Amir temur davlatida harbiy sohaning rivojlanishi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	46.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Amir temur davlatida harbiy sohaning rivojlanishi

Купить

A M I R T E M U R D A V L A T I D A H A R B I Y S O H A N I N G
R I V O J L A N I S H I
Reja:
1. Amir Temurning harbiy mahorati
2. Amir
Temurning harbiy yurishlari
3. Amir
Temurning jangdagi harakatlarda qo’llagan taktik qoidalari va
harakatlari

Temurbek ibn Tarag’ay ibn Abag’ay 1336-yilning 9-aprelida
Movarounnahrning
go’zal shaharlaridan biri bo’lmish Kesh (hozirgi Shahrisabz) ga
qarashli
Xo’ja Ilg’or qishlog’ida dunyoga keldi.
Temurbek
yoshlik chog’idan harb ishiga o’zgacha muhabbat va ehtiros bilan
qaray
boshladi. Unda harbiy san’atga bo’lgan qiziqishning o’ta erta paydo bo’lishida
padari
buzrukvori , amir Qazag’on (1358-yili shahid bo’lgan) davlatning arkonlaridan
biri,
mardligi, shijoati va oliyjanobligi bilan nom chiqargan amir Tarag’ayning (vafoti
1360)
ma’lum darajada hissasi bor.
Navqiron
yoshga yetgan Temur salkam bir yarim asrlik mo’g’ullar istibdodiga
chek
qo’yish, feodal tarqoqlik natijasida Chig’atoy ulusida hukm surayotgan o’zaro
nizolar
va urushlarga barham berish, tashqi va ichki zug’um tufayli tinkasi qurigan
xalq
ommasiga madad qo’lini cho’zish, xarob bo’lgan shahar va qishloqlarni qayta
obod
qilish, ulusni tashqaridan bo’ladigan bosqinlardan himoya qilish singari olijanob
maqsadlarni
yuzaga chiqarishni birdan-bir yo’li-hokimiyatni qo’lga kiritish ekanligini
yaxshi
anglab yetadi.
Amir
Temur o’zining ilk harbiy faoliyatini qo’l ostidagi navkarlari bilan ayrim
viloyat
amirlariga xizmat qilishdan boshlagan.Ularning o’zaro kurashlarida qatnashib,
jasorat
ko’rsatgan, janglarda chiniqqan, harbiy mahoratini oshirgan.Dong’I butun
Qashqadaryo
vohasiga yoyilgan. Amir Temurning aql-u zakovati , shijoati, shuhrati
uni
Movarounnahrning nufuzli amirlaridan amir Yasovuriy va amir Qazag’on bilan
yaqinlashtirdi.Xondamirning
yozishicha, otasi amir Tarag’ay Amir Temurni avval
(1352)
amir Joku barlosning qizi Turmush og’aga , so’ngra Qazag’onning nabirasi va
amir
Husaynning singlisi O’ljoy Turkon og’aga uylantiradi. Keying nikoh tufayli
Amir
Temur bilan Balx hokimi amir Husayn o’rtasida ittifoq yuzaga kelib, ular
birgalikda
mo’g’ullarga qarshi kurashadilar. Amir Temurning Movarounnahrni
birlashtirish
yo’lidagi harakatlari XIV asrning 60-yillari boshlaridan boshlandi.XIV
asrning
50-yillari oxirida Movarounnahrda amirlarning o’zaro kurashi kuchayib, amir
Qazag’on
o’ldirildi. Mamlakatda siyosiy parokandalik avjiga chiqib, og’ir tanglik sodir
bo’ldi.Xondamirning
“Habib us-siyar” kitobida keltirilgan ma’lumotlarga qaraganda,
ulus
o’nga yaqin mustaqil bekliklarga bo’linib ketgan. Samarqand viloyatida amir

Bayon Sulduz, Keshda amir Hoji barlos, Xo’jandda amir Boyazid jaloyir, Balxda
O’ljay
Bug’a sulduz, Shibirg’onda Muhammad I Xoja Aperdi nayman, Ko’histonda
Badaxshon
shohi amir Sotilmish, Xuttalonda Kayxusrav, Hisori Shodmon hududida
amir
Husayn va amir Xizr Yasovuriylar o’zlarini hokimi mutlaq deb e’lon qildilar.
Bu
davrda Chig’atoy ulusining sharqiy qismi-Yettisuv va Sharqiy Turkistonda
hukmronlik
qilayotgan mo’g’ul xonlari Movarounnahrdagi og’ir siyosiy vaziyatdan
foydalanib,
bu yerda o’z hokimiyatini o’rnatishga harakat qiladilar. Jeta xonlaridan
Tug’luq
Temur va uning vorisi Ilyosxo’ja 1360-1361 va 1365-yillarda
Movarounnahrga
bir necha bor bostirib kiradilar. Mo’g’ul xonlarining bosqinchilik
yurishlari
va zulmiga qarshi xalq harakati boshlanadi.
Movarounnahr
xalqi barcha tabaqalarining qo’llab-quvvatlashi hamda bevosita
ishtirokida
1370-yili hokimiyatni qo’lga olishShimoliy Anado’li, Hindiston kabi
mintaqalarga
birligidan mahrum bo’lgan mamlakatni birlashtirish, istiqlolni qayta
tiklash
baxtiga muyassar bo’ladi.
Temurbek
taxtga o’tirish boisi o’laroq ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy hayotda sodir
bo’lgan
ijobiy o’zgarishlar o’z ifodasini harb ishida va harbiy san’atda ham namoyon
etadi.
Asosiy
karvon yo’llari ustidan nazorat o’rnatish [1] , ulus qudratini yanada
oshirish,
xalq turmush tarzini yaxshilash singari ustuvor maqsadlar yo’lida Temur
o’sha
davrda tengi yo’q harbiy kuchlari bilan Jeta, Eron, Afg’oniston, Kavkaz, Iroq,
Shom,
Misr, Dashti Qipchoq, Shimoliy Anado’li, Hindiston kabi mintaqalarga bir
necha
bor qo’shin tortib bordi, olamshumul zafarlar quchdi.
Harb
tarixi Temurni jahonning eng buyuk sarkardalaridan biri sifatida, haqli
ravishda,
tan oladi. Uning harbiy iste’dodi asosan ikki yo’nalishda:mohir harbiy
tashkilotchi
va atoqli sarkarda tarzida yorqin namoyon bo’ldi. [2]
Buyuk
lashkarboshi va novator tashkilotchi sifatida Temur o’ta intizomli
armiya
tuzishga, muhoraba chog’ida qo’shin qismlarini san’atkorona boshqarishga,
jang
taqdiri hal bo’ladiga joylarga harbiy kuchlarni o’z vaqtida ustalik bilan yo’llashga
har
qanday to’siq va g’ovlarni tadbirkorlik bilan bosib o’tishga, armiyadagi jangovar
ruhni
kerakli darajada ushlab turishga muyassar bo’ldi.

Sohibqiron turk-mo’g’ul xalqlari, xususan, Chingizxon lashkari tuzilishini,
ularning
jang olib boorish amallarini atroflicha o’rganib, tahlil qiladi va zarur
o’zgartirishlar
kiritadi.
Temur
barpo etgan armiyaning tuzilishi Chingizxon tuzgan qo’shin tizimi va
tuzilishiga
ma’lum darajada yaqin bo’lsa-da biroq quyidagi muhim jihatlari bilan
farqlanar
edi:
1. Chingiziylar
qo’shini yalpi majburiyat asosida harbiy xizmatga
chiqariladigan
xalq lashkaridan iborat bo’lgani holda, Temur armiyasi umumxalq
xarakteriga
ega emas edi.
2. Chingizxon
davrida qo’shin asosini ko’chmanchi omma tashkil qilgan
edi.
Temur qo’shiniga oliy bosh qo’mondondan ko’rsatgan aniq talabga binoan
chorvadorlar
qatori kosibchilik, hunarmandchilik, dehqonchilik bilan mashg’ul o’troq
aholidan
ham sezilarli miqdorda askar olingan.
3. Temur
qo’shinida harbiy kuchlarning asosini tashkil qiluvchi otliq
askarlar
bilan bir qatorda piyodalardan tuzilgan qismlar ham anchagina bo’lgan.
Ma’lumki,
Chingizxon qo’shini, zabt etilgan mamlakatlar aholisidan majburiy tartibda
tuzilgan
hasharni hisobga olmaganda, piyoda askarlarga ega bo’lmagan.
4. Amir
Temur Sharqda birinchilardan bo’lib o’z armiyasiga o’tochar qurol,
ya’ni
to’p-ra’dni olib kirdi.
5. Amir
Temur armiyasida ayollardan tuzilgan bo’linmalar bo’lib, ular jang
chog’I
erkaklar bilan bir safda turgan, qahramonlik va matonat namunlari ko’rsatgan.
[3]
6. Sohibqiron
tog’li hududlard jang harakatlari olib boruvchi piyodalardan
tuzilgan
maxsus harbiy qismlarni tashkil qildi.
7. Temur
jahon harb san’ati tarixida birinchi bo’lib qo’shinni jang
maydonida
yeti qo’lga bo’lib joylashtirish tartibini joriy etdi. [4]

Tarixiy manbaalarda keltirilgan ma’lumotlarga qaraganda, otliq askarlar
Temurbek
armiyasining zarbdor qismi hisoblangan, ular og’ir va yengil qurollar bilan
qurollangan
suvoriy guruhlarga bo’lingan. Yoy, sadoq va qilich bilan yengil
qurollangan
otliqlar asosan razvedka va soqchilik bilan shug’ullanganlar, o’ta zarur
chog’dagina
dushman kuchlari bilan jang qilish huquqiga ega bo’lgan.
Dubulg’a,
zirih (sovut), qilich, yoy, sadoq, qalqon va nayza bilan ta’minlangan
og’ir
qurolli suvoriylar sara jangchilardan tuzilgan, g’animning asosiy zarbasiga qarshi
turgan,
jang natijasini hal etishda katta rol o’ynagan.
Yurishga
jo’natishdan oldin Temurbek arkoni davlat, vazirlar, sarkardalar,
beklar,
amirlarni harbiy kengash-mashvaratga chorlagan. Ayni chog’da ulusning turli
viloyat
vat umanlaridan, shuningdek tobe yurtlardan qo’shin to’plash uchun maxsus
buyruq-tunqal
e’lon qilingan. Farmon kerakli joylarga yuqori mansab egasi, bosh
qo’mondonning
ad’yutanti-tavachi tomonidan tezlik bilan yetkazilgan.Tavachining
zimmasiga
askar jamlashdan tashqari qo’shin qismlarining qarorgoh yoki safardagi
o’rni,
jangovar jartib-yasoli hamda bir joydan ikkinchi joyga ko’chishni nazorat qilish
ham
yuklatilgan edi.
Sharafiddin
Ali Yazdiyning yozishiga ko’ra, Temurbek Dashti Qipchoqqa
qilingan
yurish (1390-1391) oldidan qo’shinni bir yilga yetadigan oziq-ovqat, qurol-
yarog’,
kiyim kechak va boshqa safar uchun zarur ashyolar bilan ta’minlashni o’z
noiblariga
buyurgan. Har bir suvoriyga bitta yoy, 30 ta o’q, bir sadoq, bir qalqon va
bitta
qo’shimcha ot ajratilgan. Yurish vaqtida har o’n jangchi bir chodir, ikki belkurak,
bir
kerki, bir o’roq, bir arra, bir tesha, bir bolta, 100 dona nina olgan.
Sohibqiron
yurish paytida tajribali sipohiylarga katta ishonch bildirgan. Ko’p
marotabali
so’qishlarda suyagi qotgan, urushni o’zining bosh mashg’uloti deb sanagan
jangchilar
safar boshlanishidan avval jam qilingan, ularga kirim-chiqiqm daftariga ,
shuningdek
davlatdan maosh ulufa, oziq-ovqat, yem-xashak oluvchilar ro’yxatiga
kiritilgan.
Tuzilishiga ko’ra Temurbek armiyasi turk-mo’g’ul xalqlari uchun an’anaviy
bo’lgan
o’n, yuz, ming va tumanlarga taqsimlangan. Ularga o’nbegi, yuzbegi,

mingbegi va tumanbegilar sardorlik qilgan. “Temurbek tuzuklari” da qayd etilishicha,
qo’shin
qo’mondonlari safiga Temurbek oliyhimmat, oqil, mard, tadbirkor, sezgir,
jur’atli,
sabotli, harb ishiga jon-dilini bag’ishlagan iste’dodli shaxslarni jalb etish
masalasiga
katta e’tibor bergan.
Amir
Temur qo’shini tarkibini Movarounnahr, Dashti Qipchoq, Xuroson, Eron,
Badaxshon,
Mo’g’uliston, Xorazm, Mozandaron, Jeta singari yerlardan yig’ilgan
askarlar
tashkil qilar edi.
Unda
muntazam qo’shinga xos bolgan ko’pgina belgilar mavjud edi: qo’hin
son
jihatdan aniq va puxta tashkil qilingan, uning jangovar tartibi-yasol jangdan-
jangga
takomillashtirilib borilgan, armiya o’z zamonasining ilg’or qurol va texnikasi
bilan
qurolantirilgan, aynan bir turdagi qurol-yarog’, aslaha-anjom bilan ta’minlangan,
qismlar
bir-biridan kiyim boshi, tutgan bayroq yoki tug’I orqali ham farqlangan.
Bunday
ajralib turish jang paytida qo’shinniboshqarishda juda qo’l kelgan.
Tarixiy
manbaalarda keltirilgan ma’lumotlarga qaraganda, otliq askarlar
Temurbek
armiyasining zarbdor qismi hisoblangan, ular og’ir va yengil qurollar bilan
qurollangan
suvoriy guruhlarga bo’lingan. Yoy, sadoq va qilich bilan yengil
qurollangan
otliqlar asosan razvedka va soqchilik bilan shug’ullanganlar, o’ta zarur
chog’dagina
dushman kuchlari bilan jang qilish huquqiga ega bo’lgan.
Tarixiy
manbaalarda keltirilgan ma’lumotlarga qaraganda, otliq askarlar
Temurbek
armiyasining zarbdor qismi hisoblangan, ular og’ir va yengil qurollar bilan
qurollangan
suvoriy guruhlarga bo’lingan. Yoy, sadoq va qilich bilan yengil
qurollangan
otliqlar asosan razvedka va soqchilik bilan shug’ullanganlar, o’ta zarur
chog’dagina
dushman kuchlari bilan jang qilish huquqiga ega bo’lgan.

Dushman
mudofasini turli usullar yordamida barbod etish, g’anim tomonnning
yirik
va mustahkam mudofaa inshootlariga ega bo’lgan shaharlariga qo’qqisdan kuchli
zarba
berish, zabt etilgan mamlakatning boshliqlarini va ayniqsa, lashkarboshilarini

hibsda olish, qal’a hmada qo’rg’onlarni uzoq muddat davomida muhosara qilish, yov
kuchlarini
iloji boricha keng qamrovda qurshab olish, uning qishloq shahar, tuman,
viloyatlarni
birin-ketin fath etish, dushmanni batamom yakson etgunga qadar ta’qib
qilish,
fath etilgan yurtlarni boshqarish uchun o’zining ishonchli vakillarini tayinlash
singari
strategik maqsadlarni ko’zlab ish yuritish Amir Temurga ko’plab zafarlar olib
keldi.

Temurning Oltin O’rdaga qarshi 1395-yildagi yurishi. Amir
Temur
Movarounnahrni
mo’g’ullar hukmronligidan ozod etib, bu qadimiy mamlakatda
mustaqil
davlat barpo etgan bo’lsada, hali mamlakatda barqaror tinchlik o’rnatilgan
emas
edi. Bir tomondan ayrim viloya amirlari Amir Temur hokimiyatini tan olishdan
bosh
tortib turgan bo’lsalar, ikkinchi tomondan mamlakatning sharqiy va shimoliy
hududlari
notinch edi. Mo’g’uliston bilan Oq O’rda hukmdorlari Farg’ona vodiysining
sharqi,
O’tror, Yassi (Turkiston)va Sayram shaharlariga xavf solib, bu hududlarga tez-
tez
hujum qilar va aholini talon-taroj qilardi. Shuning uchun ham Amir Temur
dastlabki
yillarda mamlakat sarhadlari xavfsizligini ta’minlashga kata ahamiyat
berdi.Isyonchi
amirlarga qarshi shafqatsiz kurash olib bordi. 1370-yil kuzi va 1371-yil
bahorida
amir Zinda Chashmga zarba berib, Shibirg’on viloyati bo’ysundirildi. Balx va
Toshkent
viloyatlari ham Amir Temur hokimiyatini tan oldilar. Ammo Xorazm Oq
O’rda
hukmdorlariga tayanib, hanuz bo’ysunishdan bosh tortib kelardi.Xorazmni Amir
Temur
Chig’atoy ulusining ajralmas qismi deb hisoblab, uni o’z davlatiga qo’shib
olish
siyosatini tutdi.Ammo bu masala elchilar vositasida tinch yo’l bilan hal
etilmagach,
Amir Temur Xorazm hududiga besh marotaba yurish qildi. Birinchi
yurishi,
1371-yil yoz (iyul)ida Kat shahrini egallash bilan yakunlandi. Amir
Temurning
1373-yil bahori va 1375-yil yozida Xorazm tomonga qilgan ikki
yurishi natijasiz
tugadi. Bu asnoda Oltin O’rda xoni To’xtamish bilan ittifoq tuzib
olgan
Xorazm hukmdori Yusuf so’fi, uning yordamida Amir Temur davlati
hududlariga
bir necha bor yurish qilib, Qorako’l viloyati va Buxoro tumanlarini talon-
taroj
etdi. Bunday vaziyat shubhasiz, 1379-yilda Amir Temurni to’rtinchi marotaba

Xorazmga qo’shin tortishga majbur etdi.Bunday vaziyat shubhasiz, 1379-yilda Amir
Temurni
to’rtinchi marotaba Xorazmga qo’shin tortishga majbur etdi.Lekin, bu yurish
ham
avvalgilari kabi sulh tuzish bilan tugadi. Biroq shunga qaramay, Yusuf so’fi ilgari
Xorazmning
Chig’atoy ulusiga tegishli bo’lgan janubi-sharqiy (Kot va Xiva shaharlari
birga)
qismini yana qaytadan bosib oldi. Amir Temur davlatiga nisbatan Yusuf
so’fining
bunday tajovuzkorona siyosati Xorazm ustiga Amir Temurning beshincji
marta
yurish qilishiga sabab bo’ldi. 1388-yilda Xorazmning poytaxti vayron etilib,
Amir
Temur davlatiga bo’ysundirildi.
Mo’g’ulistonga yurishi. Bu
orada Amir Temur Mo’g’uliston hokimi
Qamariddin
bilan ham to’qnashib qoldi, chunki bu davrda uning Movarounnahrga
bo’lgan
talonchilik xurujlari kuchayib ketgandi. 1370-1371-yillarda u Toshkent va
Andijon
ustiga bir necha bor bosqin qilib, talab qaytgandi. 1376-yilda ea Qamariddin
hatto
Farg’ona vodiysining talaygina qismini bosib oldi. Amir Temur mamlakatning
shimoli-sharqiy
hududlariga nisbatan bo’layotgan muttasil tahdidni bartaraf qilish
uchun
Qamariddinga jiddiy zarba berishga kirishadi. Yigirma yil (1371-1390)
mobaynida
Sohibqiron Mo’g’ulistonga etti marta yurish qilib, mo’g’ul hukmdorlari
Anqoto’ra
va Qamariddin ustidan g’alabalar qozondi. Shu zaylda Amir Temur
Movarounnahr
va Xorzmda ichki tarqoqlik, o’zaro nizolar, shuningdek, Mo’g’uliston
tomonidan
bo’lib turgan tazyiqqa chek qo’yib, ushbu hududda yashovchi el-u elat va
xalqlarni
yagona davlatga birlashtirdi. Bu shubhasiz, Movarounnahr aholisi taqdirida
ijobiy
ahamiyat kasb etdi.
Eron va Kavkazga yurishi. Ammo,
Amir Temur bu bilan qanoatlanmadi. Tez
orada
u qo’shni davlatlar va xalqlar ustiga yurish qilib, ularni o’ziga bo’ysundiish va
markazlashgan
buyuk saltanat barpo etishni o’z oldiga maqsad qilib qo’ydi. Bu davrda
Oltin
O’rda, Xuroson va Erondagi ijtioiy-siyosiy vaziyat uning uchun juda qo’l keldi.
Amir
Temur harbiy yurishni Xurosondan boshladi.1381-yilda u Hirotni egalladi.
Sarxs,
Jom, Qavsiya shaharlari jangsiz taslim bo’ldi. Xuroson, xususan uning poytaxti
Hirot
strategic jihatdan muhim ahamiyatga ega bo’lib, Eron, Iroq, Shom va boshqa
mamlakatlarga
o’tishda ko’prik vazifasini o’tardi. 1381-1384-yillar davomida Amir

Temur Eronning katta qismini egalladi. Avval (1381) Kalot, Turshiz va Sabzavor,
keyin
(1383) Seistonning Zireh, Zova, Farah va Bust qal’alari, 1384-yilda esa
Astrobod
viloyati va Ozarbayjonning Omul, Sori, Sultoniya va Tabriz shaharlari
bo’ysundirildi.
Temurning uch yirik urushlari. Amir
Temur Eron, Ozarbayjon, Iroq va
Shom
(Suriya) ustiga uch marta lashkar tortdi. Bu yurishlar tarixda “uch yillik”, “besh
yillik”
va “yetti yillik” urushlar nomi bilan mashhur. Uch yillik (1386-1388) harbiy
yurishlar
oqibatida JAnd, Ozarbayjon, Iroqning shimoli qismi, Gurjiston va Van ko’li
atrofidagi
yerlar egallandi.
Uch yillik yurish. Amir
Temur shu bilan birga shimoli-g’arbdan, ya’ni Oltin
O’rda
tomonidan bo’layotgan tazyiqqa barham berish maqsadida To’xtamishga qarshi
uch
marta qo’shin tortishga majbur bo’ldi. U 1389-yilda Dizaq (Jizzax)ning Achchiq
mavzeyida,
1391-yilning 18-iyunida (Hozirgi Samara bilan Chistopol shaharlari
oralig’ida
joylashgan Qunduzcha (Kondurcha) daryosida vodiysida-Qunduzcha shahri)
va
nihoyat, 1395-yilda (28-fevral) Shimoliy Kavkazda Terek daryosi bo’yida
To’xtamish
qo’shiniga qaqshatqich zarba beradi (Tarak daryosi bo’yidagi
jang).To’xtamishga
qarshi yasolni tuzishda Sohibqironning o’zi rahbarlik qiladi. U
qo’shinning
qismlarini jang maydoniga joylashtirishda yangi usulni qo’llaydi va ularni
yetti
qo’lga ajratadi. To’xtamishxon esa o’z sipohini besh qo’lga bo’ladi.Jang Amir
Temurning
to’la ustunligida o’tadi.Butunlay tor-mor etilgan To’xtamish qo’shini
qoldiqlari
Volgaga qadar ta’qib qilinadi.Amir Temur harbiy yurishlari oqibatida Quyi
Idil
(Volga) viloyatkari, Saroy Berka, Hojitarxon (Astraxan) kabi shaharlar vayron
qilindi.
Amir Temur To’xtamishni quvib Ryazan viloyatigacha bordi va Yelits shahrini
ishg’ol
qildi. Sh.A.Yazdiy Amir Temurning Moskva yurishini shunday ta’riflaydi:
“Sohibqiron
Maskavga sorikim, Rusning shaharlaridan erdi, tavajjuq qildi. Anda
yetkonda
nusratshi’or cheriki ul viloyatni (shahar atrofini) chobtilar va andag’I
hokimlarini
tobe qildi. Va cherikning eliklariga sonsiz mol tushti…” [5] . Bu urushda
Azaq
(Azov), Kuban va Cherkas yerlari ham kuchli aziyat chekdi. Qizig’I shundaki,
Amir
Temur Idilning Turotur kechivu bo’yida O’rusning o’g’li Quyrichoq o’g’lonni

chaqirtirib unga qo’lga kiritilgan sobiq Jo’ji ulusini in’om etdi. Rossiya tarixchilari
B.D.Grekov
va A.Yu.Yakubovskiylarning yozishicha, Amir Temurning To’xtamish
ustidan
qozongan g’alabasi, faqat Markaziy Osiyo uchun emas, balki butun Sharqiy
Yevropa,
shuningdek, tarqoq Rus knyazliklarining birlashishi uchunham buyuk
ahamiyat kasb
etgan.
Besh yillik yurish. Shundan
so’ng Amir Temur butun e’tiborini Eron, Iroq,
Suriya,
Kichik Osiyo va Hindiston yerlarini uzil-kesil zabt etishga qaratdi. U besh
yillik
(1392-1396) urush davomida G’arbiy Eron, Iroqi Ajam va Kavkazni egalladi,
natijada
muzaffariylar va jaloyiriylar sulolasining hukmronligiga barham berildi.
Hindistonga yurishi. Amir
Temurning Hindiston ustiga yurishi qilgan urushi
(1398-yil
may-1399-yil mart) qariyb o’n bir oy davom etdi.Amir Temur Hindistondan
katta
o’lja, shu jumladan, 120 jangovar fil bilan qaytdi.O’ljalarning bir qismi qo’shinga
taqsmlab
berildi, qolgani Kesh va Samarqand shaharlarida olib borilayotgan
qurilishlarga
sarflandi.
Yetti yillik urush. Amir
Temurning 1399-1404-yillarda olib borgan harbiy
yurishlari
natijasida Shomning Xalab (Aleppo), Xums, Baalbek (Ba’albek),
Dimishq(Damashq)
kabi yirik shaharlari va Iroqi Ajamning Ubiliston o’lkasi (Qadimgi
Kappadokiya)
bilan Bag’dod, shuningdek, Turkiyaning katta qismi zabt etiladi.
Amir
Temur va Boyazid Yildirim o’rtasidagi jang 1402-yilning 25-iyulida
bo’lib
o’tadi. Manbalarda ta’kidlanishicha Turkiya sultonining qo’shini taxminan
160ming
jangchidan iborat bo’lgan.Sohibqiron armiyasi o’zining an’anaviy jangovar
tartibi
yasolda harakat qiladi. [6] Sipohning qirq qo’shun-qismdan tashkil etilgan
humoyun
markazi-qo’lga Sohibqiron bevosita qo’mondonlik qiladi.Shiddatli
to’qnashuv
keskin va uzoq davom etadi. Nihoyat Amir Temur qismlarining siquviga
bardoshi
qolmagan sulton qo’shinlari chekina boshlaydi. Boyazid qo’mondonligidagi
jangchilar
so’nggi nafasgacha qarshilik ko’rsatishda davom etadilar.Anqara jangida
Amir
Temur jahonning buyuk sarkardalaridan biri Boyazid Yildirim ustidan g’alaba
qozondi.Turkiya
sultoni asir olindi. U bilan birga xotini serb malikasi Olivera,

o’g’illari Muso va Iso Chalabiylar ham asir tushdilar. So’ng Amir Temur Anadoli
yarim
oralini egallab, O’rta dengizning sharqiy sohilida joylashgan Izmir shahrini zabt
etdi
va salibchilarning Yaqin Sharqdagi oxirgi qarorgohiga barham berdi. So’ngra,
Egey
dengizida joylashgan Xios va Lesbos orollaridagi Genuya mulklarining
hukmdorlari
unga taslim bo’ldilar, Misr ham o’z itoatkorligini izhor etdi. Amir Temur
Anqara,
Nikeya, Bursa va Izmir shaharlarini egallab, Vizantiya va butun nasroniy
olamining
Boyazidga yig’ib bergan bojlaridan iborat katta boylikni qo’lga kiritdi.
Birgina
Bursa shahridan olingan oltin va javohirlarning o’zi kattagina karvonga yuk
bo’lgan.
Bandi qilingan Boyazid o’rdugohga olib kelingach, Amir Temur unga hurmat
va
ehtirom ko’rsatadi. Uning vafotidan so’ng (1403-yil 9-mart) esa vorislariga himmat
ko’zi
bilan boqib, ularga beqiyos muruvvatlar qildi.Chunonchi Boyazidning to’ng’ich
o’g’li
Sulaymon Chalabiyni turklarning Yevropadagi viloyatlariga hokim etib
tayinladi.Edirni
(Adrianopol) shahri uning poytaxti etib belgilandi.Anadoluning
shimoli-g’arbiy
qismi suyurg’ol sifatida Iso Chalabiyga in’om qilinib, Bursa shahri
uning
poytaxtiga aylantirildi.Usmonli turklar davlatining markaziy qismini
boshqarishni
Muso Chalabiyga topshirdi.Amir Temur Usmonli turklar davlatini
butunlay
bosib olish niyatida bo’lmagan.Chunki u Yevropa davlatlarining Yaqin Sharq
mamlakatlariga
nisbatan tajovuzkorona niyatda ekanligini yaxshi tushunardi. Shuning
uchun
ham Amir Temur Usmonli turklar davlatini saqlab qoldi va Boyazidning
vorislariga
muruvvat qo’lini cho’zdi. Shunday bo’lsada, Boyazid ustidan qozonilgan
bu
g’alaba bilan Amir Temurni Fransiya qiroli Karl VI (1380-1422), Angliya qiroli
Genrix
IV (1399-1407) tabriklab, unga maxsus maktub yubordilar.Chunki Amir
Temur
endigina uyg’onayotgan Yevropaga ulkan xavf solib turgan Usmonli turklar
davlatiga
zarba berib, butun Yevropaning xaloskoriga aylangan edi.
Xitoyga yurishining boshlanishi. Amir
Temur Kichik Osiyodan Samarqandga
qaytgach,
1404-yil 27-noyabrda 200 ming qo’shin bilan Samarqanddan Xitoy safariga
chiqdi.
Biroq Xitoy ustiga yurish Amir Temurning O’trorda vafoti (1405-yil 18-fevral)
tufayli
amalga oshmay qoldi.Amir Temurning vafoti haqidagi xabar garchi avval sir
tutilsada,
ammo ko’p vaqt o’tmay bu noxush xabar mamlakat bo’ylab tarqalib
ketadi.Amir
Temurning jasadi Samarqandga olib kelib dafn qilinadi.

Amir Temurning harbiy yurishlari, jangu-jadallarining oqibatlariga baho berilar
ekan,
shuni alohida ta’kidlash kerakki, uning faoliayti qo’yilgan maqsad va rejalari
jihatidan
ikki bosqichga bo’linadi. Birinchi bosqich (1360-1386)da Amir Temur
Movarounnahrda
markazlashgan davlat tuzish yo’lida kurashdi, Movarounnahrni
birlashtirishdan
manfaatdor bo’lgan mahalliy zodagonlardan iborat ijtimoiy kuchlar
(mulkdor
dehqonlar, harbiylar, hunarmandlar, savdogarlar va ruhoniylar) yordamida
tarqoq
mulklarni birlashtirish uchun kurash olib bordi. Amir Temurning bu davrdagi
faoliayti
O’rta Osiyo xalqlarining ijtimoiy-siyosiy va madaniy hayoti taraqqiyoti
yo’lida
shubhasiz, ulkan ijobiy ahamiyat kasb etadi. Mamlakatda tarqoqlik tugatilib,
markazlashgan
davlatning tashkil topishi ijobiy oqibatlarga olib keldi. Mamlakat ichki
kuchlarini
va mo’g’ullarning bir yarim asrlik hukmronligi natijasida bo’hronga
uchragan
iqtisodni tiklash uchun qulayroq sharoit vujudga keldi.
Amir
Temur so’zlariga binoan siyosat bilan maqsadga erishish mumkin
bo’lgan
yerda qurol bilan harakat qilish noto’g’ridir. Urush boshlashdan avval
dushman
qo’shinlarining qurol ishlatish usullarini o’rganish, hujum va chekinish
uchun
qulay yo’llarni bilib olish, dushman qo’shinining ruhiyatiga hamda ularning
hokimlari
valashkarboshilari fazilatlariga ta’sir etish vositalarini topish kerak. Bugungi
ishni
ertaga qoldirmaslik kerak. Biror davlatda zolimlik, zo’ravonlik, jabr-zulm kuchli
bo’lsa,
Amir Temur fikricha, har bir adolatli hukmdor bunday zo’ravon davlatga qarshi
urush
e’lon qilishi kerak va bunday sharoitda Tangrining o’zi unga madadkor bo’ladi.
Bosib
olingan yerlarning kengayib borishi bilan Amir Temur qo’shinlari soni
ham
ortib boraverdi. Bosib olingan viloyatlardagi qurol ko’targan har bir kishi Amir
Temur
lashkariga qabul qilinar va amaliga qarab maosh olardi. Jasur jangchilarning
farzandlariga
ham nafaqa to’lanar, agarda ular jasorat ko’rsatsalar, yuqori mansablarga
ko’tarilishlari
ham mumkin edi.Dushman tomon qo’shinlari ham shu asosda xizmatga
qabul
qilinardilar.
Prezidentimiz
I.A.Karimov tashabbusi va rahnamoligida Toshkent, Samarqand
va
Shahrisabz shaharlarning markaziymaydonlarida Amir Temurga haykal o’rnatildi,
Toshkentdagi
Amir Temur xiyobonida Temuriylar davri muzeyi barpo etildi (1996),

“Amir Temur” ordeni ta’si etildi (1996) va Xalqaro Amir Temur jamg’armasi tashkil
qilindi
(1995). Toshkent, Samarqand va xorijiy mamlakatlarda YUNESKO
rahbarligida
hazrat Sohibqiron tavalludining 660 yilligi keng nishonlandi (1996). Amir
Temur
haqida ikki qismdan iborat badiiy film, spektakllar va she’riy hamda nasriy
asarlar
yaratildi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. I.Karimov “Sohibqiron
kamolga yetgan yurt” T.1996
2. I.Karimov “Xalqimiz
bor ekan, Amir Temur nomi barhayotdir”
T.1996
3. I.Karimov “Amir
Temur davridagi bunyodkorlik va hamrohlik ruhi
bizga
namuna bo’laversin” Asarlar, 4-j., T. 1996;
4. Amir
Temur jahon tarixida, Parij. 1996
5. Hamidulla
Dadaboyev Amir Temurning harbiy mahorati T. 1996
6. Temur
tuzuklari, forschadan Alixon Sog’uniy va Habibullo Karomatov
tarjimasi T.
1991
7. Ibn
Arabshoh, Ajoyib al-maqdur fi tarixi Taymur (Temur tarixida
taqdir
ajoyibotlari), T. 1992
8. Nizomiddin
Shomiy, Zafarnoma, T. 1996
9. Sharafuddin
Ali Yazdiy, Zafarnoma, T. 1997
10.
Mixail Ivanin Ikki buyuk sarkarda T. 1994

Amir temur davlatida harbiy sohaning rivojlanishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish