Amir temur davlatining tashkil topishi

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	182.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Amir temur davlatining tashkil topishi

Купить

Kirish
Mavzuning dolzarbligi Milliy istiqlol O‘zbek xalqining asriy orzusi armoni
edi. O‘zbekiston mustaqilligining qo‘lga kiritilishi eng ulkan g‘alaba, uning
qadriga yetish, mustaxkamlash, avaylab saqlab qolish muxim vazifa.
Yurtboshimizning “Tarixiy xotira tuyg‘usi to‘laqonli ravishda tiklangan xalq bosib
o‘tgan yo‘l o‘zining barcha muvofaqqiyat va zafarlari, yuqotish va qurbonlari,
quvonch va istiroblari bilan xolis va xaqqoniy o‘rganilgan taqdirdagina chinakam
tarix bo‘ladi.” 1
deb aytgan fikirlari nixoyatda katta axamiyatga egadir. Mustaqillik
sharofati bilan o‘zligimini anglash, o‘z tariximizni xolisona o‘rganishga ega
bo‘ldik. Ayniqsa sovetlar xukumronligi yillarida qoralanib kelgan Amir Temur va
Temuriylar davri tarixini yangi manbalar asosida va mustaqillik ruhi bilan o‘rgansh
dolzarb mavzulardan biridir. Amir Temur va Temuriylar davrida Movaraunnahir
va Xuroson O‘rta Osiyo madaniy hayotida juda katta yuksalish ruy berdi. Bu davir
o‘z mohiyati bilan sharq o‘yg‘onish davrining o‘ziga xos bosqichi bo‘ldi. Bu
davirda madaniy xayotning kuchayish darajasi IX-XII asrlar orasidagi ilk
musulmon renescansidan qolishmaydi. Amir Temur va Temuriylar mamlakat
mustaqilligi, el-yurt osoyishtaligi, uni obod etishda bunyodkorlik ishlariga katta
axamiyat berdilar. Amir Temur zabt etgan mamlakatlarida xam bunyodkorlik
ishlarini amalga oshirgan, davlatlar o‘rtasida savdo va madaniy aloqalar olib
borgan shu boisdan xam Amir Temur va Temuriylar davridagi tarixini xar
tomonlama xolisona o‘rganish dolzarb mavzu xisoblanadi.
Mavzuning o’rganilganlik darajasi : Mustaqillik shamoli esishi tufayli
Amir Temur to‘g‘risida noma’lum bo‘lib kelayotgan va sir saqlab kelingan
tarixiy-ilmiy va badiiy asarlar, monografiyalar, risolalar endilikda nashr qilina
boshladi.
Amir Temurga bag‘ishlab yozilgan asarlarni, maqolalarni bir xil tarzda
qabul qila olmaymiz. Chunki, turli davr va sharoitlarda yozilgan asarlar
mualliflarning dunyoqarashlariga, bilim saviyalariga ko‘ra bir-biridan keskin farq
1
Karimov I.A Yuksak ma’naviyat yengilmas kuch. T. Ma’naviyat. 2008. B-97
2

qiladi. Amir Temur haqida yozilgan asarlarni bir necha guruhga bo‘lib o‘rganish
zarur.
Birinchi guruhda: Amir Temur davrida yashagan muarrixlarning asarlari −
Sharofuddin Ali Yazdiy, Nizomiddin Shomiy, G‘iyosiddin Ali, Hofizu Abro‘,
Xondamir, Mirxond 1
va boshqalarning asarlari.
Ikkinchi guruhga turli mamlakatlar olimlari, tarixchilari, adiblari yozgan
asarlardir. Bu guruhdagi kishilar Ibn Arabshoh, Lui Gonsales de Klavixo, Ibn
Xaldun, Silvestr De-Sosi Sharida, Eyms Feymor va boshqalar.
Uchinchi guruhga − Rossiya mustamlakachiligi va sho‘rolar istibdodi
davrida yaratilgan adabiyotlar − M.Ivanin, V.V.Bartold, A.Y.Yakubovskiy,
G.Hidoyatov va boshqalarning asarlari.
To‘rtinchi guruh adabiyotiga − mustaqillik davrida Amir Temur shaxsini
oqlanib, tozalanib, asl haqiqat yozilgan asarlar kiradi.
Mavzuning maqsad va vazifalari : Ushbu bitiruv malakaviy ishning
asosiy maqsadi Amir Temur va Temuriylar davri tarixini tarixiy va yozma
manbalar asosida xolisona tadqiq etish. Ushbu maqsaddan kelib chiqib quyidagi
vazifalar belgilab olindi
Birinchidan: XIV asrning ikkinchi yarimida Movaraunnaxrdagi ijtimoiy-
siyosiy vaziyatni tahlil etish.
Ikkinchidan: Amir Temur davlatidagi siyosiyo, ijtimoiy-iqtisodiy
munosabatlar tarixini o‘rganish.
Uchinchidan: Amir Temur va Temuriylar davridagi tashqi savdo
munosabatlarini tahlil etish.
To`rtinchidan: Temur va Temuriylar davridagi ilm-fan va madaniy xayotni
ko‘rib chiqish.
Beshinchidan: Amir Temur va Temuriylarning Jahon tarixida tutgan o‘rnini
o‘rganishdan iborat.
1
Sharofuddin Ali Yazdiy. “Zafarnoma”, T.: “Sharq”, 1997. Nizomiddin Shomiy. “Zafarnoma.
G‘iyosiddin Ali. “Temurning Hindistonga yurishi kundaligi. Hofizu Abro‘. “Tarixlar silsilasi”. Xondamir.
“Habib as-siyar”. Mirxond. “Ravzat us-safo”.
3

Mavzuning nazariy-uslubiy asosi : O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasi 1996 yilning oktabrida Amir Temur tavalludning 660 yilligini keng
nishonlash to‘g‘risida maxsus qaror qabul qildi. Ushbu qarorda “O‘zbekiston
Respublikasi Davlat Matbuot qo‘mitasi Amir Temur va uning davri fani, va
san’atiga oid yangi asarlarni, shu jumladan chet ellarda nashr etilgan adabiyotlardan
namunalarni nashr etishni o‘z rejasiga kiritsin» 1
deyiladi.
Mavzuning manbalari
Mavzuni o‘rganish jarayonida quyidagi manba va adabiyotlardan
foydalandim: “Sharofuddin Ali Yazdiy “Zafarnoma” 2
, Ibn Arabshoh “Ajoyib al
maqdur”, “Temur tuzuklari” 3
, Yevgeniy Bereznikov “Buyuk Temur”, B.Ahmedov
“Amir Temur”; “Temur va Ulug‘bek davri tarixi”, M.Ivanin “Ikki buyuk sarkarda
− Chingizxon va Amir Temur”, A.Muhammadjonov “Temur va temuriylar
saltanati”, B.Ahmedov va boshqalar “Sohibqiron Temur”, H.Sattoriy “Amir Temur
sevgan yurt”, “Olti asr adolati” va boshqa ko‘plab Amir Temur tarixiga
bag‘ishlangan asarlar ilmiy maqolalar, ilmiy to‘plamlardan foydalandim.
Mavzuning ilmiy ahamiyati va yangiligi
Mavzuni yoritish jarayonida ko‘plab manbalarga duch kelindi va Amir
Temurning dunyo mamlakatlari bilan olib borgan do‘stona munosabati tadqiq
qilingan. Shuning uchun bu bitiruv malakaviy ishdan qo‘llanma sifatida
foydalanish mumkin.
Bitiruv malakaviy ishda Amir Temurning boshqa davlatlar bilan olib borgan
siyosiy iqtisodiy va madaniy aloqalarni manba va ilmiy adabiyotlarni tahlil etgan
holda umulashtirib izchil tarzda o‘rganildi. Mavzu xali to‘liq o‘rganilmagan bo‘lib
birinchi marta bitiruv malaviy ish sifatida tadqiq etildi.
Mavzu ning tuzilishi : Kirish, 2 ta bob,4 fasl, foydalanilgan manba va
adabiyotlar ro’yxati, ilovalardan iborat.

1
“Xalq so‘zi” 199 6 y, 1 aprel.
2
Sh.Karimov, R.Shamsutdinov, “Sohibqiron Amir Temur va uning saltanati”, 1995 y. Andijon B-16
3
Ibn Arabshoh “Amir Temur tarixi” 1-kitob
4

I.Bob. Sohibqiron Amir Temur Markaziy Osiyoda barpo etilgan
markazlashgan davlatning asoschisi.
I.1. Amir Temur davri tarixnavisligi
Amir Temur hayoti va faoliyatini gavdalantirish uning zamoni mohiyati,
ruhi, muhitining tsvirlash uchun gapni tarix faniga tayanib kelgan va bundan buyon
ham tayanadigan asaszaminli eng muhim yozma manbaalrdan boshlash maqbul.
Amir Temur hayoti davrida zamondoshlari tomonidan vauning homiyligida yoki
Sohibqiron vafotidan keyin hali voqealarning ohiri to’kilmay va salaflarning
merosini etiborga olgan holda yaratilgan asarlar ilk manbalar sifatida g’oyat
qimmatlidir. O’sha davr taqozosiga ko’ra bu asarlar forsiy tilda yozilgan. Buyuk
olim G’iyosiddin Ali ibn Jamol al-Islom Yazdiyning “Ro’znomai G’azovoti
Hindiston” (“Hindistonga yurish kundaligi”) risolasi A.Temur faoliyatiga oid ilk
asar hisoblanadi. Bu risola A.Temurning shaxsiy ko’rsatmasi bilan 1399-1403
yillar oralig’ida yozilgan 1
. Unda 1398-1399 yillardagi yurish batavsil tasvirlangan.
G’iyosiddin Ali risolasiga A.Temurning munosabati e’tiborga sazovordir.
Bu munosabat A.Temur shaxsiy xislatlarining ayrim jihatalrini birmuncha yoritib
beradi. Yuqorida takidlanganidek, bu asar ”G’ayritabiiy iboralarsiz va kitobxon
uchun tushunarli uslubda” yozilishi lozim edi. Shu sababli G’iyosiddin Alining
ko’pincha asosiy ishga aloqasi bo’lmagan va bayon mavzuini xiralashtiradigan,
tushinish qiyin bo’lgan dabdabali va jimjimador tasvirlari Amir Temurga unchalik
yoqmadi 2
.
Ammo shunday bo’lsa ham, G’iyosiddin Ali Yazdiyning risolasi unda aniq
ma’lumotlar bayon etilgani jihatidan qimmatli manba hisoblanadi. A.Temur va
Temuriylar davrida yozilgan tarixiy asarlar orasida NizomiddinShomiy va
Sharofiddin Ali Yazdiyning “ Zafarnoma” asarlari, o’ziga xosligi va qimmatli
dalillarga boyligi bilan , shubxasiz, birinchi o’rinda turadi.
Nizomiddin Shomiy(taxminan 1409-yilda vafot etgan) o’z asrini 1402-1404-
yillar orasida Amir Temurning topshirig’i bilan yozgan. Asarda Amir Temurning
1
Ibrohim Mo‘minov “Amir Temurning- O‘rta Osiyo tarixida tutgan o‘rni va roli” 1968, T. B-18
2
“Temur tuzuklari” T. G‘afur G‘ulom nashriyoti, 1991 y. B-25
6

hokimiyat tepasiga kelishida (1370) to uning G’arbiy Eron, Iroq, Suriya, Kichik
Osiyo va Turkistonga qilgan 7 yillik yurishi (1399-1404) voqealari bayon etilgan.
Asarning oddiy til va sodda uslubda yozilganligi undan foydalanishni
yengillashtiradi. Nizomiddin Shomiyning “Zafarnoma” si bizgacha ikki tahrirda
yetib kelgan. 1-tahriri 1404-yil iyun oyida A.Temurning Erondagi
Movoraunnahrga qaytish paytida unga taqdim qilingan nusxa bo’lib, hali unga
nom berilmagan edi. II-tahriri o’sha paytlarda Ozarbayjon va Iroqni idora qilib
turgan Mirron shoning o’g’li Mirzo Umarga taqdim qilingan nusxadir. Muallif uni
bir qadar tahrir qilgan. Muqaddimaga bazi qo’Shimoliychalar kiritgan.
Mashhur tarixshunos olim Xofiziy Obru Shomiyning bu asariga
qo’Shimoliycha yozgan va u “Zayli Zafarnomai Shomiy” deb ataladi. Unda
A.Temurning vafotigacha (1405-yil 18-fevral) bo’lib o’tgan voqealar bayon
etilgan 1
.
Mazkur asarning qo’lyozma nusxalari juda kam bo’lib, Turkiya hamda
Armaniston kutubxonalarida saqlanadi. Asarda ko’p parchari rus tilida “ сборник
материалов , отнасящихсия к истории Залотой орды ” ( М .,1941) va
“ Материалы по истории Туркмении ” ( М .,1939) nomli majmualarda elon
qilingan. Nizomiddin Shomiy “Zafarnoma” sining matni, zarur izohlar va ko’p
ko’ratgichlar bilan to’ldirilib, chex sharqshunos olimi Filiks Taur tarafidan chop
etilgan. Asarning Najotiy Lug’at qilgan turkcha va o’zbekcha (1996-y) tarjimalari
ham bor.
Ya’na bir “Zafarnoma” Sharofiddin Ali Yozdiy (1454-y. vofot etgan) ning
qalamiga mansub bo’lib. Ko’tarinki uslubda bahodirlik qissasi tarzida yozilgan.
Agar “Zafarnomai Temuriy”, “Tarixi Jahon kushoyi Temuriy”, “Fatixnomai
Sohibqironiy” nomlari bilan ham atalgan bo’lib, Nizomiddin Shomiy asari asosida
yozilgan. Sharifiddin Ali Yazdiy asarining bir qancha afzal taraflari bor. Masalan,
ko’plab dalil va hodisalar aniqlab yozilgan. Halil sulton hukumronligi yillari
voqealarini o’z ichiga olgan. Asarning yana bir muhim afzalligi shundaki, uning
katta muqadima qismi ham bo’lib unda Jo’ji, Jiqatoy usullari hamda Elhoniylar
1
“Xalq so‘zi” 1992 y, 9 aprel.
7

davlatining A.Temurgacha bo’lgan tarixi qisqacha bayon etilgan. Muqaddima
“Tarixi Jahongiriy” va “Muqaddimai Zafarnoma ” nomlari bilan ma’lum .
Sharofiddin Ali Yozdiy bu asarini Fors hokimi, Temuriyzoda Ibrohim Sultonning
topshirig’I bilan yozgan (1425-y).
Asar Amir Temur tarixi uning tavallud topishidan (1336-yil) to Halil Sulton
hukumronligiga chek qo’yilishigacha (1409-y) bo’lgan davr Movaraunnahr, Eron,
Ozarbayjon va boshqa mamlakatlarda kechgan voqealarni o’z ichiga oladi.
Asarning qo’lyozma nusxalarini Osiyo va Yevropadagi talaygina mamlakatlarining
kutubxonalarida uchratish mumkin.
Sharafiddin Ali Yazdiy “Zafarnoma” sining matni 2 jildda Kalkutta (1885-
1888) va Tehron (1957) da Mavlaviy Muhammad Ilohdod va Muhammad
Abbosiylar tarafidan chop etilgan. Fransus (Peti de La Krua, 1722) va ingliz
(J.Darbe,1723) tillariga qisqacha tarjimalari ham bor. Asarning Shayboniy
xonlardan Ko’chkunchixon (1510-1529) zamonida Muhammad ibn Darvesh Ali al-
Buxoriy o’zbek tiliga qilgan durustgina qilgan tarjimasi ham yetib kelgan. 1
XIX asrda shoir va vazir Munisning topshirig’iga binoan Xudoyberdi ibn
Qo’shmuhammad Xivaqiy qilgan tarjima va Yaroqbiy Qo’ng’rotning ko’rsatmasi
bilan no’malum tarjimon qilgan o’zbekcha tarjimalari, shuningdek Mustafo
Rahimning turkcha tarjimasi (Istambul, 1929) ham mavjud.
Asardan ayrim parchalar fransuz, rus, ingliz, italyan v ao’zbek tillarida chop
etilgan. Parchalar Oltin O’rda hamda A.Temurning 1360-1370 (Movarounnahr),
1398-1399 yillardagi ( Hindiston yurishi) tarixiga oiddir.
Har ikkala “ Zafarnoma” Movoraunnahr, Eron va Ozarbayjonning ijtimoiy-
siyosiy va entik tarixini, xalqning madaniy hayotini, shuningdek Amir Temur va
Temuriylar davlatining boshqa mamlakatlar bilan siyosiy munosabatini
o’rganishda muhim manbadir.
Sharfiddin Ali Yazdiy asarning o’ziga xos xususiyati shundaki, u xasos
yilnomachi sifatidagina emas , balki iste’dodli adib, mohir bayonchi sifatida ham
namoyon bo’ladi. Keyinchalik ulug’ o’zbek shoiri va mutaffakkiri Alisher Navoiy
1
Ibrohim Mo‘minov “Amir Temurning- O‘rta Osiyo tarixida tutgan o‘rni va roli” 1968, T. “Fan” B-18
8

risolaning shu jihatini alohida o’qtirib, Sharofiddin Ali Yazdiyning asrini mahorat
bilan yozilgan eng mukammal risolalar jumlasiga kiritadi (2). Hozirgi zamon ilmiy
adabiyotida “Zafarnoma ” “Markaziy Osiyo tarixnavisligining durdonasi” sifatida
baholanadi. XX asrning yirik sharqshunosi va forsiy manbalar bulog’ini A.K.
Arends Shomiy va Yazdiy “Zafarnoma” larning solishtirib, ushbu haqqoniy gapni
aytgan edi: “Amir Temur haqidagi dastlabki asarlardan biri Nizomiddin
Shomiyning “Zafarnoma” nomli rasmiy tarixi bo’lib, bu asar hali Amir Temur
hayotlik vaqtidayoq tuzilgan edi.
Biroq Amir Temur davr tarixiga oid anchagina to’liq ma’lumot Sharofuddin
Ali Yazdiyning ilm-fanda “Zafrnoma ” nomi bilan mashhur bo’lgan asarida
berilgan…”
Tarixchi va olim Sharofiddin Ali Yazdiy Amir Temur tarixini yoritishga
katta ehtiyotkorlik bilan yondashadi. Muallif o’z kitobini imkoni boricha ishonchli
faktik materiallar, Amir Temur buyrug’iga asosan uning kitoblari tomonidan yozib
qoldirilgan voqealar, bu voqealarni o’z ko’zi bilan ko’rgan kishilar ma’lumoti
asosida badiy tarzda bayon etgan… 1
Shuning uchun ham, ortiqcha maqtovlar bo’lishiga qaramay, Sharofiddin
Ali Yazdiy Amir Temur shaxsiyatidagi ziddiyatlarni ancha haqqoniy tasvirlagan.
Yazdiy keltirgan xabarlarning haqqoniyligiga “Zafarnoma” ning noshiri A.
O’rinboyev ham qator asosli dalillar keltiradi. U bunday yozadi: “Muallifning
takidlashicha, Ibrohim Sulton (Shohruhning o’g’li) Temur haqida maxsus Kitob
yozdirishni niyat qilgan va 822/1419-1420 yilarda o’z davrida kitoblar- baxshi va
munshilar tamonidan Temur haqida turkey hamda forsiy tilida yozib qoldirilgan
mavjud ma’lumotlarni unga keltirib berish haqida farmon chiqargan. Keyin esa
materiallar o’rganila boshlangan… 2
Asarning Amir Temur tarixidan bayon etuvchi asosiy qismida yozilishicha,
podsholikning barcha tomonlaridan Amir Temur haqidagi turkey va forsiy tillarda
1
Amir Temur o‘gitlari, T. “Navro‘z” 1992 y. B-19
2
“Temur tuzuklari” T. G‘afur G‘ulom nashriyoti, 1991 y. B-18
9

bayon etilgan hikoyalarning hammasi she’riy va nasriy nusxalari to’plami bo’lgaj,
materillar bilan tanishish uchun uchta guruh tuzilgan.
Turkiy va forsiy tillarining bilimdonlari ikki guruhni, voqialarni o’z ko’zi
bilan ko’rganlar esa bir guruhni tashkil etgan. Dastlab Amir Temur haqidagi harbir
hikoya to’qilgan, agar u vaqiani o’z ko’zi bilan ko’rgan kishini talqiniga to’g’ri
kelmay qolsa, Ibrohim Sulton haqiqatni toppish uchun turli shaharlarga choparlar
yuborib maskur voqeani Amir Temurning boshqa zamondoshlaridan surishtirgan
yoki qo’Shimoliycha ma’lumotlar to’plagan.
Boshqa guvohlarning hikoyalarini ham eshitgach,Ibrohim Sulton aytib
turgan va dastlabki xomakisi yozib borilgan. Ana shu materiallar asosida esa
Sharofuddin Ali Yazdiy “Zafarnoma” asarini yozgan.
Ibrohim Sultonning burug’ini asosan bu kitobni yozish vaqtida sanalar, joy
nomlari,ular orasidagi masofa haqidagi barcha ma’lumotlar juda sinchiklab
tekshirilishi shart bo’lgan.
Sharofiddin Ali Yazdiy oldiga asarni jonli hamda tushunarli qilib yozish talabi
qo’yilgan,shuningdek u hujjatlarga qattiy rioya qilishi, Ibrohim Sultonning
bevosita nazorati ostida amalga oshirilgan dastlabki xomaki yozuvdan chetga
chiqmasligi xamda narsani bo’yab ko’rsatmasligi kerak ekan
SHunday qilib , SHarafuddin Ali Yazdiyning “ Zafarnoma”si Amir Temur
xaqidagi yozma manbalar orasidagi aniq xujjattlarga asoslangan eng xaqqoniy va
eng ishonchlisidir.
Demak, bu asrdagi barcha kishilarnig , joylarning nomlari , voqealarning sanalari
tarixiy xaqiqat bo’lib , barcha-xabarlar rost va xaqqoniydir.
Tarixchi ba elshunos olim Shaxobiddin Abdullox ibn Lutfullox ibn Abdurashid al-
Xavofiy (Xofizi Abro’) xam Amir Temur tarixnavisligining yana bir namoyondasi
bo’lib maydonga keldi . Uning o’z so’zlariga qaraganda ,u Amir Temur saroyida
xizmatda bo’lgan , muayyan darajada unga yaqin turgan . Xofizi Abro’ Amir
Temurning xizmatida Sharqning bir qancha mamlakatlarida bo’lgan , Amir
Temurning vofotidan keyen uning o’g’li SHoxrux saroyida tarixnavis bo’lgan .
Xofizi Abro’ 1431 yilda vafot etgan .
10

Xofizi Abro’ Amir Temur va SHoxruxga yaqin odam bo’lgani uchun xam u
keltirilgan ma’lumotlar o’ta muxim .
Hofizu Abro’ bir necha muhim tarixiy asarlar yozib qoldirgan. Ulardan biri
“Majmu’ayi Hofizi Abro’” deb ataladi.Undan mashhur arabiynavis tarixchi
Tabariy (839-923) ning “Kitobi rusul va-l-muluk va-l-xulafo” (“Payg’ambarlar,
podshohlar va xalifalar tarixi”) kitobining Bal’amiy qilgan forscha taxriri,
aniqrog’I xalifa Muqtadir zamoni (908-932) dan toxalifa al-Mustasim (1242-1258)
davrigacha bo’lgan tarix shuningdek, “Zayli majmua’ at-tavorixi Rashiduddin”
Eronning 1306-1393 yillaridagi tarixi va “Zayli zafarnomai Shomiy” asari o’rin
olgan. “Majmua’ayi Hofizi Abro’” dan ayrim parchalar matni Xonboba Bayoniy
(1938) , Feliks Tauer va J.M. Maytra (1934) tomonidan nashr etilgan. 1
Hofizu Abro’ning ikkinchi asari “Zubdat ut-tavorixi Boysung’uriy” (“Boysung’ur
Mirzoning saralangan tarixi”) nomi bilan mashhur va umumiy tarix tarzida
yozilgan asardir. Unda Olamning “yaratilishi” dan to 1426-yilgacha bo’lib o’tgan
voqealar qayd qilib o’tiladi. Asarning to’rtinchi qismida Amir Temur tarixi
Shomiyning “Zafarnoma” si asosida qisqa tarzda va Shohrux Mirzo tarixi (1430-
yilga qadar) batafsil bayon etiladi.
“Zubdat ut-tavorixi Boysung’uriy” ning nusxalari kam, ular
Angliya,Fransiya, Turkiya, Eron, Afg’oniston va Rossiya kutubxonalarida
saqlanmoqda.
Hofizu Abro’ asarida Amir Temur haqida bayon etilgan ayrim ma’lumotlar
tadqiqotchilar e’tiborini tortdi. Masalan, Hofizu Abro’ning guvohlik berishicha,
Amir Temur din va shariatni mustahkamlash borasida sidqidildan g’amxo’rlik
qilgan. Amir Temur zamonida Samarqand yaqinidagi Angor tumanida va Murg’ob
daryosi havzasining yuqori qismida ariq va zovurlar qazilganligi haqidagi
ma’lumotlar ham shu asarda bayon etilgan.
Hofizu Abro’ o’z risolasi mazmuniga Nizomiddin Shomiyning
“Zafarnoma” sidan matnlarni qo’shib (5), shu tariqa ularni avlodlar uchun saqlab
qoldi.
1
Ibrohim Mo‘minov “Amir Temurning- O‘rta Osiyo tarixida tutgan o‘rni va roli” 1968, T. “Fan” B-16
11

Movaraunnahr va Xurosonning 1404-1409-yillardagi siyosiy tarini o’rganishda
Xoja Tojiddin as-Salmoniyning “Tarixnoma” kitobi katta ahamiyat kasb etadi.
Asar “Zayli Zafarnoma” (“Zafarnoma” ga qo’Shimoliycha) nomi bilan ham
ma’lum.
Asar muallifi haqida juda kam ma’lumotga egamiz. Faqat uning asli Isfaxondan
ekanligi, mohir hattot va devoni insho (yozishmalar devoni) ning ko’zga ko’ringan
xodimi sifatida ma’lumligi, muzafarriylar davrida 1397-yili Sherozdan
Samarqandga kelganligi,1409-uni Shohrux Xurosonga olib ketganligi va uning
topshirig’i bilan mazkur asarni yozishga kirishganligi ma’lum, xolos. Lekin u
kitobni yozib tamomlay olmadi. Saroyda Faxriddinga qarshi fitnada ishtirok etgani
uchun qamoqqa olindi.
Xoja Tojiddin as-Salmoniy Amir Temurning so’ngni kunlari va Shoxrux
tarixini yozishni mo’ljallagan edi. Faqat 5-6 yillik tarixini yozib ulgardi,xolos.
Xullas, “Tarixnoma” da 1404-yilning kuzida Konigilda bo’lgan tantana va to’yu
tomoshalar, Amir Temurning Xitoyga yurishining boshlanishi, uning vafoti, Xalil
Sultonning Markaziy hokimiyatini tortib olishi (1405-yil mart oyining o’rtalarida )
va 1409-yil mart oyi oxirlarida uning Xudoydod boshliq bir guruh amirlar tarifidan
asir olinishi tarixidan so’z yuritiladi. 1
“Tarixnoma” ning uchta nusxasi bizning davrimizgacha yetib kelgan.
Ulardan biri qusurli va Angliyaning Britaniya muzeyida (tartib raqami OR 159),
qolgan ikkitasi Turkiyada Sulaymon Fotih (tartib raqami 4305) va Lola Iola Ismoil
afandi kutubxonasida (tartib raqami 304) saqlanmoqda. So’ngi nusxa to’laroq
bo’lib, foydalanishga qulay. Asarni nemis tiliga Gans Robert Remer va rus tiliga
Z.M. Buniyotov tarjima qilgan.
Amir Temur tarixi Eronlik tarixchi olim Mo’ ‘iniddin Natanziyning
sharqshunoslar orasida “Muntaxab ut-tavirixi Mo’ ‘iniy ” (“ Mo’ ‘iniyning
saylanma tarixi”) nomi bilan mashhur bo’lgan asarida ham qisqa tarzda bayon
etilgan. Asar 1413-yili Sherozda Temuriy Iskandar Mirzo saroyida yozilgan.
1
Xerman Vamberi Buxoro yoxud Movarounnahr tarixi T. 1992 . B-26
12

“Muntaxab ut-tavorixi Mo’ ‘iniy” ning ikkita taxriri mavjud: biri yuqorida nimi
zikr etilgan Iskandar Mirzoga bag’ishlangan, ikkinchisi Shohruxga taqdim etilgan
nusxa , Iskandar Mirzo Shohrux tomonidan tor-mor qilinganidan keyin (1414-yil
20-iyul) tahrirdan chiqarilgan. Unda Iskandar Mirzo haqidagi hikoyatlar bir
muncha qisqartirilgan, uning sha’niga aytilgan hamdu sanolar olib tashlagan.
Asarda eng qadimgi davrlardan to Amir Temur vafotigacha (1405-yil 18-
fevral ) bir qator o’lkalarda yuz bergan muhim tarixiy voqealar qiqacha bayon
qilingan. Ko’p hollarda muallif har bir sulola vakillariga alohida bob bag’ishlagan.
Asarning so’ngi qismlari Markaziy Osiyo tarixini o’rganishda muhim ahamiyatga
ega. Asarda Amir Temur yashagan hukmronlik qilgan davrda yuz bergan tarixiy
voqealar bir muncha mufassal bayon qilingan. Ushbu davr tarixini muallif asosan
o’zi to’plagan materiallarasosida yozgan. Amir Temur zamonidagi voqea-hodisalar
Natanziyga yaxshi ma’lum bo’lgan, shuningdek u saroy solnomalaridan
foydalanish mashhur, tarixiy voqealarning hali hayot bo’lgan ishtirokchilaridan
o’ziga kerakli ma’lumotlarni so’rab-surishtirib bilib olish imkoniyatiga ega
bo’lgan. Ba’zi o’rinlarda muallif shohidlardan eshitib yozganiga ishora qiladi.
“Muntaxab ut-tavorix” dagi ayrim xronolik chalkashliklar, nazarimizda, Natanziy
og’zaki ma’lumotlardan ko’p foydalangani natijasidir. Asarda Amir Temurning
vatanparvar lashkarboshi va tadbirkor davlat arbobi sifatida kamol topib borishi
yorqin aks ettirilgan. Muallif mamlakatdagi tarqoqlikni tugatishda va mo’gul
xonlarining Movoraunnahrga bosqinchilik tajovuzlariga chek qo’yishda Amir
Temurning harbiy va siyosiy faoliyatig’oyat katta ro’l o’ynayotganini ta’kidlaydi. 1
Amir Temur hukmronligi davri tarixi ko’tarinki uslubda bayon etiladi.
O’tga bir yarim asr davomida tanazuldan boshi chiqmagan Turonda ulkan ulkan
o’zgarishlar yuz bera boshlaydi: “Andak fursatda Samarqand shu qadar go’zal va
obod bo’ldiki , Oliy jannatga ta’na qilib, yer yuzining behishtiga aylandi.
Shaharning tevarak atrofida ham ko’rkam bog’lar va dilkash imoratlar bunyot
ettirdi. Rub ‘I muskunnning hamma joylaridan bu muborak shaharga otlanib,
hazrat Amir Sohibqironning adolatli va marhamatli soyasidan panoh topishdi.
1
“Temur tuzuklari” T. G‘afur G‘ulom nashriyoti, 1991 y. B-25
13

Hazrat barcha yo’llarda yomlar (maxsus bekatlar ) barpo etishni buyurdi va xalq
o’tib kechadigan joylarni xarobalarni tuzatib obod qildirdi. Oily rabitlar va
xonaqoxlar qurdirib, faqiru miskinlar uchun hayriya tarzida ularning eshiklarini
ochib qo’ydi. Chunonchi Amir Sohibqiron ko’p muddatgacha zaminning bepoyon
gilamida yashovchi haloyiqning shodu xurramligiga bois bo’lib, ulkan bir davlatni
idora etdi ”.
“Muntaxab ut-tavorix ” da Amir Temurning shaxsiy xislatlari qaysi ilmlarga
qiziqqani haqida ham muhim ma’lumotlar bor. “Amir Sohibqiron ilmu hikmat ahli
va fan arboblari bilan do’stlashgan edi. Tarix kitoblarini eshitish orqali ummatlar
nasibi va sharhi hollarini turk, arab va ajam podsholarining turgan turgan joylari va
qilgan ishlari va bu ilmning boshqa tarmoqlarini chuqur egallagan edi. Tib va
nujum ilmlarining mashhur masalarida ham yetarli ma’lumotga ega edi. Tib va
nujum ilmlarining mashhur masalalarida ham yetarli ma’lumoyga ega edi.
O’zining aksar vaqtini sayyidlar, olimlar va mashoyihlar bilan suhbatlashishga sarf
qilar edi” 1
.
“Muntaxab ut-tavorix ” ning manba sifatida qimmatli jihatlaridan yana biri
shuki, Amir Temurning harbiy dahosi va lashkarining jangovorligi haqida boshqa
manbalarda uchramaydigan ba’zi muhim ma’lumotlar bayon qilingan. Natanziy
keltirgan turkey tildagi o’sha davrga oid bir qancha harbiy atamalarh hatto
Nizomiddin Shomiy va Sharofuddin Ali Yazdiy “Zafarnoma” larida ham
uchramaydi. Bu hol Natanziy asarining originalligi, muharrir o’z davriga oid
harbiy atamalrni sinchiklab o’rganganligini tasdiqlaydi hamda, ehtimol, u Amir
Temur lashkarida jang qilgan bazi yirik sarkardalardan ham o’z asari uchunmuhim
ma’lumotlarni so’rab olganini taxmin etishga asos beradi.
“Muntaxab ut-tavorixi Mo’ ‘iniy ” ning nusxalari Buyuk Britaniya, Fransiya,
Rossiya va Eron kutubxonalarida saqlanadi.
Uning baz’zi nusxalarining ruscha tarjimasi “Oltin O’rda tarixiga oid materiallar”
to’plamida nashr etilgan. Asarning to’la farnsuscha tarjimasini Jak Oben nqilgan.
1
Ibn Arabshoh “Amir Temur tarixi” 1-kitob B-13
14

Hofizi Abro’ va Mo’ ‘iniddin Natanziydan keyin Kamoliddin Abdurazzoq
ibn Mavlon Jamoliddin Ishoq as-Samarqandiyningnomi alohida ajralib turadi. U
1413-yilda shohruxsaroyiga yaqin bo’lganimom oilasida tug’ilgan.
Abdurazzoq Samarqandiy, avvalgi sahifalarda takidlanganidek, Shohruxning
diplomatiya sohasidagi topshiriqlarini bajargan. Shohrux vafotidan keyin boshqa
temuriyzodalar huzurida xizmat qilgan,1463-yildan boshlab hirot madrasalaridan
birida shayz bo’lgan va shu yerda taxminan 1483-yilda vafot etgan. G’oyat
mashhur bo’lgan “Matlaai sa’dayn va majmai bahrayn” (“Ikki saodatli yulduzning
chiqish va ikki dengizning qo’shilish joyi”) asari Abdurazzoq Samarqandiy
qalamiga mansubdir. Bu asar XIV- XV asega iod voqealarni o’z ichiga oladi.
Muallif qo’lyozmani 1470-yilda yozib tugatdi, keyinchalik unga ba’zi o’zgarish va
qo’Shimoliychalar kiritdi. 1
Yuqorida tilga olganimizdek, Hofizi Abro’ning “Zubdat at-tavorix” asari
Abdurazzoq Samarqandiy uchun asosiy manba bo’ldi. Tadqiqodchilar Abdurazzoq
Samarqandiyni Nizomiddin Shamiy va Sharofuddin Ali Yazdiy qalamiga mansub
“ Zafarnoma” lardan (8) va boshqa ba’zi mualiflarning asarlaridan ham bahramand
bo’lganligi, ammo uning asarida mazkur asarlarda uchramaydigan bir qancha
tavsilotlar ham borlini ta’kidlaydilar shu jihatdan Abdurazzoq Samarqandiy asari
Amir Temur va uning davri tarixini o’rganishga oid muhim manbalardan
hisoblanadi.
Sahrofuddin Ali Yazdiyning “Zafarnomasi” bilan Abdurazzoq
Samarqandiyning bu kitobida Amir Temur va Temuriyzodalar tarixi batafsil bayon
qilingan, mazkur kitob Sharq va G’arbda ko’p martalab mnashr etilishining sababi
ham shunda.
Amir Temur zamondoshi—mashhur arab tarixchisi Abduraxmon Abu Zayd
ibn Xaldunning (1332-1406) fikrlari diqqatga sazovor. Uning ko’p jildli asoisy
tarixiy-ijtimoiy asari “Kitob al-ibor” (“Nasihatomuz misollar kitobi”) jamiyat
taraqqiyoti to’g’risidagi ta’limotga hamda musulmon Sharqkari xalqlari va
Mag’rib xalqlari tarixini o’rganishga qo’shilgan katta hissa deb tan olingan.
1
Sh.Karimov, R.Shamsutdinov, “Sohibqiron Amir Temur va uning saltanati”, 1995 y. Andijon B-15
15

$Ibn XAldum Damashq shahrining Amir Temurga topshirilishi shartlari haqida muzokara olib borgan Damashq delegatsiyasi tarkibiga kirgan edi. Shu tariqa Ibn Xaldum Amir Temur bilan shaxsan suhbatlashishga musharraf bo’lgan. Ibn Xaldumning Amir Temur tashqi siyosiy faoliyatiga qanday munosabatda bo’lishidan va unga qanday nazar bilan qarashidan qat’iy nazar, u Amir Temurning betakror va yorqin shaxsiga xolis baho bermasdan iloji yo’q edi. Xaldum Amir Temurning harbiy tarix sohasidagi teran bilimidan hayratga tushdi. Ibn Xaldum o’sha paytda Amir Temur sehrgarlik va jodugarlik kuchiga ham ega degan tasavvurlarni qat’iyan rad qildi, uning nmunozara va bahslarini yaxshi ko’radigan o’tkir zakovatli va teran zehnli inson ekanligini ta’kidladi. Ibn Xaldumning dalolat berishicha Amir Temur undan “o’zingizning Mag’rib mamlakatingizni, uning manzu\illari va shaharlarini batafsilroq bayon etib beringiz” ,—deb iltimos qilgan 1 . Amir Temur o’z suhbatdoshining at-Tabariy (X asr boshlarida yashagan tarixchi) qarashlarini shaxsan qanday baholashini so’radi. Mana shularning hammasi Amir Temurning keng bilimli va sinchkov donishmand sifatidagi qiyofasini qimmatli jihatlar bilan to’ldiradi. Amir Temur zamondoshlaridan biri IBN Arabshoh (Shihobiddin Ahmad ibn Muhammad ibn Abdulloh ibn Ibrohim (1389-1450) asari Amir Temur haqidagi manbalar qatoridan alohida o’rin oldi. Ibn Arabshoh Damashqda tug’ilib o’sgan. Bu shahar Amir Temur qo’l ostiga o’tganida u 12 yoshda edi. U aka-ukalari hamda onasi bilan birag Samarqandga olib ketiladi, bu yerda 1401-yildan to 1408- yilgacha yashaydi. Ibn Arabshoh shu yerda ta’lim oladi, shaqr tillaridan bir nechtasini o’rganadi, har holda Amir Temurning o’z saroyida bo’lmasada, Temuriylardan birining saroyiga yaqinroq turganligi seziladi. 1408-yildan keyin Sharq mamlakatlari bo’ylab ko’plab sayohatlar qilgach, ona shahri Damashqqa qaytadi, so’ngra Qohirada yashaydi va shu yerda vafot topadi. 1 www.ziyo.net 16$