nosini (baholash, ekspressiv, uslubiy munosabat va h.k.) o‘lchab ko‘rishga harakat qildi va semantik differensiya metodini ishlab chiqdi. So‘zlarning gradatsiyasini belgiladi. • N ut qda indiv idning psixik asiga xos x ususiy at lar ak s et adi; v erbal munosabat larning t uzilishi indiv idning psixik asiga bog‘liq bo‘ladi. Ch.Osgud so‘zlarning assot siat iv aloqalarini t adqiq qilish orqali k ommunik at siy a samaradorligi masalasini hal qilishga urindi v a o‘zining nut q haqidagi t a’limot ini ishlab chiqdi. Unga k o‘ra, nut q insonning t urli nut qiy v a nut qiy bo‘lmagan st imullarga nisbat an bev osit a v a bav osit a reak siy alar t izimidir. Rek siy alar t izimi nut qiy v a nut qiy bo‘lmagan st imullar orasidagi assot siat iv aloqalarning shak llanishi nat ijasida y uzaga k eladi. N ut q faoliy at i nut q st imulini (k irishda) y ok i nut q reak siy asini (chiqishda) ushlab t uradigan v a qay t a shak llant iradigan maxsus fi lt rlar t izimi (t ug‘ma nut q qobiliy at i) v osit asida namoy on bo‘ladi. Ya’ni inson genet ik jihat dan nut qni qabul qilishga moy il v a u nut qni t urli shov qinlardan ajrat a oladi. N ut q inson qabul qilay ot gan informat siy ani chegaralashga y ordam beradi. • Umuman, Ch.Osgudning assot sianist ik nazariy asi uch manbaga asoslangan edi: • 1) psixolingvistik manba – bixeviorizm; • 2) lingvistik manba – deskriptiv lingvistika; • 3) matematik manba – kommunikatsiya nazariyasi. • Ch.Osgud nazariyasida quyidagi kamchiliklar mavjud edi: • 1) Osgud so‘zlovchining niyatini o‘rganmadi; • 2) Osgud mazmun bilan bilimni chegaralamadi; • 3) u til qobiliyatini kognitiv (bilish) bazasi bilan qiziqmadi. ADABIYOTLAR • A sosiy adabiy ot lar: • 1 . Usmanova Sh. “Psixolingvistika” fanidan ma’ruza kurslari . – Toshkent: Universitet, 2014. • 2. Usmanova Sh. Psixolingvistika. O‘quv qo‘llanma. – Toshkent: Universitet, 2015. (Elektron variant). • 3 . Belyanin V. P. Psixolingvistika. Uchebnoe posobie. –M.: Flinta, 2008. • 4. Gluxov V.P. Osnovы p sixolingvistiki. Uchebnoe posobie. – M.: ACT: Astrelь, 2008. • 5 . Karaseva O.F., Safonova O.A. Psixolingvistika: novыe texnologii analiza poeticheskogo teksta. Uchebnoe posobie. – Krasnodar, 2012. •   Qo‘shim cha adabiy ot lar: • 6. Axutina T.V. Porojdenie rechi. Neyrolingvisticheskiy analiz sintaksisa. - M.: MGU, 1989. • 7. Baskakov N.A., Sodiqov A.S., Abduazizov A.A. Umumiy tilshunoslik. –Toshkent: O‘qituvchi, 1979. • 8. Batov V.I. O sudebnoy psixologo-lingvisticheskoy ekspertize //Voprosы sudebno- psixologicheskoy ekspertizы. –M., 1974. • 9 . Belikov V. I., Krыsin L. P. Sotsiolingvistika. –M., 2001. • 1 0 . Bыkova G. V., Fraerl V. L. Lakunы russkogo yazыka. Pod nauch. red. I.A. Sternina. – Blagoveщensk: Izd-vo BGPU, 2008. •  

Amerika psixolingvistik maktabi bixeviorizm, neobixeviorizm

Купить