Amir Temur 1 g‘or makoni - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	3.6MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Amir Temur 1 g‘or makoni

Купить

Amir Temur 1 gʻor makoni

Reja :
1) Amir Temur 1 makoning topilishi va
oʻrganilishi
2) Mustaqillik yillarida Amir Temur 1 gʻori
makonida tadqiqot ishlari
3) Amir Temur 1 va boshqalar yodgorliklar

Amir Temur gʻori — Surxondaryo viloyati Boysun togʻidagi
ibtidoiy odamlar manzilgohi boʻlgan gʻor. Bu gʻorda 1939-yilda
A. P. Okladnikov arxeologik qazishlar olib borgan. Unda uchta
qatlam boʻlib, yuqoridagi ikkitasi yangi tosh davriga, eng
quyisi mustʼye davriga taalluqlidir. Bu qatlamda oʻchoq va
baʼzi joylarida pista koʻmirning qoldiqlari topilgan. Amir
Temur gʻoridan Teshiktosh gʻoridagiga oʻxshash qoʻpol
ishlangan yirik qirgʻichlar, plastinalar, lappaksimon
nukleuslar va ulardan uchirib olingan tosh parchalari
chiqqan. Shu bilan birga gʻordan xilma-xil hayvon va
qushlarning suyak qoldiqlari ham topildi. Amir Temur
gʻorida ibtidoiy odamlar jamoa-jamoa boʻlib yashagan,
ovchilik va temirchilik bilan shugʻullangan

Yomgʻir tingach, baland qoyaga koʻtarildik. Tasavvur
qiling-a, shundoq yonginamizda oppoq bulutlar suzib
yurardi. Havo pastlikdagiga qaraganda juda salqin.
Lekin nafas olishga biroz qiynaldik. Bunga havoda
kislorodning siyrakligi sabab. Shunday boʻlsa-da,
maqsadimizdan chekinmadik...
Biz turgan joy Hisor qoʻriqxonasining tarixiy-
geografik nuqtalaridan biri edi. Aynan shu makonda
Markaziy Osiyodagi eng uzun gʻor — Amir Temur
gʻori ham bor. U dengiz sathidan 2750 metr
balandlikda.

Ming bir mashaqqat bilan gʻor ichiga kirdik. Ichkaridan zax
hidi anqiydi. Gʻor devorlarini qoʻlim bilan ushlab koʻrdim.
Qotib qolgan ohak, gips va granit qatlamiga oʻxshaydi. Gʻorning
uzunligi gʻarbdan sharqqa tomon 870 metr, kengligi 7-10 va
baʼzi joylari 100 metrga yetar ekan. Yoʻlboshlovchining
aytishicha, gʻor ichkarisiga kirishga hammaning ham jurʼati
yetmas ekan. Negaki, qorongʻi, vahimali. Kutilmaganda
ichkaridan koʻktargʻoq, degan qush pirr etib uchib chiqdi.
Hammamiz bir sapchib tushdik. Gʻordagi uzunligi bir yarim-
ikki metr keladigan tabiat moʻjizasi — stalagmit (pastga osilgan)
va stalaktid (tepaga qaragan sumalak)larni tomosha qildik.
Nazarimda, sumalaklar mashʼala yorugʻida xuddi kamalak
rangida tovlanayotgandek edi. Gʻorning tugash qismida
diametri ellik-oltmish metr, chuqurligi toʻrt-besh metrli
kattagina yerosti koʻli bor ekan. U mamlakatimizdagi eng katta
yerosti koʻli sanaladi.

Endi Hisor qoʻriqxonasidagi mazkur gʻor nega Amir
Temur nomi bilan atalishiga toʻxtalsak. Taqdir
taqozosi bilan sarkarda maʼlum bir vaqt qoʻshini
bilan mazkur gʻorda jon saqlaydi. Oʻsha joyda turib,
otli qoʻshin toʻplaydi. Xullas, gʻor uning qoʻshiniga
dushman hamlasidan mustahkam va ishonchli
qoʻrgʻon vazifasini oʻtagan. Gʻor atrofidagi
qishloqlardan yigʻilgan qoʻshin bilan Kesh
hukmronligini qoʻlga kiritadi. Shundan soʻng ushbu
gʻor Amir Temur nomi bilan atala boshlagan.
Bundan tashqari, el orasida ushbu gʻor bilan bogʻliq
koʻplab afsona-yu, rivoyatlar saqlanib qolgan.

Gʻorning janubiy tomonida Qalʼai Sheron soyining
Qizil Shivar kengligida dengiz sathidan 2900 metr
balandlikdagi Chilsim (uni Chil ustun ham deyishadi)
gʻori joylashgan. Mazkur gʻorning atrofidagi 100 dan
ziyod diametri 3-5 metr, chuqurligi 30 metrdan 200
metrgacha boradigan yer gʻovaklari hamda qoʻriqxona
hududidagi Gʻoʻl gʻori, Mansurning gʻori, Oʻgʻrining
zindoni singari gʻorlar ilmiy jihatdan toʻla
oʻrganilmagan. Bizningcha, oʻsha goʻshadagi yerosti
moʻjizalarini bir bor tomosha qilgan odam uzoq vaqt
unutilmas taassurot ogʻushida yuradi.

‗Amir Temurning bu yerda
qolganligining asosiy tasdig‘i – g‘orning
kirish qismining boshida sunʼiy
ravishda yaratilgan maydoncha bor. U
tosh bilan terilgan bo‘lib, puxta
tekislangan va tuproq bilan qoplangan.
Shuningdek, otlarni bog‘lash uchun
katta xoda mavjud.

G‘orning ichida g‘ayrioddiy pog‘onalar, g‘alati
shaklga ega tosh stalaktitlarni ko‘rish mumkin.
Markaziy qismda katta ko‘chki, janubiy qismda
esa ko‘l mavjud bo‘lib, undagi suv 6-8 daraja
atrofidagi haroratni saqlab turadi. G‘aroyib
ko‘lga o‘tadigan yo‘lak tor bo‘lib, undan faqat
tana og‘irligi 90 kilogrammdan oshmaydigan
odamlar o‘tishi mumkin.

Xatak qishlog‘i Surxon davlat qo‘riqhonasi
bilan tutash yerda joylashgan. 1986 yilda
tashkil etilgan «Surxon» davlat qo‘riqxonasi
Ko‘hitang tizmasidagi tog‘-o‘rmon ekotizimi,
noyob hayvon va o‘simlik turlari muhofaza
qilinadigan bebaho makondir. Umumiy
maydoni 23802 gektar, shundan tog‘ o‘rmonlari
egallagan hudud 9284 gektarni tashkil etadi.

«Surxon» davlat qo‘riqxonasi o‘simlik turlariga juda
boy. Ushbu hududda 800 turdan ortiq o‘simlik turi
uchraydi. 40 dan ortiq o‘simlik turi O‘zbekiston «Qizil
kitob»iga kiritilgan. Tubergen lolasi, Surxon lolasi,
ilonbarg piyoz, qizil yer astragali, Boysun astragali,
shirachning bir necha turlari va boshqa o‘simliklar
shular jumlasidandir. Qo‘riqxonaning pastki qismi adir
mintaqasiga mansub. Bu yerlarda eng ko‘p tarqalgan
o‘simlik turi – rang (iloq), qo‘ng‘irbosh, mayinshuvoq,
qo‘ziquloq, lolaqizg‘aldoq, andiz, shirach, itburun,
na’matak, dalachoy, tog‘ piyozi va boshqalar
hisoblanadi. Mazkur mintaqadagi o‘simliklar
efemerlar bo‘lib, yozda qurib qoladi.

Xatak qishlog‘i noyob san’at turi – badashni
saqlab qolgan hudud sanaladi. Aytish kerakki,
aholining kundalik hayoti, mehnat faoliyati,
to‘ylari, marosimlari va bayramlarida
aytiladigan qo‘shiqlar to‘g‘ridan to‘g‘ri
qadimgi musiqiy yo‘nalish — badash
tarkibida bo‘lgan. Badash atamasi qadimgi
turkcha badar so‘zi bilan bog‘liq bo‘lib,
«yengil shovqin»; «urmoq»; «musht bilan
urmoq» kabi ma’nolarni anglatadi.

Foydalanilgan adabiyotlar
Асқаров А. Бухоронинг ибтидоий тарихидан лавҳалар.
Тошкент, 1973.
Виноградов А. Неолитические памятники
Хорезма. Материалы Хорезмской археолого-
этнографической экспедиции. Вып. 8. Москва, 1962.
Кабиров Ж. Сармишсойнинг қоя тошларидаги расмлар.
Тошкент, 1976.
Массон В. Поселение Джейтун. Ленинград, 1971.
Массон В. Средняя Азия и Древний Восток.
МоскваЛенинград, 1961.
Ғуломов Я. Хоразмнинг суғорилиш тарихи. Тошкент, 1959.
Рындина Н., Дегтярева А. Энеолит и бронзовый век.
Учебное пособие. Москва, 2002.

Etiboringiz uchun rahmat

Amir Temur 1 g‘or makoni

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish