Amir Temur davlatida ma’muriy-hududiy boshqaruv - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	36.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Amir Temur davlatida ma’muriy-hududiy boshqaruv

Купить

Mavzu: Amir Temur davlatida ma’muriy-hududiy boshqaruv.
Reja:
I Kirish.
II Asosiy qism
1.Movarounnahrdagi siyosiy tarqoqlik.
2.Temur davlatining barpo etilishi .
3. Amir Temur davrida davlat boshqaruvi.
Xulosa.
Foydalanilgan adabiyotlar.

I Kirish.
O‘zbekiston davlatchiligi tarixining o‘rta asrlar davridagi yangi bosqichi
buyuk sarkarda va davlat arbobi Amir Temur ibn Tarag‘ay Bahodir nomi bilan
bog‘liqdir. Amir Temur 1336 yil 8 aprelda (hijriy 376yil, sha’bon oyining 25
kunida) Kesh tumaniga qarashli Xo‘ja Ilg‘or (hoz. Qashqadaryo viloyati,
YAkkabog‘ tumani) qishlog‘ida barlos beklaridan biri Amir Tarag‘ay Bahodir ibn
Barqal oilasida dunyoga keldi. Temurning bolaligi va o‘spirinlik yillari Kesh va
uning atroflarida o‘tib, mahalliy amirlar, no‘yonlar va beklarning o‘zaro urushlari,
nizolariga to‘g‘ri keldi.
Ma’lumki, XIV asrning 40-yillariga kelib CHig‘atoy davlati parchalanib,
davlatning sharqiy qismi-SHarqiy Turkiston va Ettisuvni o‘z ichiga olgan
Mug‘uliston davlati tashkil topadi. CHig‘atoy ulusida nisbatan barqarorlikni saqlay
olgan Qozonxon (1336-1347yy.) o‘limidan keyin davlat hududlari parchalinish,
iqtisodiy vayronlik sari yuz tutib, Amir Qozog‘on (1347-1357yy.) davrida bu
jarayon yanada avj oladi. 1348 yilda CHig‘atoy avlodlaridan bo‘lgan Tug‘luq
Temur Mug‘uliston taxtiga o‘tiradi. U CHig‘atoy ulusidagi siyosiy parokandalikka
barham berish va Movarounnahrni bosib olish maqsadida bu hududlarga bir necha
bor talonchilik urushlari olib boradi. Xususan Tug‘luq Temur 1360 yilda Kesh
viloyatini bosib oladi. bu viloyatning hokimi bo‘lgan Temurning amakisi Hoji
Barlos Xurosonga qochadi. Manbalarning ma’lumot berishicha, Amir Temur
Amudaryo bo‘yida amakisini kuzatar ekan amakisiga shunday murojaat qiladi:
“Agar ikkovimiz ham vatanni tark etsak, merosiy yurtimiz shubhasiz begonalar
qo‘liga o‘tib ketadi. Lozim topsangiz men podshoh (Tug‘luq Temurxon) xizmatiga
borsam.”

II Asosiy qism
1.Movarounnahrdagi siyosiy tarqoqlik.
Amir Temur merosiy yurtni qo‘ldan bermaslik maqsadida Tug‘luq Temur
ishonchini qozonib (Amir Hoji Sayfiddin yordamida) uning xizmatiga o‘tadi va
Kesh viloyatining hokimi etib tayinlanadi. Ammo, Tug‘luq Temur o‘g‘li
Ilyosxo‘jani Movarounnahrning hokimi etib tayinlangach Amir Temur unga
xizmat qilishdan bosh tortib, Balx hokimi, Amir Qozog‘onning nabirasi Amir
Husayn bilan ittifoq tuzadi. O‘sha davrdagi vaziyat taqozosi bilan Temur
Movarounnahrni tark etishga majbur bo‘lib, Husayn bilan ittifoq tuzgan edi. 1361-
1370 yillar davomida Amir Temur va Amir Husayn dastlab do‘stona, keyin esa
dushmanchilik munosabatda bo‘ldilar.
1363 yilda Mug‘uliston hokimi Tug‘luq Temur vafot etgach Ilyosxo‘ja
Movarounnahrdan haydaladi. Ammo, ko‘p o‘tmasdan Movarounnahr ustiga
yangidan yurishga tayyorgarlik ko‘ra boshlaydi va 1365 yilda katta qo‘shin bilan
Sirdaryo tomonga yo‘lga chiqadi. Bundan xabar topgan Husayn va Temur harbiy
kuchlarini jangga tayyorlaydilar. Birlashgan kuchlar va Tug‘luq Temur qo‘shinlari
o‘rtasidagi jang 1365 yil 22 mayda CHinoz va Toshkent oralig‘ida qattiq
yog‘ingarchilik paytida bo‘ladi va tarixda “Loy jangi” (“Jangi loy”) nomini oladi.
Bu jangda Temur va Husayn kelishib harakat qilmaganliklari oqibatida ularning
birlashgan qo‘shini mag‘lubiyatga uchraydi. Ayrim manbalar bu mag‘lubiyatning
sababini Amir Husaynning sust va mayoqsizlik bilan harakat qilishi deb izohlaydi.
Temurning o‘zi esa bu kabi holatlarni Husaynning hasadgo‘yligida deb biladi.
Xususan “Temur tuzuklari”da Amir Temur va Amir Husaynning do‘stona
munosabatlarini buzilishiga Husaynning molparastligi va hasadchiligi sabab
bo‘lganligi ta’kidlanadi. “Amir Husayn bilan murosayu-madora qilishga
shunchalik intildimki, hatto uning amirlariga ham bu ta’sir etib, menga
bo‘ysundilar.”
“Loy jangi” mag‘lubiyatidan so‘ng Husayn va Temur Balxga chekinadilar.
O‘z holicha tashlab qo‘yilgan Movarounnahr aholisi yana Ilyosxo‘ja boshliq
mug‘ullar zarbasiga uchrash xavfi ostida qoladi. Bunday sharoitda Samarqanddagi

sarbadorlar “Ozodlik yo‘lida dorga osilishga tayyormiz” shiori ostida (sarbador-
forscha, boshi dorda) mug‘ullarga qarshi kurash uchun butun xalqni da’vat etdilar.
Sarbadarlar harakati XIV asrning 30-yillarida Xurosonda (Afg‘onistonning
shimoli-g‘arbi, Marv vohasi va Eronning shimoli-sharqiy qismi) paydo bo‘lib, bu
hududlardagi mug‘ullar hukmronligi barham beradilar va markazi Sabzavor shahri
bo‘lgan Sarbadorlar davlatiga (1337-1381 yy.) asos soladilar Sarbadorlar harakati
XIV asrning 50-60-yillarida ijtimoiy-siyosiy harakat sifatida Movarounnahrga ham
yoyiladi va uning markazi Samarqand edi. Sarbadorlarning harakatlantiruvchi
kuchlari madrasa toliblari, shayxlar, umuman, oddiy aholidan iborat edi. Harakat
qatnashchilarining asosiy maqsadi mug‘ul istilochilari va zulm o‘tqazuvchi
mahalliy qatlamlarga qarshi kurash edi.
Xurosonda bo‘lgani kabi Samarqandda ham bu kurash harakatlantiruvchi
kuchlari tarkibi bir xil edi. Ilyosxo‘ja qo‘shinlari Samarqandga yo‘l olib uni qamal
qilganlarida sarbadorlar mudofaani tashkil qildilar. Mudofaaga madrasa mudarrisi
Mavlonzoda, hunarmand Abu Bakr Kalaviy, mergan Xurdaki Buxoriylar
boshchilik qiladilar. SHaharni osonlikcha egallashni rejalashtirgan mug‘ullarning
bir necha hujumlari muvafaqqiyatsiz chiqqach, ular shahar atrofini o‘rab olib, uzoq
vaqt qamal qilish rejasini ishlab chiqadilar. Ammo, Ilyosxo‘ja lashkari safida
yuqumli kasallik (ot vabosi) tarqalishi natijasida u dastlab Samarqandni, keyin esa
Movarounnahrni tashlab ketishga majbur bo‘ladi.
Bu paytda Keshda bo‘lgan Amir Temur Ilyosxo‘janing mag‘lubiyati haqidagi
xabarni Amir Husaynga etkazadi va ular 1366 yilning bahorida Samarqandga etib
keladilar. Samarqand atrofidagi Konigil mavzeida qo‘zg‘olon rahbarlari bilan
uchrashuv bo‘lib o‘tadi. Amir Husaynning buyrug‘i bilan bu erda sarbadorlarning
boshliqlari va aftidan, faol ishtirokchilari qatl etiladi. Temurning aralashuvi bilan
faqat Mavlanzoda omon qoldirilib, Xurosonga jo‘natiladi. Mu’iniddin Natanziy
ma’lumotlariga asoslangan A. Ziyoning fikricha, sarbadorlar g‘alabasidan so‘ng
samarqandliklar Mavlonzoda itoatiga o‘tib “uni imom va amir (sifatida) qabul
qilganlar”. YA’ni, Samarqandda ham diniy, ham siysiy hokimiyat Mavlonzoda
qo‘liga o‘tgan. Uning bu “imomligi va amirligi” Samarqandning o‘zida deyarli bir

yil davom etgan. SHu bois ham Amir Husayn sarbadorlar harakatining boshliqlari
va faollarini omon qoldirmasligi aniq edi. Amir Husayn uchun o‘z siyosiy
raqiblarini zaiflashtirish va mavridi kelsa ulardan qutulish siyosati nechog‘lik
muhim bo‘lganini Konigil voqeasidan so‘ng yuz bergan jarayon orqali ham bilib
olish mumkin.
1366-1370 yillar Amir Temur va Amir Husayn o‘rtasidagi ziddiyatlar
kuchayib, bu kurash Husayinning o‘ldirilishi bilan yakun topdi. 1370 yil 9 aprel
chorshanba kuni o‘z davrining nufuzli amirlaridan bo‘lgan SHayx Muxammad
suldo‘z, Kayxisrav Xuttaloniy, O‘ljoytu apardi, Dovud dug‘lot, Sarbug‘o jaloyir,
Joku barlos, Muayyad dug‘lot, Badaxshon hokimi SHayx Muxammad, Husayn
bahodir, Sayyid Baraka, termezlik aka-uka sayyidlar Abu Maoliy va Ali Akbar
kabilar huzurida Amir Tumr hokimiyati tan olindi. Movarounnahrning amaldagi
xonligi CHingizxon avlodiga mansub bo‘lgan Suyurg‘atmish qo‘liga o‘tdi. Davlat
boshqaruv tizimi esa Movarounnahr amiri nomini olgan Amir Temur qo‘lida qoldi.
Temur Kesh shahridan Samarqandga ko‘chib, uni o‘z davlatining poytaxtiga
aylantirdi. Zero, “Boburnoma” da ma’lumot berilishicha, “Mug‘ul va turk ulusi uni
Semizkand derlar. Temurbek poytaxt qilur edi. Temurbekdin burun Temur b ekdek
ulug‘ podshoh Samarqandni poytaxt qilgan emastur”.
2.Temur davlatining barpo etilishi .
Amir Tumur hokimiyat tepasiga kelgach, deyarli bir asrlik bosh boshdoqlik
hukm surgan mamlakatga qonunlar joriy etib, tartib o‘rnatish oson emas edi. Uni
faqatgina kuchli siyosat yurgizib, mamlakat qudratini mustahkamlab amalga
oshirish mumkin edi. Temur o‘ziga mustahkam tayan ch barpo etish maqsadida
dastlab barlos qabilasidan maxsus gvardiya tashkil qiladi. CHunki bunday
ishonchli gvardiya ayniqsa uning siyosiy va harbiy k u rashlari uchun zarur edi.
SHuningdek, Am i r Temur davlat boshqaruvini o‘z qo‘liga olgan bo‘lsa-da,
ammo mavjud shart-sharoitda amaliy qadamlar qo‘yib borish nihoyatda og‘ir edi.
Zero, mamlakat yo biron-bir viloyat, yoki ijtimoiy tabaqa doirasida kattagina
mavqega ega bo‘lgan amirlar avval boshda uning hukmronligini tan olgan
bo‘lsalar-da, ular bilan Amir T emur o‘rtasidagi munosabat bundan buyon ularga va

ularning namoyondasi bo‘lmish ijtimoiy muhitga nisbatan yurgiziladigan siyosat
bilan ko‘p jihatdan bog‘liq edi. Aynan shuning uchun ham 1370 yilning o‘rtalarida
Samarqandda o‘tkazilgan qurultoyda Amir Temur barcha viloyatlardan nufuzli
amirlar, lashkarboshilarni yig‘ib, ularga har birining mavqei va martabasiga qarab
biron-bir mansab va mulk (viloyat, tuman, shahar) taqsimlab beradi, katta-katta
sovg‘alar ulashadi. Bu haqda Sohibqironning “Tuzuklarida” shunday deyiladi:
“Bulardan mol-dunyoga hirs qo‘ygan ochqo‘z va ta’magirlariga mol-ashyo va’da
qildim, mansab-martabaga va mamlakatlarni boshqarishga ko‘z tikkan
amalparastlarga qo‘lim ostidagi mamlakat va viloyatlardan birining hokimligini
berdim”.
Amir Temur Movarounnahrning qonuniy hukmdori sifatida mamlakat
hududlarini birlashtirishga kirishar ekan, hududlar ustiga dabdurustdan harbiy
yurishlar qilmasdan, kelishuvchilik siyosatini tutdi. SHu bois ham u Amudaryo va
Sirdaryo oralig‘idagi erlarni, Fa r g‘o n a , SHosh viloyatlarini o‘z tasarrufiga
kiritishda unchalik qiynalmadi. Ammo, Xorazmda ahvol boshqacha edi.
Xorazmning o‘sha davrdagi hukmdorlari (Husayn S o‘ fi, YUsuf So‘fi) Oltin O‘rda
ta’sirida bo‘lib, elchilar jo‘natilganligiga qaram a y bir necha yil Am i r Temur
hokimiyatnini tan olmadilar. SHuning uchun ham Amir Temur Xorazm ustiga besh
marotaba (1371, 1373, 1375, 1379, 1388 yillar) qo‘shin tortishga majbur bo‘ladi.
1388 yildan so‘ng Xorazm Amir Temur davlati tarkibiga kirgan.
Amir Temurning harbiy yurishlari 1386 yildan boshlab “uch yillik”, 1392
yildan “besh yillik”, 1399 yildan “etti yillik” urushlar nomini olagn. XIV asrning
80-yillari o‘rtalariga kelib butun Xuroson Soh i bqiron i x tiyoriga o‘tadi. “Uch
yillik” urush davrida Amir Temur Ozarbayjon, Tabriz, Mozandaron, G‘ilonni
bo‘ysundiradi. SHundan keiyn u Kavkazga yurish boshlab Tiflis, Arzirum va Van
qal’asini egalladi.
1387-1388 yillarda Xorazmga davogar bo‘lgan Oltin O‘rda xoni To‘xtamish
Amir Temurning yo‘qligidan foydalanib Movarounnahrga harbiy yurishlar
uyushtiradi. 1388 yilning yanvarida Amir Temurning q aytishidan xabardor bo‘lgan
dushmanlar chekina boshlaydilar. Amir Temurdan topshiriq olgan amirlar,

Husayn, SHayx Ali Bahodir va boshqalar dushmanni Sirdaryo bo‘yidagi Sarisuv
degan joyda quvib etib, unga katta talofat etkazdilar. 1388 yilning oxiridagi yana
bir to‘qnashuv (Sagaron, Kattaqo‘rg‘on atro f larida) To‘xtamishning mag‘lubiyati
va qochib ketishi bilan yakunlandi. 1395 yilning bahorida Kavkazdagi Terek
daryosi bo‘yida To‘xtamish va Amir Temur qo‘shinlari yana to‘qnashdilar. Bu
jangda To‘xtamish qattiq mag‘lubiyatga uchradi, poytaxt Saroy Berka ishg‘ol etildi
va Oltin O‘rdaning qudratiga qattiq zarba berildi.
Ta’kidlash lozimki, Sohibqironning bir mamlakatga qilgan yurishlari uning
boshqa mamlakatlarga qilgan yurishlari bilan ketma-ket borgan. Xorazm, Xuroson,
Eron, Hindiston yurishlari bunga misol bo‘la oladi. Ma’lumki, Sohibqiron
hokimiyat tepasiga kelgan davrda Eron va Xurosonda ham bir nechta kichik
davlatlar mavjud bo‘lib, oddiy xalq va savdogarlar ulardan ko‘p jabr ko‘rar edilar.
Amir Temur 1380 yildan boshlab Xuroson yurishlarini boshlaydi. Tus, Nishopur,
Sabzavor shaharlari unga jangsiz taslim bo‘ladilar.
Sohibqiron Ozaybarjonga bir necha bor hujum qilib 1387 yilda uni egallashga
muvaffaq bo‘ladi. 1392 yilda Armaniston va Gr u ziya Amir Temur izmiga o‘tadi.
SHimoliy Hindiston va Kashmir musulmonlari qaroqchilardan aziyat
chekayotganligi bois Temur Hindistonga ham yurish qilib, 1399 yil martida bu
hududlarni ham egallaydi. 1400 yilda Amir Temur qo‘shinlari turk sultoni Boyazid
I va Misr sultoni bilan kurash olib borib, o‘sha yili Misr sultoni Farajni tor-mor
etdi. 1402 yilda Amir Temur Anqara yonida Boyazid bilan ikkinchi marta
to‘qnashdi va uni tor-mor etdi. Temurning bu g‘alabasi ayniqsa evropaliklarda
katta taasurot qoldirgan edi. Misol uchun, Boyazid ustidan qozonilgan buyuk
g‘alaba munosabati bilan Fransiya qiroli Karl VI, Angliya qiroli Genrix IV va
Vizantiya imperatori Temurga o‘z tabriknomalarini yuborganliklari manbalarda
ma’lum. CHunki, tadqiqotchilar tili bilan aytganda, Evropaga ulkan xavf solib
turgan Boyazid boshchiligidagi usmoniylar imperiyasiga berilgan zarba uchun
endigina uyg‘onayotgan butun Evropa Amir Temurdan minnatdor edi.
1404 yilning may oyida Amir Temur Kichik Osiyodan Samarqandga qay t ib
keladi va Xitoyga bo‘ladigan yurishga tayyorgarlik ko‘ra boshlaydi. 1404 yilda

qahraton qishda Temurning 200 minglik qo‘shini Samarqanddan Xitoy yurishiga
chiqadi. O‘sha yili qish O‘rta Osiyo tarixidagi eng qahraton qishlardan bo‘lgan edi.
Sirdaryoning suvi bir metrga m u zlagan, askarlardan ko‘pining qo‘l-oyoqlarini,
q u loq-burunlarini sovuq olgan edi. Amir Temurning o‘zi ham ko‘p o‘tmay
shamollab qoladi. 1405 yil yanvar oyining o‘rtalarida O‘trorga to‘xtashga qaror
qilishadi va bu erda 18 fevral kuni buyuk jahongir Sohibqiron Amir Temur vafot
etadi.
Amir Temur 35 yil davomida harbiy yurishlar olib boradi. Ushbu yurishlar
natijasida ulkan saltanat barpo etildiki, uning tarkibiga Movarounnahr va uning
atrofidagi viloyatlar, Xorazm, Kaspiy atrofidagi viloyatlar, hozirgi Afg‘oniston,
Eron, Turkiya, Hindiston, Iroq, Janubiy Rossiya, Kavkaz va G‘arbiy Osiyoning bir
qator davlatlari kirgan. Amir Temurning ulkan davlat barpo etishdagi faoliyati
uning maqsad va rejalariga ko‘ra ikki bosqichga bo‘linadi. Birinchi bosqich 1360-
1386 yillarni o‘z ichiga olib, bu davrda Sohibqiron Movarounnahrda
markazlashgan kuchli davlat barpo etishga erishadi. Ikkinchi bosvich 1387-1404
yillarni o‘z ichiga olib, bu davrda Amir Temur mamlakat qudratini mustahkamlash
payida bo‘ldi.
Amir Temur o‘z saltanatini barpo etishda o‘ziga qadar mavjud bo‘lgan siyosiy
boshqaruv tajribalaridan keng foydalanadi. Uning davlati o‘z tarkibiy t u zilishiga
ko‘ra ko‘pincha harbiy-siyosiy tartiblarga asoslangan edi. Qudratli hukmdor
davlatchilik va boshqaruv tarixini yaxshi bilganidan bo‘lsa kerak, qadimgi va o‘rta
asrlar SHarqdagi turli davlatlar va ularning siyosiy hamda ma’muriy idora u s u l i,
boshqaruv tizimlari haqida keng tasavvurga ega edi. Sohibqironning davlat
boshqaruv tizimi qo‘l ostidagi butun hududda yagona markazlashgan siyosiy tartib
asosida qurilgan bo‘lsa-da, bu sohada olib borilgan siyosat o‘rta asrlar O‘rta Osiyo
davlatlarida keng qo‘llanilgan idora usullari tajribasi bilan boyitilgan edi.
3. Amir Temur davrida davlat boshqaruvi.
Ko‘plab yozma manbalarning ma’lumot berishicha, o‘z davrining yirik harbiy
va davlat boshlig‘i bo‘lgan Amir Temur siyosiy, huquqiy asoslarga ega bo‘lgan
ulkan davlat barpo etgan edi. O‘zbekiston davlatchiligi tarixining o‘rta asrlar

davrida Sohibqiron Amir Temur avvalo, adolatli va qonunchilikka tayangan
davlatchilik asoslarini barpo etish bilan birga davlat yaxlitligi va kuch-qudratini
mustahkamlashning asosiy omili bo‘lgan kuchli mudofaa tizimi yaratdi hamda
temuriylarga meros qilib qoldirdi. Amir Temur o‘z saltanatining boshqaruv
tizimini yaratishda o‘sha davrning yirik va ko‘zga ko‘ringan harbiylari, amirlar va
beklar, fozillar, olimu-ulamolar, o‘z pirlarining o‘gitlari hamda maslahatlariga
tayangan edi. Misol uchun, “Tuzuklar”da keltirilishicha Amir Temurga piri Abu
Bakr Zayniddin Toyobodiy shunday o‘git beradi: “Agar har narsani va har kimni
o‘z martabasida saqlay olmasang, saltanatingga bundan ko‘p xalal va ziyon etgay.
Demak, har kimning qadr-qiymatini, tutgan mavqeini va har narsaning o‘lchovini
belgilab olishing va shunga muvoffiq ish tutishing kerak.”
SHuningdek, “Tuzuklar”da yana shunday ma’lumot beriladi: “O‘zga
mamlakatlarni zabt etish, ularni idora qilish, g‘anim lashkarni sindirish, dushmanni
tuzoqqa tushirish, muxoliflarni ko‘nglini topib do‘stga aylantirish, do‘st-dushman
orasidagi muomala, murosayu-madora qilish xususida ushbu tadbir va
kengashlarni qo‘lladim. Pirim Abu Bakr Toyobodiy menga yozmishlarkim:
Abdulmansur (zafarmand) Temur saltanat yumushlarida to‘rt ishni qo‘llasin, ya’ni,
1) kengash; 2) mashvaratu maslahat; 3) hushyorligu mulohazakorlik; 4)
ehtiyotkorlik. CHunki kengash va mashvaratsiz saltanatni barcha qilgan ishlari va
aytgan gaplari xato bo‘lgan johil odamga qiyoslash mumkin: uning so‘zlari
po‘shaymonlik va nadomat keltirgay. SHunday ekan, saltanatni boshqarishda
mashvaratu maslahat va tadbir bilan ish yuritgin, toki oqibatda nadomat chekib,
po‘shaymon bo‘lmagaysan.”
Amir Temur va temuriylar davrida fuqarolarda davlat tomonidan o‘rnatilgan
qonunlarni hurmat qilish, ularga ma’suliyatli yondashish tushunchalari
shakllangan. Bu esa davlat tomonidan ilgari surilgan maqsad va g‘oyalarni amalga
oshirishdagi kafolatlardan biri bo‘lib xizmat qilgan.
Air Temur davlati markazlashgan davlat bo‘lib, butun hokimiyat davlat
boshlig‘ining ixtiyorida bo‘lgan. Tadqiqotchilarning fikricha, Amir Temur
davlatining boshqaruv asoslari shakllanishi rivojida kengashlar muhim

ahamiyatga ega bo‘lgan. Vaqti-vaqti bilan muhim ijtimoiy-iqtisodiy, harbiy va
siyosiy masalalarni hal qilishda katta va kichik kengashlar chaqirilib turilgan.
Katta kengashlar tinchlik vaqtlarida Samarqanddagi hukmdor saroyida
chaqirilgan. Unda oliy hukmdorning qarindosh urug‘lari, yuqori martaba va
mavqega ega bo‘lgan ruhoniylar tabaqasining vakillari, bosh amirlar, beklarbegi,
ulus, tuman hokimlari, mingboshilar, yuzboshilar, o‘nboshilar, bahodir unvoniga
ega bo‘lgan harbiylar kabilar ishtirok etganlar. Ushbu kengashda mamlakat hayoti
bilan bog‘liq masalalar muhokama qilingan. Kichik kengashda Amir Temur,
uning o‘g‘illari, qarindoshlari, qo‘shin boshliqlari ishtirok etganlar. Unda uzoq
mamlakatlarga harbiy yurishlar bilan bog‘liq masalalar hal qilingan.
Amir Temur davrida markazda hamda tobe hududlarda xon boshchiligida
mukammal va puxta davlat boshqaruv apparati shakllangan. “T u zuklar”da
mukammal davlat boshqaruvini tashkil etish quyidagicha ifodalanadi:
- davlat daxlsizligini va mustahkamligini har tomonlama muhokama qilish;
- oliy hukmdor hokimiyatining cheklanmaganligi hamda mustaqil siyosat
yurgizishi;
- vazirlarga yuklatilgan majburiyatlar va ular bajarishi lozim bo‘lgan
vazifalar;
- markazga tobe bo‘lgan mulk(ulus)lar amirlari hamda tuman hokimlarining
vazifalari;
- oliy davlat kengashi;
- davlat xavfsizligi va mustahkamligi, joylardagi jamoat tartibi hamda
mamlakat tinchligi, osoyishtaligini saqlash;
- muntazam qo‘shin tashkil etib, qo‘shin qo‘mondonlarini tayinlash,
lavozimlarga ko‘tarish, rag‘batlantirish va ularga maosh to‘lash;
- aholidan olinadigan turli soliqlar(zakot, xiroj va boshq.) miqdorini aniqlash;
- harbiy yurishlarda jasorat namunalarini ko‘rsatganlarni(noiblar, amirlar ,
sipohiylar va boshq.) rag‘batlantirish;
- Harbiy yurishlar va janglar paytida qo‘shinning joylashuvi va ularni ajratib
turuvchi belgilar.

SHuningdek, “T u zuklar”da Amir Temurning boshqaruv faoliyatini kuchli
nazorat qilish, odamlardan unumli foydalanish, ularni o‘z atrofiga to‘plash va
birlashtirish, katta-kichik tadbirlarni tashkil qilish borasida tutgan yo‘li haqidagi
ma’lumotlar ham saqlangan. Bu borada manbalarda Sohibqiron tilidan shunday
deyiladi: “Saltanat i shlarining to‘qqiz ulushi kengash, tadbir va mashvarat, qolgan
bir ulushi esa qilich bilan bajo keltirilishini angladim. (Donishmandlar)
demishlarkim, o‘z o‘rnida qo‘llangan tadbir bilan ko‘plab lashkarning qilichi
ojizlik qilgan har qanday mamlakat darvozasini ochib, favj-favj lashkarni engib
bo‘lur. Tajribamda ko‘rilgankim, azmi-qat’iy, tadbirkor va hushyor, jang ko‘rgan,
mard, shijoatli bir kishi mingta tadbirsiz, loqayd kishidan yaxshiroqdir. CHunki
tajribali kishi minglab odamga ish buyuradi... YAna mening tajribamdan
o‘tmishkim, garchi ishning qanday yakunlanishi taqdir pardasi ortida yashirin
bo‘lsa ham, aqli raso va xushyor kishi mulohazakorlik, tadbir va kengashga
tayanishi lozi m . SHuning uchun Payg‘ambarimiz Muhammad sallollohu alayhi
vasallam aytganlaridek, har bir ishni qilishga kirishar ekanlar, avval obdon o‘ylab,
(amirlarim bilan) kelishdim. Maslahatchilar va kengash ahli yig‘ilganda
oldimizdagi ishlarni yahshi-yomoni, foydayu-ziyon tomonlari, ularni qilish
qilmaslikdan so‘z ochib, ulardan fikr s u rar edim. Ularning so‘zlarini eshitgach,
shuning har ikki tomonini mulohaza qilib, foyda-ziyonlarini ko‘ngilga keltirardim.
Uning xatarli tomonlariga ko‘proq e’tibor berar edim. Qaysi bir ishda ikki bir xatar
mavjud bo‘lsa, uni bajarishdan voz kechardim va bir xatarlik ishni i xtiyor
etardim... Ishlarning barini kengash bilan yuritib, uni bitirishda to‘g‘ri tadbir
qo‘llar edim. Bir ishga kirishmay turib, undan qutulib chiqish yo‘llarini mo‘ljallab
qo‘yar edim. Uni to‘g‘ri tadbir, qat’iy jazm, chinlik-chidamlik ko‘rsatib,
ehtiyotkorlik bilan uzoqni ko‘rib, ortini o‘ylagan holda oxiriga etkazardim. ”
Zamonaviy adabiyotlarda keltirilishicha, Amir Temur o‘ziga qadar mavjud
bo‘lgan davlatchilikning quyidagi sakkizta asosiga amal qildi:
- davlat o‘z vazifasini bajarmog‘i uchun, eng avvalo, siyosiy jihatdan mustaqil
bo‘lishi;
- davlat va jamiyatning yaxlitligi buzilmasligi;

- davlat va jamiyat muayyan bir qonunlar, trtiblar va mafkura asosida
boshqarilmog‘i;
- boshqaruvning turli tabaqalari, yo‘nalishlari, sohalarini muvofiqlashtirib
turuvchi ma’lum bir tizim shakllangan bo‘lishi;
- jamiyatdagi ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarining ahvoli davlat e’tiborida
bo‘lishi;
- fan va madaniyatning ravnaqi to‘g‘risida doimiy qayg‘urishiga davlat
ahamiyatiga molik qat’iy siyosat sifatida qarash;
- har bir davr shart-sharoiti, tartiblariga ko‘ra, davlat jamiyat ichki
taraqqiyoti masalalarini tashqi dunyodagi mavjud omillardan foydalangan holda
olib borishi;
- davlat tepasidagi kuchlar o‘tmish, zamona va kelajakni teran tafakkur,
mustahkam iymon, g‘oyat yuksak ma’naviyat va millatparavchilik ila anglamog‘i.
Ta’kidlanishicha, (A. Ziyo) Amir Temurning o‘zbek davlatchiligi taraqqiyoti
tarixida tutgan buyuk o‘rni shundaki, u o‘zining butun faoliyati mobaynida ana shu
asoslarni ro‘yobga chiqara oldi. YA’ni, Temur bir yuz ellik yil qaramlikdan so‘ng
davlat siyosiy mustaqilligini tikladi; o‘z davrida mavjud sharoit, to‘ro-tuzuklar
asosida jamiyat hayotini boshqarishni yo‘lga qo‘ydi; markazlashgan davlat tizimini
yaratdiki, o‘z zamonasi uchun bu dunyo miqyosidagi taraqqiyparvarlar voqea
hisoblangan edi; iqtisodiy munosabatlar (dehqonchilik, hunarmandchilik, savdo-
sotiq) rivoji uchun barcha ichki va tashqi sharoitlarni barpo etishga qattiq kirishdi;
ijtimoiy munosabatlarni (soliq tizimi, mulkchilik, turli ijtimoiy tabaqalar
manfaatlarini nazarga olish va hok.) muhim deb bildi; hukmronligining dastlabki
kunlaridan to umrining oxirigacha fan va madaniyat ravnaqiga alohida diqqat bilan
qaradi; o‘z davri shart-sharoitiga ko‘ra, tashqi siyosatida qat’iy va faol hamda
maqsadga muvofiq ravishda harakat qilib, davlatni saltanat mavqeiga olib chiqdi;
o‘lkani dunyoning eng buyuk va siyosiy, iqtisodiy, madaniy markaziga aylantirdi.
SHu bilan birga Amir Temur yuqoridagi sakkizta asosni yana bir to‘qqizinchi
asos bilan boyitdi. U ham bo‘lsa, jamiyat rivojida barcha ijtimoiy tabaqalar
faoliyatini nazarda tutish va manfaatlarini ta’minlashdan iboratdir. Amir Temur

bo‘yicha bunday tabaqalar o‘n ikkita bo‘lib, ularda jamiyatning barcha tarkibiy
qismlari o‘rin olgan. Bu tabaqalar quyidagilar edi:
1.Sayyidlar, olimlar va shayxlar.
2.Katta tajribaga ega ilmli kishilar.
3.Duo qiluvchi taqvodorlar.
4.Lashkarning sipohlari, sarhang va amirlar.
5.Askar va xalq ommasi.
6.Davlat boshqaruv ishlarini ipidan ignasigacha biladigan maslahatgo‘y,
dono va aqlli kishilar.
7.Vazirlar, kotiblar, devon boshlig‘i.
8.Tibbiyot ahli, munajjim va muhandislar.
9. Muhaddislar va muarrixlar.
10. Tasavvuf vakillari va oriflar.
11.Hunarmandlar va san’atkorlar.
12.Ajnabiy sayyohlar va savdogarlar.
YUqoridagi ijtimoiy qatlamlar Amir Temur davri davlatchiligini ma’muriy-
boshqaruv tizimidagi tartiblr bilan aloqador holda uning harbiy-siyosiy xususiyatga
ega bo‘lganligidan ham dalolat beradi.
Amir Temur va temuriylar davri davlatchiligi masalalari bo‘yicha so‘nggi
yillardagi tadqiqotlar (SH. O‘ljaeva) natijalariga ko‘ra, bu davr davlat boshqaruv
asoslari zamonlar sinovidan hamda, amaliyotda tajribadan o‘tgan eng afzal
boshqaruv asoslarini o‘zida aks ettirgan bo‘lib, u keyinchalik ko‘plab davlatlar
boshqaruvida asos sifatida tanlangan. Amir Temur va temuriylar davlat boshqaruv
asoslari jamiyat va davlatni kuchli taraqqiyotga olib kelgan omillardan sanalgan.
SHuningdek, bu asoslar xalqaro, siyosiy-diplomatik va savdo-iqtisodiy
aloqalarning kuchayishiga xizmat qilgan. Bu davrdagi xalqaro munosabatlari va
markazlashuv qoidalari muvofiqlashtirilganligi davlat boshqaruv asoslarini
mustahkamlashga xizmat qilgan omillardan biri edi.
Amir Temur va temuriylar davrida yaratilgan davlat boshqaruv asoslari
qonunlar ustivor bo‘lgan va fuqarolarning himoyasi, tinchligi va barqarorligi

ta’minlangan jamiyat asoslarining yuzaga kelishiga katta imkoniyatlar yaratgan.
Qonun ustivorligiga, adolat tamoyillariga saltanatda va tashqi munosabatlarda
qat’iy amal qilingan. Amir Temur va temuriylarning boshqaruvida maslahatu
mashvaratga tayanish davlatning bexato siyosat yuritishga olib boruvchi
omillardan biri hisoblangan.
Ko‘plab yozma manbalarning ma’lumot berishicha, o‘z davrining yirik harbiy va
davlat boshlig‘i bo‘lgan Amir Temur siyosiy, huquqiy asoslarga ega bo‘lgan ulkan
davlat barpo etgan edi. O‘zbekiston davlatchiligi tarixining o‘rta asrlar davrida
Sohibqiron Amir Temur avvalo, adolatli va qonunchilikka tayangan davlatchilik
asoslarini barpo etish bilan birga davlat yaxlitligi va kuch-qudratini
mustahkamlashning asosiy omili bo‘lgan kuchli mudofaa tizimi yaratdi hamda
temuriylarga meros qilib qoldirdi. Amir Temur o‘z saltanatining boshqaruv tizimini
yaratishda o‘sha davrning yirik va ko‘zga ko‘ringan harbiylari, amirlar va beklar,
fozillar, olimu-ulamolar, o‘z pirlarining o‘gitlari hamda maslahatlariga tayangan edi.
Misol uchun, “Tuzuklar”da keltirilishicha Amir Temurga piri Abu Bakr Zayniddin
Toyobodiy shunday o‘git beradi: “Agar har narsani va har kimni o‘z martabasida
saqlay olmasang, saltanatingga bundan ko‘p xalal va ziyon etgay. Demak, har
kimning qadr-qiymatini, tutgan mavqeini va har narsaning o‘lchovini belgilab olishing
va shunga muvoffiq ish tutishing kerak.”
SHuningdek, “Tuzuklar”da yana shunday ma’lumot beriladi: “O‘zga
mamlakatlarni zabt etish, ularni idora qilish, g‘anim lashkarni sindirish, dushmanni
tuzoqqa tushirish, muxoliflarni ko‘nglini topib do‘stga aylantirish, do‘st-dushman
orasidagi muomala, murosayu-madora qilish xususida ushbu tadbir va kengashlarni
qo‘lladim. Pirim Abu Bakr Toyobodiy menga yozmishlarkim: Abdulmansur
(zafarmand) Temur saltanat yumushlarida to‘rt ishni qo‘llasin, ya’ni, 1) kengash; 2)
mashvaratu maslahat; 3) hushyorligu mulohazakorlik; 4) ehtiyotkorlik. CHunki
kengash va mashvaratsiz saltanatni barcha qilgan ishlari va aytgan gaplari xato
bo‘lgan johil odamga qiyoslash mumkin: uning so‘zlari po‘shaymonlik va nadomat
keltirgay. SHunday ekan, saltanatni boshqarishda mashvaratu maslahat va tadbir bilan
ish yuritgin, toki oqibatda nadomat chekib, po‘shaymon bo‘lmagaysan.”

Amir Temur va temuriylar davrida fuqarolarda davlat tomonidan o‘rnatilgan
qonunlarni hurmat qilish, ularga ma’suliyatli yondashish tushunchalari shakllangan.
Bu esa davlat tomonidan ilgari surilgan maqsad va g‘oyalarni amalga oshirishdagi
kafolatlardan biri bo‘lib xizmat qilgan.
Air Temur davlati markazlashgan davlat bo‘lib, butun hokimiyat davlat
boshlig‘ining ixtiyorida bo‘lgan. Tadqiqotchilarning fikricha, Amir Temur davlatining
boshqaruv asoslari shakllanishi rivojida kengashlar muhim ahamiyatga ega bo‘lgan.
Vaqti-vaqti bilan muhim ijtimoiy-iqtisodiy, harbiy va siyosiy masalalarni hal qilishda
katta va kichik kengashlar chaqirilib turilgan. Katta kengashlar tinchlik vaqtlarida
Samarqanddagi hukmdor saroyida chaqirilgan. Unda oliy hukmdorning qarindosh
urug‘lari, yuqori martaba va mavqega ega bo‘lgan ruhoniylar tabaqasining vakillari,
bosh amirlar, beklarbegi, ulus, tuman hokimlari, mingboshilar, yuzboshilar,
o‘nboshilar, bahodir unvoniga ega bo‘lgan harbiylar kabilar ishtirok etganlar. Ushbu
kengashda mamlakat hayoti bilan bog‘liq masalalar muhokama qilingan. Kichik
kengashda Amir Temur, uning o‘g‘illari, qarindoshlari, qo‘shin boshliqlari ishtirok
etganlar. Unda uzoq mamlakatlarga harbiy yurishlar bilan bog‘liq masalalar hal
qilingan.
Amir Temur davrida markazda hamda tobe hududlarda xon boshchiligida
mukammal va puxta davlat boshqaruv apparati shakllangan. “T u zuklar”da mukammal
davlat boshqaruvini tashkil etish quyidagicha ifodalanadi:
- davlat daxlsizligini va mustahkamligini har tomonlama muhokama qilish;
- oliy hukmdor hokimiyatining cheklanmaganligi hamda mustaqil siyosat
yurgizishi;
- vazirlarga yuklatilgan majburiyatlar va ular bajarishi lozim bo‘lgan
vazifalar;
- markazga tobe bo‘lgan mulk(ulus)lar amirlari hamda tuman hokimlarining
vazifalari;
- oliy davlat kengashi;
- davlat xavfsizligi va mustahkamligi, joylardagi jamoat tartibi hamda
mamlakat tinchligi, osoyishtaligini saqlash;

- muntazam qo‘shin tashkil etib, qo‘shin qo‘mondonlarini tayinlash,
lavozimlarga ko‘tarish, rag‘batlantirish va ularga maosh to‘lash;
- aholidan olinadigan turli soliqlar(zakot, xiroj va boshq.) miqdorini aniqlash;
- harbiy yurishlarda jasorat namunalarini ko‘rsatganlarni(noiblar, amirlar ,
sipohiylar va boshq.) rag‘batlantirish;
- Harbiy yurishlar va janglar paytida qo‘shinning joylashuvi va ularni ajratib
turuvchi belgilar.
Shuningdek, “T u zuklar”da Amir Temurning boshqaruv faoliyatini kuchli
nazorat qilish, odamlardan unumli foydalanish, ularni o‘z atrofiga to‘plash va
birlashtirish, katta-kichik tadbirlarni tashkil qilish borasida tutgan yo‘li haqidagi
ma’lumotlar ham saqlangan. Bu borada manbalarda Sohibqiron tilidan shunday
deyiladi: “Saltanat i shlarining to‘qqiz ulushi kengash, tadbir va mashvarat, qolgan bir
ulushi esa qilich bilan bajo keltirilishini angladim. (Donishmandlar) demishlarkim, o‘z
o‘rnida qo‘llangan tadbir bilan ko‘plab lashkarning qilichi ojizlik qilgan har qanday
mamlakat darvozasini ochib, favj-favj lashkarni engib bo‘lur. Tajribamda
ko‘rilgankim, azmi-qat’iy, tadbirkor va hushyor, jang ko‘rgan, mard, shijoatli bir kishi
mingta tadbirsiz, loqayd kishidan yaxshiroqdir. CHunki tajribali kishi minglab
odamga ish buyuradi... YAna mening tajribamdan o‘tmishkim, garchi ishning qanday
yakunlanishi taqdir pardasi ortida yashirin bo‘lsa ham, aqli raso va xushyor kishi
mulohazakorlik, tadbir va kengashga tayanishi lozi m . SHuning uchun
Payg‘ambarimiz Muhammad sallollohu alayhi vasallam aytganlaridek, har bir ishni
qilishga kirishar ekanlar, avval obdon o‘ylab, (amirlarim bilan) kelishdim.
Maslahatchilar va kengash ahli yig‘ilganda oldimizdagi ishlarni yahshi-yomoni,
foydayu-ziyon tomonlari, ularni qilish qilmaslikdan so‘z ochib, ulardan fikr s u rar
edim. Ularning so‘zlarini eshitgach, shuning har ikki tomonini mulohaza qilib, foyda-
ziyonlarini ko‘ngilga keltirardim. Uning xatarli tomonlariga ko‘proq e’tibor berar
edim. Qaysi bir ishda ikki bir xatar mavjud bo‘lsa, uni bajarishdan voz kechardim va
bir xatarlik ishni i xtiyor etardim... Ishlarning barini kengash bilan yuritib, uni
bitirishda to‘g‘ri tadbir qo‘llar edim. Bir ishga kirishmay turib, undan qutulib chiqish
yo‘llarini mo‘ljallab qo‘yar edim. Uni to‘g‘ri tadbir, qat’iy jazm, chinlik-chidamlik

ko‘rsatib, ehtiyotkorlik bilan uzoqni ko‘rib, ortini o‘ylagan holda oxiriga etkazardim.
”
Zamonaviy adabiyotlarda keltirilishicha, Amir Temur o‘ziga qadar mavjud bo‘lgan
davlatchilikning quyidagi sakkizta asosiga amal qildi:
- davlat o‘z vazifasini bajarmog‘i uchun, eng avvalo, siyosiy jihatdan mustaqil
bo‘lishi;
- davlat va jamiyatning yaxlitligi buzilmasligi;
- davlat va jamiyat muayyan bir qonunlar, trtiblar va mafkura asosida
boshqarilmog‘i;
- boshqaruvning turli tabaqalari, yo‘nalishlari, sohalarini muvofiqlashtirib
turuvchi ma’lum bir tizim shakllangan bo‘lishi;
- jamiyatdagi ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarining ahvoli davlat e’tiborida
bo‘lishi;
- fan va madaniyatning ravnaqi to‘g‘risida doimiy qayg‘urishiga davlat
ahamiyatiga molik qat’iy siyosat sifatida qarash;
- har bir davr shart-sharoiti, tartiblariga ko‘ra, davlat jamiyat ichki
taraqqiyoti masalalarini tashqi dunyodagi mavjud omillardan foydalangan holda olib
borishi;
- davlat tepasidagi kuchlar o‘tmish, zamona va kelajakni teran tafakkur,
mustahkam iymon, g‘oyat yuksak ma’naviyat va millatparavchilik ila anglamog‘i.
Ta’kidlanishicha, (A. Ziyo) Amir Temurning o‘zbek davlatchiligi taraqqiyoti
tarixida tutgan buyuk o‘rni shundaki, u o‘zining butun faoliyati mobaynida ana shu
asoslarni ro‘yobga chiqara oldi. YA’ni, Temur bir yuz ellik yil qaramlikdan so‘ng
davlat siyosiy mustaqilligini tikladi; o‘z davrida mavjud sharoit, to‘ro-tuzuklar
asosida jamiyat hayotini boshqarishni yo‘lga qo‘ydi; markazlashgan davlat tizimini
yaratdiki, o‘z zamonasi uchun bu dunyo miqyosidagi taraqqiyparvarlar voqea
hisoblangan edi; iqtisodiy munosabatlar (dehqonchilik, hunarmandchilik, savdo-sotiq)
rivoji uchun barcha ichki va tashqi sharoitlarni barpo etishga qattiq kirishdi; ijtimoiy
munosabatlarni (soliq tizimi, mulkchilik, turli ijtimoiy tabaqalar manfaatlarini nazarga
olish va hok.) muhim deb bildi; hukmronligining dastlabki kunlaridan to umrining

oxirigacha fan va madaniyat ravnaqiga alohida diqqat bilan qaradi; o‘z davri shart-
sharoitiga ko‘ra, tashqi siyosatida qat’iy va faol hamda maqsadga muvofiq ravishda
harakat qilib, davlatni saltanat mavqeiga olib chiqdi; o‘lkani dunyoning eng buyuk va
siyosiy, iqtisodiy, madaniy markaziga aylantirdi.
. Amir Temurning kuchli markazlashgan davlat barpo etishi natijasida
Movarounnahrda o‘zaro urush va nizolarga barham berilib, uning barcha hududlarida
tinchlik va osoyishtalik o‘rnatildi. Fan, madaniyat, hunarmandchilik, dehqonchilik,
savdo-sotiqning rivojlanishiga imkon yaratildi. Amir Temur vafot etgach bu an’analar
buzilgan bo‘lsa-da, SHohruh va Ulug‘bek Sohibqiron davridagi tartib-qoidalani
tiklash borasida say’i-harakatlar olib bordilar.
Bizga manbalardan ma’lumki, Amir Temur hokimi mutlaq bo‘lib, uning farmolari
so‘zsiz ijro etilgan. Ammo, o‘rta asrlar davlatchilik an’analariga ko‘ra, nasl-nasabi
xon avlodiga mansub bo‘lmagan shaxs taxtni boshqara olmas edi. SHuning uchun
ham, o‘z davrida Amir Qozog‘on tomonidan belgilangan an’anaga ko‘ra, Amir Temur
avval CHingizxon avlodidan bo‘lgan Suyurg‘atmishni (1370-1388 yy.) keyin esa
uning o‘g‘li Sulton Mahmudxonni (1388-1402yy.) o‘z huzurida “xon” qilib ko‘taradi.
Ularning nomidan yorliqlar chiqarilib, tanga pullar zarb qilingan bo‘lsa-da,
Sohibqiron ularni davlat ishlariga umuman aralashtirmagan. Sohibqiron “amir”
unvonida bo‘lib, 1370yilda Qozonxonning qizi Saroymulkxonimga uylanganidan
so‘ng “Qo‘ragon” (“Xon kuyovi”) unvonini oladi. Bu holat, ya’ni, xon avlodiga
kuyov, qarindosh bo‘lishi ham uning siyosiy mavqeini rasman bo‘lsa ham
mustahkamlashga xizmat qilgan.
Amir Temur o‘zi barpo etgan ulkan saltanatni o‘g‘illari, nabiralari va nufuzli
amirlariga suyurg‘ol tarzida in’om qilib, ular orqali boshqardi. Movarounnahrni esa
poytaxt Samarqand bilan o‘zida qoldirdi. Suyurg‘ol tariqasida berilgan uluslar
markaziy hukumatga itoat etsalarda, ammo ular ma’lum mustaqillikka ega edilar. Ulus
hukmdorlarining alohida devonxonasi bo‘lib, ularning markaziy hukumatga tobeligi
xirojning bir qismini Samarqandga jo‘natish va oliy hukmdorning harbiy yurishlarida
o‘z qo‘shini bilan qatnashish yoki talab qilingan askarni yuborib turishdan iborat edi.

Amir Temur va temuriylar davri davlatchiligida markazda va joylarda xon
boshchiligida mukammal va puxta davlat boshqaruv apparati, boshqaruvdagi ikki
muhim, hamda asosiy idora- dargoh va devonlar (vazirliklar) mavud edi.
Dargoh - eng oliy davlat idorasi bo‘lib, oliy hukmdor Amir Temur, yuqorida
eslatganimizdek, Suyurg‘atmishni “xon” deb e’lon qilgan bo‘lsa-da, hokimiyat
batamom Sohibqiron ihtiyorida bo‘lgan. “Soxta xon” e’lon qilinishi holati o‘sha davr
vaziyati va voqeyligidan kelib chiqib, Amir Temur hokimiyatini mustahkamlash
yo‘lida amalga oshirilgan edi. “Tuzuklar”da keltirilishicha, dargohda vaqti-vaqti bilan
xos majlislar o‘tkazilib turilgan. Bunday majlislarda davlat va mamlakat idorasi, sodir
bo‘layotgan o‘zgarishlarga munosabat, mansab va vazifalarga tayinlash masalasi
ko‘rib chiqilgan. Bunday tadbirlarni tor doirada o‘tkazilishiga sabab, davlat
ahamiyatiga molik masalalarni chetga ayon bo‘lishidan saqlanish edi.
Dargoh faoliyatini boshqarish, uning devonlar va joylardagi mahalliy hokimiyat
idoralari bilan bog‘lanib turish ishlari Oliy devon zimmasida bo‘lgan. Dargoh
tizimidagi bu devonga devonbegi boshchilik qilgan. O‘sha davrda oliy devonning
ahamiyati va mavqei shu qadar baland bo‘lganki, ayrim manbalar (Ali YAzdiy) uni
dargoh bilan bir ma’noda ta’riflagan.
Dargoh faoliyati boshqaruvida quyidagi mansab va vazifalar mavjud edi.:
- arzbegi – dargohdagi muhim vazifalardan biri bo‘lib, uning xizmati
dargohga arz-dod, shikoyat bilan kelganlarni hamda mamlakatda sodir bo‘layotgan
voqealarga o‘z munosabatlarini bildiruvchilarni qabul qilishni uyushtirib turish edi.
Undan tashqari, tushgan arzlar, shikoyatlar va takliflarni oliy hukmdorga etkazib
turish ham arzbegining vazifasi bo‘lgan;
- adolat amiri – bu mansabdagi shaxs turli o‘lka, viloyat va shaharlarda
“sipoh va raiyyat orasida urf-odatlarga oid janjalli ishlar haqida” oliy hukmdorga
hisobot va ma’lumot etkazib turgan. Tadqiqotchilarning xulosalariga ko‘ra, joylardagi
ahvoldan boxabar bo‘lib turishning ikki yo‘lidan foydalanilgan:biri pastdan yuqoriga,
ya’ni, arzchilar, to‘g‘ridan-to‘g‘ri dargohga murojaat qilish imkoniga ega bo‘lganlar,
ikkinchisi esa, maxsus xizmat orqali joylardagi vaziyat davlat tomonidan, aniqrog‘i,

oliy hukmdor dargohi orqali tekshirib borilgan. Mavjud holatlar aniqlanib, shunga
yarasha chora-tadbirlar ko‘rilgan;
- aminlar – tushgan ma’lumotlarni joylarga topshirib, adolatsizlik,
tartibsizlik, davlat va jamiyat manfaatiga zid ishlar haqida yozma ma’lumot berib
turadigan maxsus ishonchli vakillar hisoblanib, ularning vazifasiga bundan tashqari
tobe erlar to‘lovlarining yig‘ib kelish ham kirgan;
- tavochi – muhim lavozimlardan biri bo‘lib, oliy farmonga ko‘ra, joylarga
borib harbiy yurish uchun lashkar to‘plash bilan shug‘illangan. Tavochilar avval
boshdan belgilangan lashkar sonining taxt bo‘lishi, tayyorgarlik darajasi, ta’minoti
ko‘ngildagidek talabga javob berishi, ko‘rsatilgan joyga muayyan yo‘l bilan o‘z
vaqtida etib borishi kabi g‘oyatda ma’suliyatni tadbirlarga javobgar bo‘lganlar.
Ularning boshlig‘i bosh tavochi deb atalib, ular tumanot (o‘n minglik), hazorajot
(minglik), sadajot (yuzlik), etakchilaridan, viloyat hokimlaridan qo‘shinni o‘z vaqtida,
belgilangan son va sifat, ta’minlanganlikda etkazish berish to‘g‘risida tilxat olganlar.
SHuningdek dargohda bosh hojib, hojiblar (rasmiy tadbirlar boshqaruvchisi va
tashkilotchilari), xazinador, xonsolar (dasturxon t u zatishga bosh-qosh bo‘luvchi),
jibachi (qurol-aslaha saqlovchi), qushchi (podshohona ovlar uyushtirilganda maxsus
o‘rgatilgan ov qushlarini olib yuruvchi va parvarish qiluvchi) va mana shu xizmatni
boshqaruvchi qushbegi, bakovulboshi ( saroy oshpazlarining boshlig‘i), kotiblar,
bitikchilar, tabiblar, sozandalar, g‘azalxonlar, farroshlar kabilar mavjud bo‘lgan.
Mamlakatdagi ijroya tizimi markazdagi vazirliklar faoliyatida mujassamlashgan.
Amir Temur s o moniylar, qoraxoniylar, g‘aznaviylar, saljuqiylar, anushteginlar
davrlaridagi ijroya hokimiyatining vazirliklar tizimi ni o‘z davriga moslab, yangi
asoslarda qaytadan yo‘lga qo‘ydi. Davlat boshqaruvida quyidagi vazirliklar mavjud
edi:
1. Mamlakat va raiyyat vaziri – bosh vazir hisoblanib u mamlakatning
muhim ishlari, kundalik muammolar, xalq ahvoli, viloyatlarda olinadigan hosil,
soliqlar va ularni taqsimlash, kirim-chiqimlar, obodonchilik ishlari, aholi farovonligi,
xazinaning ahvoli kabilarga mas’ul bo‘lgan hamda mazkur masalalar bo‘yicha
hukmdorga tegishli ma’lumot va hisoblar berib turgan.

2. Harbiy ishlar vaziri – harbiylarning maoshi, alohida xizmatlari uchun
ularga tuh f a qilingan er-suvlar boshqaruvi, qurol-aslaha ta’minoti, harbiy ko‘riklarni
tayyorlash, janglarda yarador bo‘lib xizmatga yaroqsiz bo‘lganlarga nafaqa tayinlash ,
i ste’foga iqqan harbiylar to‘g‘risida qayg‘urish kabi masalalar bilan mashg‘ul bo‘lgan
3. Mulkchilik va soliq ishlari vaziri – turli sabablarga ko‘ra egasiz va
qarovsiz qolgan mol-mulklarni nazoratga olish va qo‘riqlash, savdogarlardan zakot va
boj undirib olish, mamlakat chorvalari, o‘tloq-yaylovlarni boshqarish, er solig‘i,
chorva solig‘i, zakotlarni o‘z vaqtida yig‘ilishi va o‘z vaqtida davlat xazinasiga
tushishini nazorat qilish, mulkchilikdagi merosxo‘rlik tartiblarini amalga oshirish kabi
vazifalarni bajargan.
4. Moliya vaziri – butun saltanat idoralarinig kirim - chiqimlari, xazinadan sarf
qilinayotgan barcha xarajatlar hisobini olib bor ish vazifasini bajargan.
5. Davlat korxonalari vaziri – uning ihtiyorida bir qancha ustaxonalar
bo‘lib, ular doimiy ravishda harbiylar uchun sovut, dubulg‘a, kamon, o‘q-yoylar
tayyorlaganlar. SHuningdek, bu vazir bevosita Amir Temurning buyrug‘i bilan yirik
inshootlar (saroylar, ma ch itlar, madrasalar, timlar va boshq.) qurilishiga rahbarlik
qilgan.
6. Devonbegi (devon boshlig‘i) – davlat mablag‘lari devonbegi i xtiyorida
bo‘lgan hamda u davlat xazinasidagi mablag‘larning vazirlar tomonidan to‘g‘ri va
maqsadga muvofiq saqlanishini nazorat qilgan.
7. Adliya vaziri (devoni mazolim) – bu vazir to‘g‘ridan-to‘g‘ri fuqarolar va
dunyoviy ishlar bilan shug‘illangan. Harbiy sud (lashkar qozisi) esa alohida ravishda
faoliyat ko‘rsatgan. SHari a t tartiblari bilan islom qozisi shug‘ullangan.
8. Harbiy sud vaziri – bu vazir alohida faoliyat ko‘rsatib, sipohiylar (harbiylar)
ishlarini ko‘rib chiqib, muhokama qilgan.
9. V aqf ishlari vaziri – bu vazirlikka sadr us-sudur (sadrlar boshlig‘i, sadrlar
sadri) boshchilik qilgan bo‘lib, u vaqf mulklari bilan bog‘liq masalalarga mutasaddi
bo‘lgan.
10. Habar va aloqa vaziri – bu vazir zimmasiga mamlakatning turli
burchaklarida sodir bo‘layotgan voqealardan hukmdorni ogoh qilib turish, markazdan

joylarga buyruq, farmon va ko‘rsatmalarni jo‘natish, markazga turli hujjat, hisobot
kabilarni etkazishi, tashqi siyosiy-diplomatik munosabatlarni amalga oshirish hamda
davlat yuklarini o‘z manzillariga etkazish yuklatilgan. Vazirlikning o‘zi devoni rasoil,
devoni insho deb atalgan.
Mamlakatda ichki va tashqi favqulodda voqealardan voqif etib turuvchi ming nafar
piyoda, ming nafar tuya mingan, ming nafar ot mingan choparlar bo‘lgan. Butun
saltanat bo‘ylab bir kunlik yo‘l oralig‘ida yomxonalar tashkil etilgan bo‘lib, har bir
yomda ellik boshdan ikki yuz boshgacha ot-ulov saqlangan. Tadqiqotlardan ma’lumki,
Amir Temur va temuriylar davlatni ulus, viloyat va tumanlarga bo‘lib boshqarganlar.
Temur davrida saltanat to‘rt ulusga bo‘linib, ularga o‘g‘il va nabiralarni hukmdor
etib tayinlagan. SHuningdek, viloyat va tumanlarni ham asosan temuriy shahzodalar
va harbiylar boshqarganlar. Ali YAzdiy ma’lumotlariga ko‘ra, Amir Temur janglarda,
davlat ishlarida toblangan sadoqatli tadbirkor, oqil va bilimdon shaxslarni o‘g‘illari va
nabiralari yoniga maslahatchi qilib tayinlagan hamda ularga yirik viloyat va
hududlarni ishonib topshirgan. Amir Temur mahalliy hokimliklarni o‘ziga itoat
etuvchi davlat maslahatchilari orqali ham muvofiqlashtirib turgan hamda mahalliy va
markaziy hokimiyat aloqadorligini shu mansab orqali ushlab turishga harakat qilgan.
Mansablarga asoslangan zamonaviy tadqiqotlarda Amir Temur va temuriylar davri
mansab va unvanlari haqida ko‘plab ma’lumotlar mavjudki, ular quyidagilardir: amin,
arzbegi, bakovul, bakovulboshi, bovarchi, baxshiylar, bitikchi, vazir, daftardor,
devonbegi, dorug‘a, dodxoh, jarchi, juybon, zobit, ixtisobchi, zinbardor, inoq, ichkilar,
iqto, yasag‘lik, ko‘kaldosh, kulu, kalontar, kutvol, ko‘ragon, mavkab, mahdi ulyo
(mahdi oliya), majlisnavis, miroxo‘r, mirob, muxtasib, oqo (og‘o), otaliq, parvonachi,
pos (posbon), sadr, sadri a’zam, sohibi devon, tavochi, tarxon, uyo‘g‘lon, farrosh,
xazinador (xozin), xattot, chuhra, shayxulislom, chuhraboshi, shiqovul, shixna,
shuqurchi, yurtchi, yasovul, qozilar, qo‘rboshi, qushchi (qushbegi), qorovul, qopuchi,
hojiblar.
Ushbu keltirilgan mansab va unvonlar Temur va temuriylar davrida mukammal
ma’muriy tizim yaratilganini, bu tizim davlat ravnaqi va fuqarolarni himoya qilishga
va ularning farovonligini ta’minlashga xizmat qilganini ko‘rsatadi. Bu davrda har bir

mansabdor o‘z mansabini yuqori va quyi pog‘onadaligidan qat’iy nazar u mavjud
qonun-qoidalar asosida ish yuritgan, qonunning ustivorligi tamoyiliga amal qilgan
bo‘lib, ularning burch hamda vazifalari hokimiyat tomonidan belgilab qo‘yilgan edi.
Harbiy tizim va huquqiy munosabatlar. Amir Temur manbalarda o‘z
zamonasining mashhur sarkardasi va yirik lashkarboshi sifatida tilga olinadi.
Uning harbiy iste’dodi hamda sarkardalik mahorati qo‘shinlarning tuzilishida,
harbiy strategiya hamda taktikalarda namoyon bo‘lgan.
Qo‘shinning yuragini va qo‘mondonlik o‘zagini barlos urug‘i vakillari tashkil
etgan. O‘sha davr voqealarining shohidi bo‘lganlarning guvohlik berishicha,
barloslar harbiy q o‘ nimsizlikka nihoyatda chidamli, kamondan o‘q o‘zishga juda
usta, o‘z hukmdorlariga sodiq va sabr-toqatli bo‘lganlar.
Sohibqiron qo‘shini o‘nlik birikmalar asosida t u zilgan bo‘lib, lashkar tuman
(o‘n minglik), hazora (minglik), xushun (yuzlik) va ayl ( o‘nlik ) qismlarga
bo‘lingan. O‘n minglik lashkarni boshqarish uchun mirixazora , yuzliklar uchun
xo‘shunboshi o‘nliklar uchun esa aylboshi kabi harbiy mansablar joriy etilgan.
Qo‘shindagi bo‘linma boshliqlari – amirlar Sohibqironga tobe bo‘lgan qirq
aymoq (urug‘)dan o‘n ikkitasi: barlos, arg‘in, jaloyir, tulkichi, duldoy, mug‘ul,
suldo‘z, to‘g‘oy, qipchoq, arlot, totor va tarxonlar orasidan saylab olingan.

Xulosa
XV asr muallifi Abdurazzoq Samarqandiyning ma’lumot berishicha, harbiy
safarda har bir jangchi o‘zi bilan bir yilga etadigan oziq-ovqat, kamoni bilan o‘ttiz
o‘qli sadoq (o‘qdon), sovut, nayza va qalqon olgan. Har ikki suvoriyda bitta zahira
chopqir ot, o‘rdagohdagi har bir o‘nlik qismda bittadan chodir, qozon, ketmon,
o‘roq, bolta, bigiz, ikkita belkurak, yuzta igna, arqon, bitta oshlangan pishiq teri
bo‘lishi shart edi. Harbiy safarbarlik paytida har bir viloyat oldindan belgilab
qo‘yilgan asosiy (asl) hamda zahira (izofa) qismlarni to‘plab bergan. Viloyatlar
toshotar (sangandoz), devor b u zuvchi (manjaniq), o‘t otuvchi (ra’dandoz va
naftandoz) kabi moslamalarni ishlatishni biladigan jangchilarni tayyorlab bergan.
Viloyatlardagi askariy qismlarni to‘plash hamda markazga yoki tayinlangan
manzilga jo‘natish bilan tavochi lavozimidagi amaldor shug‘ullangan.
Qo‘shindagi har bir harbiy – hoh amir, hoh oddiy sipohiy bo‘lsin belgilangan
nizomni qat’iy bajarishga majbur bo‘lib, jangda ayovsiz va dovyurak bo‘lishi,
omonlik istagan dushmanga yumshoq muomala qilishi hamda adolatli bo‘lishi
lozim hisoblangan.

Adabiyotlar:
1. Азамат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи: (Энг қадимги даврдан Россия
босқинига қадар). T.: Шарқ. 2000.
2. Сагдуллаев ва бошқалар. Ўзбекистон тарихи: давлат ва жамият
тараққиёти. T., 2000.
3. Сагдуллаев А.С., Мавлонов Ў. Ўзбекистонда давлат бошқаруви тарихи.
-Т., 2006.
4. Ртвеладзе Э.В. История государственности Узбекистана. – Т.:
Узбекистан. 2009.
5. Эшов Б.Ж. Ўзбекистонда давлат ва маҳаллий бошқарув тарихи. – Т.:
Янги аср авлоди, 2012.

Amir Temur davlatida ma’muriy-hududiy boshqaruv

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish