Amerika psixolingvistik maktabi bixeviorizm, neobixeviorizm - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	22.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Amerika psixolingvistik maktabi bixeviorizm, neobixeviorizm

Купить

AMERIKA PSIXOLINGVISTIK MAKTABI BIXEVIORIZM,
NEOBIXEVIORIZM

Reja:
1. Psixolingvistika – 54
2. Bixeviorizm, neobixeviorizm

1. Psixolingvistika – 54
1953 - yilda AQShning Blumington shahridagi Indiana universitetida Charlz
Osgud, Djon Keroll, Tomas Sibeok singari Amerikalik olimlarning tashabbusi
bilan universitetlararo seminar tashkil qilindi va mazkur seminarda
psixolingvistika termini rasman fan sifatida muomalaga kiritildi.
Bu davrda bir tomondan, deskriptiv lingvistika rad etilar, ikkinchi tomondan,
deskriptiv an’analar bosim o‘tkazar edi. Deskriptivistlar va nodeskriptivistlar
orasidagi eng shiddatli munoqashalardan biri “so‘z” masalasi edi, ya’ni so‘z o‘zi
nima, so‘z til birligi sifatida mavjudmi? Deskriptivistika tomonidan ishlab
chiqilgan tahlil amallari deskriptivistlarning “morfema” tushunchasi bilan
kifoyalanib, “so‘z” tushunchasini inkor qilinishiga olib keldi. Vaholanki, til
so‘zlashuvchilari so‘zning obyektiv reallik ekanligini his qilishadi. Pirovardida
psixologiya “so‘z” tushunchasini, deskriptivistika esa “morfema” tushunchasi afzal
ko‘rdi. Deskriptiv lingvistikada eng kichik birlik fonema hisoblanadi. Holbuki, real
vaziyatda segmentlangan nutq oqimining “tabiiy” birligi bo‘g‘in hisoblanadi.
Masalan, dada so‘zi fonemalarga ( d-a-d-a ) emas, bo‘g‘inlarga ( da-da ) ajraladi.
Sintaksis darajasiga chiqar ekan, deskriptiv lingvistika konstruksiya tushunchasini
olib kirdi. Psixologlar esa yanada “sezilib, ko‘rinib turadigan” gap bilan ishlashdi.
Shunday qilib, ikki: lingvistik (fonema, morfema, konstruksiya) va psixologik
(bo‘g‘in, so‘z, gap) birliklar qatori yuzaga keldi. Psixolingvistika – 54 da ana shu
ikki qatorning to‘qnashuvi muqarrarlashdi.
Boshqa tarafdan, XIX-XX asrlarda Yevropa psixologiyasining an’analarida
tanazzul holati vujudga kelgan edi. Tabiiy fanlar, xususan, fizika, fiziologiyaning
shiddatli rivojlanishi natijasida miya tuzilishi, uning mexanizmlar faoliyati
haqidagi neyrofiziologik tasavvurlar jiddiy ishlab chiqilgandi. Bu bilan bir qatorda,
psixik faoliyat sohasi ochiq, tushunarsiz edi. Psixika nima degani? Inson qanday
o‘ylaydi? Inson tafakkuri, tasavvuri, emotsiyalarining asosi nima? Bu sof
fiziologiyami? Unda nima? Bular fanda yangicha talqin “psixofizik muammo”ni
paydo qildi. Jumladan, fiziologik va psixologik hodisalar mavjud bo‘lib,
fiziologiyani aniq eksperimental metodlar bilan o‘rganish mumkin. Bu “tabiat”,

“materiya”. Uning yonida esa qandaydir ilg‘ab bo‘lmas psixologik jarayonlar.
Odamlarning miyasi va bioximik jarayonlar bir xil ko‘rinsa-da, har bir odam o‘ziga
xos psixikaga ega. Amerika bixeviorizmi (behavior “xulq, xatti-harakat”) Yevropa
klassik psixologiyasiga qarshi o‘ziga xos reaksiya sifatida yuzaga keldi.
Shu bilan birga, 40-50-yillarda aholining keng ko‘lamdagi ko‘chishi
natijasida turli qatlamlarga mansub kishilarga chet tillarni o‘rgatishda qator
muammoli savollar yuzaga keldi: Bolalarga necha yoshdan chet tilini o‘rgatish
mumkin? O‘zga madaniyatlarni qanday o‘zlashtirish mumkin? Yangi tilning
tuzilishini o‘rganishda ona tilidan tarjima amalga oshiriladimi yoki yangi tafakkur
tuzilishi shakllanadimi? Tabiiyki, bunday savollarga chet tili o‘qituvchilari javob
bera olmasdilar. Ularni javoblash uchun psixologik bilim talab qilinar edi. Aqli
zaif, gung va ko‘zi ojiz bolalarning ta’limida ham qator muammolar tug‘ilgandi.
Bu kabi muammolarni hal qilishda ham psixologning yordami lozim edi.
Shuningdek, nutq buzilishining sabablarini o‘rganishda va nutqni qayta tiklashda
faqat tibbiyot xodimlarining yordamigina emas, balki psixolingvistlarning ham
yordami zarur edi.
Yuqorida qayd qilingan sabablarning barchasi seminarning tashkil qilinishiga
va psixolingvistikaning yangi fan sifatida shakllanishiga turtki bo‘ldi. Ikki oy
davom etgan seminarda psixolingvistikaning nazariy asoslari ishlab chiqildi va
uning kelgusidagi istiqbolli yo‘nalishlari belgilab olindi. Ushbu seminar natijalari
Ch.Osgud va T.Sibeok tahriri ostidagi “Psixolingvistika. Nazariya va tadqiqot
muammolari ocherki” (Psycholinguistics: A Survey of Theory and Research
Problems/ Ch.E.Osgood & T.A.Sebeok. Baltimore, 1954)da e’lon qilindi. Seminar
natijalari (keyinroq “Psixolingvistika – 54” deb nomlangan) butun dunyodagi
psixolingvistik tadqiqotlarning rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatdi.
2. Bixeviorizm, neobixeviorizm
Yevropa psixologiyasidan farqli o‘laroq, Amerika psixologiyasi
(bixeviorizm) o‘zining aniq pragmatik yo‘nalishini insonni o‘rganib, uning

psixofiziologik imkoniyatlaridan maksimal foydalanishga qaratdi 1
. Bixeviorizmga
ko‘ra, mahluqqa (bu odam yoki jonivor bo‘lishi mumkin va h.k.) ta’sir qiladigan
qandaydir S ( stimul) va ushbu stimulga qandaydir R (reaksiya) bor. Nutq tahliliga
bixevioristik yondashuv namunasi sifatida amerikalik tilshunos Leonard
Blumfildning “Til” (1968) asarini keltirish mumkin. L.Blumfild o‘zining mazkur
asarida “Djek va Djill” misoli orqali stimul va reaksiya munosabatini yoritib
bergan. Kishilar bir-birlari bilan amaliy (nutqsiz) va nutqli stimullar yordamida
o‘zaro munosabatga kirishadi. Ular mazkur stimullarga ikki xil: nutqli va nutqsiz
harakatlar bilan javob qaytarishadi:
nutqsiz reaksiya S───→ R
nutq vositasidagi reaksiya S───→ r ............ s ───→ R.
Keyinroq bixeviorizmda yangi oqim – neobixeviorizm (yunoncha neos –
“yangi” va inglizcha behaviour – “xulq, xatti-harakat”) vujudga keldi. Bu oqim
“qora quti”ning ichiga kirish zarurati tufayli shakllandi. Neobixevioristik
tadqiqotlarda bixeviorizmning prinsipial S – R sxemasi mohiyatan
murakkablashtirilib, S – R orasida nimadir borligi aniqlandi va “oraliq
o‘zgaruvchi” tushunchasi paydo bo‘ldi. Gap endi shunchaki tashqi stimul va
reaksiya haqida emas, balki insonda tashqi reaksiya chaqira oladigan va insonning
o‘ziga xos individual tajribasini aks ettiradigan (shuning uchun ham turli
kishilarning reaksiyalari farqli bo‘ladi) oraliq o‘zgaruvchi, ya’ni organizm ichidagi
maxsus ichki stimul tushunchasi haqida boradi 2
.
Xullas, oraliq o‘zgaruvchining bilvosita ta’siri natijasida tashqi reaksiya
yuzaga keladi: S1-r1……. Sn-Rn. Bu o‘rinda obraz, maqsad, ehtiyoj, intellekt,
kutish, muvaffaqiyat-muvaffaqiyatsizlik kabi tafakkur doirasining fenomeni
bo‘lgan tushunchalar faol qo‘llaniladi.
Ch.Osgudning nazariyasi ana shu bixeviorizmga, aniqrog‘i,
neobixeviorizmga tayangan bo‘lib, undan to‘g‘ri assotsiativ strukturalarga chiqildi.
Ch.Osgud insonning psixikasida kuzatish va tasvirlash mumkin bo‘lmagan hech
narsa yo‘q, deb hisobladi. Shundan kelib chiqqan holda so‘zlarning konnotativ
1 Сахарный Л.В. Введение в психолингвистику. -Л., Изд. ЛГУ, 1989. –С. 17.
2 Сахарный Л.В. Введение в психолингвистику. -Л., Изд. ЛГУ, 1989. –С. 17-18.

ma’nosini (baholash, ekspressiv, uslubiy munosabat va h.k.) o‘lchab ko‘rishga
harakat qildi va semantik differensiya metodini ishlab chiqdi. So‘zlarning
gradatsiyasini belgiladi. Masalan, 1- yaxshi , 2- neytraldan yaxshiroq , 3- yaxshidan
neytralroq , 4- neytral , ya’ni yaxshi ham, yomon ham emas, 5- yomondan neytralroq
va h.k. Shuningdek, so‘zlarni turli mezonlarga ko‘ra baholash amalga oshirildi:
ona so‘zi ota ga nisbatan iliqroq, ota so‘zi ona ga nisbatan kuchliroq. Qayd
qilinganlar bilan birga, har bir tovush ham muayyan emotsional reaksiyani keltirib
chiqaradi.
Ch.Osgudning fikricha, insonning psixikasi uchun stimul va reaksiyaning
assotsiativ munosabati, shuningdek, foydali stimullarga bo‘lgan barcha
reaksiyalarning majmuyi muhimdir. Bundan inson hayvondan faqat nutqi
bilangina farqlanadi degan xulosa kelib chiqadi. Uni quyidagi sxema orqali
izohlash mumkin:
S ( stimul) – R (reaksiya). Ya’ni har qanday stimul insonda o‘lchash
mumkin bo‘lgan reaksiyalarni keltirib chiqaradi.
Nutqda individning psixikasiga xos xususiyatlar aks etadi; verbal
munosabatlarning tuzilishi individning psixikasiga bog‘liq bo‘ladi. Ch.Osgud
so‘zlarning assotsiativ aloqalarini tadqiq qilish orqali kommunikatsiya
samaradorligi masalasini hal qilishga urindi va o‘zining nutq haqidagi ta’limotini
ishlab chiqdi. Unga ko‘ra, nutq insonning turli nutqiy va nutqiy bo‘lmagan
stimullarga nisbatan bevosita va bavosita reaksiyalar tizimidir. Reksiyalar tizimi
nutqiy va nutqiy bo‘lmagan stimullar orasidagi assotsiativ aloqalarning
shakllanishi natijasida yuzaga keladi. Nutq faoliyati nutq stimulini (kirishda) yoki
nutq reaksiyasini (chiqishda) ushlab turadigan va qayta shakllantiradigan maxsus
filtrlar tizimi (tug‘ma nutq qobiliyati) vositasida namoyon bo‘ladi. Ya’ni inson
genetik jihatdan nutqni qabul qilishga moyil va u nutqni turli shovqinlardan ajrata
oladi. Nutq inson qabul qilayotgan informatsiyani chegaralashga yordam beradi.
Umuman, Ch.Osgudning assotsianistik nazariyasi uch manbaga asoslangan
edi:
1) psixolingvistik manba – bixeviorizm;

2) lingvistik manba – deskriptiv lingvistika;
3) matematik manba – kommunikatsiya nazariyasi.
Ch.Osgud nazariyasida quyidagi kamchiliklar mavjud edi:
1) Osgud so‘zlovchining niyatini o‘rganmadi;
2) Osgud mazmun bilan bilimni chegaralamadi;
3) u til qobiliyatini kognitiv (bilish) bazasi bilan qiziqmadi.

ADABIYOTLAR
Asosiy adabiyotlar:
1 . Usmanova Sh. “Psixolingvistika” fanidan ma’ruza kurslari . – Toshkent:
Universitet, 2014.
2. Usmanova Sh. Psixolingvistika. O‘quv qo‘llanma. – Toshkent: Universitet,
2015. (Elektron variant).
3 . Belyanin V. P. Psixolingvistika. Uchebnoe posobie. –M.: Flinta, 2008.
4. Gluxov V.P. Osnovы p sixolingvistiki. Uchebnoe posobie. – M.: ACT: Astrelь,
2008.
5 . Karaseva O.F., Safonova O.A. Psixolingvistika: novыe texnologii analiza
poeticheskogo teksta. Uchebnoe posobie. – Krasnodar, 2012.
Qo‘shimcha adabiyotlar:
6 . Axutina T.V. Porojdenie rechi. Neyrolingvisticheskiy analiz sintaksisa. - M.:
MGU, 1989.
7. Baskakov N.A., Sodiqov A.S., Abduazizov A.A. Umumiy tilshunoslik. –
Toshkent: O‘qituvchi, 1979.
8. Batov V.I. O sudebnoy psixologo-lingvisticheskoy ekspertize //Voprosы
sudebno-psixologicheskoy ekspertizы. –M., 1974.
9 . Belikov V. I., Krыsin L. P. Sotsiolingvistika. –M., 2001.
1 0 . Bыkova G. V., Fraerl V. L. Lakunы russkogo yazыka. Pod nauch. red. I.A.
Sternina. – Blagoveщensk: Izd-vo BGPU, 2008.

Amerika psixolingvistik maktabi bixeviorizm, neobixeviorizm

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish