An’anaviy va zamonaviy tilshunoslikda til, lison, nutq xususida qarashlar - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	469.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

An’anaviy va zamonaviy tilshunoslikda til, lison, nutq xususida qarashlar

Купить

An’anaviy va zamonaviy tilshunoslikda til, lison, nutq
xususida qarashlar
Rеjа:
1. UMIS va YAHVOning lisoniy tizimda voqelanishi.
2. Lisonshunoslik va nutqshunoslik
3. Til, lison va nut q munosabatining tilshunoslikda o’rganilishi
4. Lison va nutq farqlanishini o’rtaga qo’ygan ziddiyatlar
5. Til sathlari va lisoniy birliklar haqida
6. Til va lison haqida qarashlar
7. Fonema, tovush, leksema va so‘z haqida
8. Morfema va qo‘shimchaning tildagi o’rni
9. Lisoniy paradigma va lisoniy munosabat
10. Lisoniy ziddiyat va uning asosiy turlari
11. Lisoniy tasnif va uning turlari haqida tushuncha

Bugungi davr, hozirgi zamon o’zbek tilshunosligidan aniqlangan lisoniy
umumiyliklarning nutqiy voqelanishini tekshirishga, undan amaliy
foydalanish samaradorligini oshirish, qo’llanish doirasini kengaytirish
muammolari bilan shug’ullanishga jiddiy kirishishni zarur topmoqda. Bu
yangi asr tilshunosligi zimmatiga yuklatilayotgan muhim ijtimoiy vazifadir.
Birinchi Prezidentimiz I.A.Karimov “ Yuksak ma’naviyat- yengilmas kuch”
asarida ta’kidlaganlaridek, “ O’zbek tilini ilmiy asosda har tomonlama
rivojlantirish milliy o’zlikni, vatan tuyg’usini anglashdek ezgu maqsadlarga
xizmat qilishi shubhasiz”. 1
Lisoniy UMIS va YAHVOning til tizimda
voqelanishi. Dialektika ( narsa va hodisalarni qiyoslab, umumlashma xulosa
chiqaradigan falsafiy ta’limot) har qanday o’rganish manbayida, borliqdagi har bir
narsada ikki jihat borligini ta’kidlaydi va uni quyidagi ikki tomonli tushunchalar
asosida sistemalashtiradi:
Umumiylik-alohidalik
Mohiyat –hodisa
Imkoniyat- voqelik
Sabab- oqibat
Birinchi jihat narsalarning sezgi a’zolari asosida his etilmaydigan, aql bilan
idrok qilinadigan mohiyatidir. Ikkinchi jihat esa UMISning voqelanishi, namoyon
bo’lishi bo’lib, uni tadqiqotchi sezgi azolari yordamida his qila oladi.
UMIS (zot) va Y А HVO (tajalli) butun dialektikaning, ya’ni butun borliq -
tabiat, jamiyat va inson tafakkurining asosiy munosabat qonunlaridan biri
bo‘lganligi sababli, u har bir fanda o‘ziga xos tarzda xususiylashadi. UMISning
tildagi tajallisi lison, Y А HVOniki esa nutq deb yuritiladi. Lison va nutqning
majmui til deyiladi.
Tilshunoslar uzoq zamonlar davomida tildagi o‘rganish manbaining UMIS va
Y А HVO yoki lisoniy va nutqiy jihatlari ixtilofi (dialektikasi) mohiyatiga
yetolmay, boshi berk ko‘chada cheksiz xususiyliklar doirasida o‘ralashib qoldilar.
1
Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat- yengilmas kuch.- Toshkent: Ma’naviyat, 2007

Tilshunoslikda lisoniy va nutqiy jihatlarni farqlashga intilish ushbu fan bilan
tengqurdir. Chunki har qanday fan cheksiz hodisalarni umumlashtirishni o‘z oldiga
maqsad qilib qo‘yadi. Xususiy hodisalar zamiridagi umumiylikni ko‘rishga intilish
bilishning har ikkala bosqichi (fahmiy va idrokiy) da ham mavjud. Shu boisdan
aytish mumkinki, bilishning fahmiy bosqichi mutlaq xususiyliklar bilan o‘ralashib
qolmaganligi kabi, idrokiy bosqich ham mutlaq umumiylikni - UMISni tiklay
olmaydi. Biroq har bosqich o‘z vazifalariga ega. Chunki har bir davr o‘z fani
oldiga muayyan maqsad va aniq talablarni qo‘yadi. «Fanlarning taraqqiyoti shu
davrning ilg‘or falsafiy fikri, davr uchun yetakchi bo‘lgan fan sohalarining
yutuqlari bilan uzviy bog‘liq. Turli fanlarning manbalari ko‘p qirrali bo‘lganligi
sababli, davrning yetakchi falsafiy fikri aniq fanlardan o‘rganish manbaining qaysi
tomonlariga alohida e’tibor berish lozimligini, borliqdagi mavjud qonuniyatlarni
mantiqiy kategoriyalarda qay usulda aks ettirish yo‘llarini belgilab beradi»
(H.Ne’matov). Shu asosda aytish mumkinki, o‘zbek tilshunosligining birinchi
bosqichi dialektika nuqtai nazaridan tildagi UMIS va YHVOni bir-biridan
farqlamay tasnif etish bosqichidir. Tilshunoslikda lison va nutqni izchil farqlab
o‘rganish avvalo tilshunoslar V. fon Gumboldt, B.de Kurtene va F.de Sossyur
nomi bilan bog‘liq. Lison va nutqning farqlanishi, tilga tizim sifatida yondashuv
XX asr jahon tilshunosligida inqilobga teng hodisa sifatida baholanadi. Chunki bu
hodisa tilshunoslikdagi mavjud qarashlarni tubdan o‘zgartirib yubordi. Tilga,
xususan, o‘zbek tiliga sistema sifatida yondashuvning dastlabki yillarida lison
o‘rnida til atamasi qo‘llanilib, u ko‘p ma’nolilik tabiatiga ega bo‘lganligi sababli,
ayrim chalkashliklarni keltirib chiqarar edi. Chunonchi, insonning nutq so‘zlash
qobiliyati ham, nutqi ham ushbu atama bilan yuritilar edi. Atamalarga esa bir
ma’nolilik xos bo‘lib, ko‘p ma’nolilik ilmiy aniqlikka putur yetkazadi. Shu
boisdan nazariyotchi tilshunoslar UMISning tildagi voqelanishiga nisbatan lison
atamasini qabul qildilar. Natijada til, lison, nutq munosabati quyidagicha
tushunildi:

Lisonshunoslik va nutqshunoslik. XX asr sistem tilshunosligida
(strukturalizmda) hozirgi kunda diskurs deb ataladigan, mohiyatan esa o’zaro fikr
almashinish jarayoni ikki tarkibiy qismga: 1) bevosita kuzatishda har xil moddiy
shaklda berilgan nutq; 2) nutq uchun imkoniyat sifatida inson ongida joylashgan til
(lison) kabi tarkibiy qismlarga ajratiladi. Bu bo’linishda nutq YAHVO, lison
UMIS tabiatlidir. Shu asosda tilshunoslik fanida ham tilni sistema sifatida
o’rganuvchi til lingvistikasi (lisonshunoslik) va nutq lingvistikasi ( nutqshunoslik)
farqlanadi. O’tgan asrning 30- yillaridan boshlabqariyb 80- yillargacha Yevropada
zamonaviy tilshunoslik deganda lisonshunoslik- til tizimining ifoda va ta’sir
vositalarini alohida- alohida sistemalarga yoki paradigmalarga birlashtirib, bir
paradigmada birlashgan birliklar orasidagi munosabatlarni, oraliqdagi o’xshashlik
va farqlarni o’rganish tushunilar edi. Bunda tilshunos hamisha nutqda
voqelanganhodisalarga tayanarva shu asosda bu hodisalarning sabab va
imkoniyatlarini ochishga intilar edi. Natijada, qariyb 50 yil davomida lisoniy
imkoniyatlarni ochish va ular orasidagi munosabatlarni o’rganishga alohida e’tibor
qaratildi. Lekin bu jarayonda bu imkoniyatlarning har biri qaysi holatlarda
voqelanishi tadqiqotchilar diqqatidan chetda qoldi; ular voqelangan hodisa asosida
mohiyatlarni ochdilar, ammo mohiyatning voqelanishi chetda qoldi. Shuning
uchun Yevropa tilshunosligida o’tgan asrning 70-yillaridan boshlab lisoniy
imkoniyatlarning yuzaga chiqish, voqelanish xususiyatlariga e’tibor berish
kuchaydi va nutqshunoslikning xilma- xil yo’nalishlari – an’anaviy stilistikadan
pragmatik etnosotsiolingvistika-yu, matn lingvistikasi va korpus lingvistikasigacha
– tez va keng rivojlana boshladi. Boshqacha, qilib aytganda, lisonshunoslikdan
nutqshunoslikka o’tildi. 2
Til, lison va nutq munosabatining tilshunoslikda
o’rganilishi. Yuqorida UMIS va Y А HVOning tildagi tajallisi misolida lison va
2
Safarov Sh.,Toirova G. Nutqning etnosotsiopragmatik tahlili asoslari.-Samarqand,2007-b 8-9

nutqning o‘zaro munosabati haqida kirish xarakterida so‘z yuritildi. Endi unga
batafsil to‘xtalinadi.
Lison deyilganda ma’lum bir jamiyatning barcha a’zolari uchun avvaldan
(oldingi avlodlar tomonidan) tayyor holga keltirib qo‘yilgan, hamma uchun
umumiy va majburiy, fikrni ifodalash va boshqa maqsadlar uchun xizmat qiladigan
birliklar hamda bu birliklarning o‘zaro birikish qonuniyatlari yig‘indisi tushuniladi.
Demak, lisonda birliklar va birikish qonuniyatlari farqlanadi.
Har qanday lisoniy birlik psixofizik tabiatli bo‘ladi. Shu bilan birga ular ikki
tomonning bir butunligidan iborat:
a) lisoniy birlikning shakliy, tashqi tomoni;
b) lisoniy birlikning ma’lum bir vazifasi, ma’noviy qiymati.
Lisoniy birliklar UMIS sifatida mavjud ekan, u moddiylikdan xoli bo‘lmog‘i
lozim. Bunda «lisoniy birlikning tashqi tomoni» ko‘rinishga, moddiylikka ishora
qilmaydimi, degan savol tug‘ilishi tabiiy. To‘g‘ri, lisoniy birlik moddiy qiyofadan
xoli. Biroq ular ongda qandaydir tarh, ramz sifatida saqlanadi. Masalan, [a]
fonemasining talaffuz xususiyatlari xaqida umumlashma tasavvur o‘zbek tilida
so‘zlashuvchi barcha jamiyat a’zolari ongida birdir. Bu [a] fonemasining shakli,
tashqi tomoni bo‘lsa, uning ma’no farqlash, chegaralash tomoni ichki jihati
sanaladi. [a] fonemasi xususiyatlari va ma’no farqlashning o‘ziga xos birligi,
yaxlitligi sifatida ongda mavjud bo‘ladi. Har bir fonemaning ma’no farqlash va
talaffuz xususiyatlari umumlashmasi o‘ziga xos bo‘lib, biriniki ikkinchisinikidan
farqlanadi va mustaqil fonemaga qo‘yilgan talab ularning aynan o‘xshash
bo‘lishiga yo‘l qo‘ymaydi.
Lisoniy birliklarining bu tashqi va ichki tomonini bir-biridan ajratish uchun
ulardan birini mutlaqlashtirish mumkin emas. Ichki va tashqi tomon bir varaqning
ikki betiga o‘xshaydi va ularni ajratib bo‘lmaydi. Nutq esa yuqorida ta’riflangan
lisoniy so‘zlashish qobiliyati asosida ayrim shaxs tomonidan ma’lum bir xabar
berish maqsadi uchun ishga solinish yoki qo‘llanish natijasidir.

Bir-birini shartlovchi, bir-biriga bog‘liq bo‘lgan «lison - nutq qobilyati - nutq»
zanjirida faqat nutqqina tashqi (moddiy) shaklda (og‘zaki, yozma) namoyon
bo‘ladi va bizning sezgi a’zolarimizga ta’sir qiladi.
F.de Sossyur lison-nutq munosabatini shatranj o‘yini qoidalari asosida
tushuntirib berishga harakat qilgan.
Shaxmat donalari va har bir donaning yurish qoidasi ongimizdagi lisoniy
birliklar va ularning birikish imkoniyatlariga, o‘yinchi bamisoli so‘zlovchi bo‘lib,
shaxmat o‘yinini bilishi esa so‘zlovchining nutq qobiliyatiga o‘xshaydi.
Donalarning harakatlantirilishini nutqqa qiyoslash mumkin. Qiyoslang:
shaxmat - o‘ynash qobiliyati
lison - nutq qobiliyati – nutq
Shaxmat donalari va ularning yurish imkoniyatlari o‘ynovchilarning barchasi
uchun umumiy bo‘lganligi kabi lisondan foydalanish ham shu tilda
so‘zlashuvchilar uchun tengdir.
Lison va shatranj qurilmalari o‘zaro qiyoslanadigan bo‘lsa, avvalo, ularning
birliklari orasida umumiy o‘xshashliklar borligini ta’kidlash lozim. Har ikkala
qurilma ham birliklar sistemasi (tizimi) va bu birliklarning o‘ziga xos vazifalari
bilan ish ko‘radi. Bunda ma’lum qoida va qonunlarga tayaniladi. Har ikkala
holatning ham ishtirokchilari insonlar bo‘lib, ular har ikkala faoliyatda ham
ma’lum bir imkoniyatlarni ishga soluvchilardir. Shu boisdan shaxmat taxtasi,
uning donalari, shaxmat o‘yinining tashqi, moddiy tomonini lisoniy birliklarning
tashqi tomoniga, shaxmat o‘yini qoidalari - donalarining joylashuvi, harakat
qoidalari, ya’ni shatranj o‘yinining ichki tomoni xaqidagi tasavvurlarni lisoniy
birliklarning mazmun mundarijasiga qiyoslash mumkin.
Lison va nutq munosabatiga dialektik, dialektika kategoriyalari nuqtai
nazaridan yondashilganida, u haqdagi tasavvur va bilimlarimiz to‘laqonli bo‘ladi.
Lison va nutq farqlanishi o’rtaga qo’ygan ziddiyatlar . F.de. Sossyurning
ta’limoti bilan bog’liq bo’lgan strukturalizmning turli – funksional lingvistika
( Praga tilshunosligi) glossematika ( Kopengagen tilshunosligi) va boshqa
oqimlarning umumiyligi shundaki, ularning barchasi nutq faoliyatiniikki bir- biriga

qarama- qarshi tomonga lison ( til) va nutqqa ajratadi.Bunday farqlanish
jumladan , Sossyurning lison va nutq haqidagi fikriga tayanadi: “ Til va nutqni
farqlar ekanmiz, ijtimoiy umumiylikni shaxsiy xususiylikdan, mohiyatni tasodifiy
hodisadan farqlaymiz”. Bevosita nutq haqida gapirar ekan, F.Sossyur: “ nutqda
hech qanday umumiylik yo’q”(33-57) yoki “ Nutq alohida bir shaxsning ixtiyori va
ongining mahsulidir” ( 33-52) deb alohida ta’kidlaydi.
Strukturalizm tilni mustaqil bir sistema sifatida o’rganar ekan, lisoniy tizimni,
lisoniy imkoniyatlarni o’rganishga ko’p e’tibor qaratdiva shu bois lisonshunoslik
keng rivojlandi. “ Umumiy tilshunoslik kursi” da ham nutq lingvistikasi bo’limi
Sossyur tomonidan o’qilgan yoki o’qilmaganligi haqida aniq ma’lumot yo’q.
Lison va nutq mohiyatan yaxlit butunlik bo’lgan nutq faoliyatining ikki
tomonidir va ularni bir- biridan uzish aslo mumkin emas. Ularga dialektik
falsafaning, bir tomondan umumiylik, mohiyat, imkoniyat, sabab, zaruriyat,
majburiyat, ikkinchi tomondan – yakkalik, xususiylik, hodisa, voqelik, oqibat,
tasodif, erkinlik kabi kategoriyalari orasidagi munosabatlar nuqtayi nazardangina
yondashish mumkin.
Til sathlari, nutqiy va lisoniy birliklar. Lison va nutq munosabatiga
dialektikaning umumiylik va yakkalik, mohiyat va hodisa, imkoniyat va voqelik,
sabab va oqibat munosabati asosida yondashilsa, masala yanada ravshanlashadi:
Lison bilan nutqning o‘zaro munosabatini yaxshi anglamoq uchun, avvalo,
lisonning o‘zini, uning qanday qurilma ekanligini aniq tasavvur etmoq lozim
bo‘ladi.
Lison bo‘linuvchan birliklarning majmui yoki turg‘un xususiy birliklarning
o‘zaro barqaror, doimiy bog‘lanish munosabati asosida tashkil topgan yangi bir

butunlikdir. Masalan, gap so‘zlar va qo‘shimchalarga, ular esa tovushlarga
bo‘linadi. Shu nuqtai nazardan lisoniy birliklarni avvalo, ikki guruhga ajratish
mumkin:
a) tashkil etuvchi eng kichik lisoniy birliklar;
b) hosila lisoniy birliklar.
O‘zbek tilidagi fonemalar ma’lum bir butunlikni, bir sath (fonologik sathni) ni
tashkil etadi. Bu sath esa unlilar va undoshlar tizimlaridan tashkil topadi. Deylik,
unlilar tizimi yana ikkig - lablanmagan unlilar ([ i ]-[ e ]-[ a ]) va lablangan unlilar
([ u ]-[ u ]-[ o ]) tizimchalaridan tashkil topgan. Ko‘rinadiki, tashkil etuvchining o‘zi
ham tashkil etuvchilardan tashkil topadi. Demak, tashkil etuvchilik nisbiy
tushunchadir. Bunda minimal tashkil etuvchigina boshqa bo‘laklarga bo‘linmasligi
mumkin. Minimal tashkil etuvchi nafaqat birliklarni, shu bilan birgalikda,
birliklarning o‘zaro munosabatlarini ham o‘z ichiga oladi. Shuni ta’kidlash
lozimki, eng kichik (minimal) tashkil etuvchilar bo‘lgan fonemalar yana ichki va
tashqi jihatlarga ajraladi. Aytilganlar asosida, lison, nutq birliklari sifatida
quyidagilarni ajratamiz va lison va nutq birliklari ham lison va nutq kabi UMIS va
YHVO munosabatida bo‘ladi:
Fonema va tovush . Eng kichik lisoniy birlik fonemalardir. Fonema muayyan
til egalarining ma’lum tovushlar tipi haqidagi umumiy tasavvurlaridir. Har bir
fonema so‘zlovchilar ongida o‘z tipini farqlovchi belgilari majmui asosida vujudga
kelgan maxsus «akustik-artikulyatsion portret» yoki «tovushlar obrazi» sifatida
saqlanadi. Muayyan fonemaning farqlovchi belgilari uning artikulyatsion va
akustik xususiyatlari asosida shakllanadi. Artikulyatsion belgilar muayyan
tovushlarni talaffuz qilish uchun nutq a’zolarining bir xildagi harakatga

moslashgan avtomatik, standart holatlari haqidagi tasavvur bo‘lsa, akustik belgilar
sifatida bir turdagi tovushlarga xos talaffuz sifati va miqdori tushuniladi.
Ma’lumki, inson narsalarni ularning umumlashtiruvchi va farqlovchi belgilari
asosida esda saqlaydi. Esda saqlanishi lozim bo‘lgan narsa miqdor jihatdan ko‘p
bo‘lsa, eslab qolishning asosiy yo‘li tasniflash, ya’ni guruhlarga ajratishdir. Tasnif
esa o‘xshash va noo‘xshash, umumiy va farqlovchi belgilarini aniqlash asosida
kechadi. Bu tamoyil barcha lisoniy birliklar, xususan, fonemalar tasnifida ham
to‘la amal qiladi.
Hozirgi o‘zbek adabiy tilida 30 ta fonema so‘zlovchi ongida, avvalo ikki
guruh - unlilar va undoshlarga bo‘lingan holda mavjud bo‘ladi. Bu guruhlar
tovushlar talaffuzidagi ovoz va shovqinning ishtiroki darajasiga qarab belgilanadi.
Bo‘linish shu tarzda alohida fonemagacha davom etib boradi. Unlilar ham,
undoshlar ham qarama-qarshi belgilari asosida kichik guruhchalarga bo‘linib
boraveradi. Masalan, o‘zbek tilidagi 6 ta unli bir tizim bo‘lib, ular shovqinsizligi
bilan undoshlardan ajraladi. Biroq bu tizimchaning o‘zi ham unsurlarning qarama-
qarshi belgilari asosida bo‘linadi. Unlilarning qarama-qarshi qo‘yilishi
quyidagicha: i  u - e  o’ - a  o
Fonemalarning ma’no farqlash xossasi mavjud bo‘lib, bir fonemaning turli
ko‘rinishlari bo‘lgan tovushlarda bu hodisa kuzatilmaydi. Bir fonemaning nutqiy
varianti bo‘lmish tovush boshqa fonemaning varianti bo‘lgan tovush bilan almash-
tirilsa, so‘z ma’nosi yangilanadi, ya’ni boshqa so‘zga aylanadi. Qiyoslang: [ qora ]
va [ qara ], [ ota ] va [ ata ], [ ona ] va [ ana ]. Shu boisdan ham fonemaga tilning ma’no
farqlovchi eng kichik birligi deb ta’rif beriladi. Bir fonemaning turli variantlari
ma’no farqlamaydi. Masalan, til oldi va til orqa ( o‘ ) unlilari quyidagi so‘zlarda
ma’no farqlamagan: o‘l-o‘l.
Leksema va so‘z . Lisonning borliq hodisalarini nomlash, ifodalash, ko‘rsatish
uchun xizmat qiluvchi birligi leksemadir. Lisoniy birlik sifatidagi leksema biri
ikkinchisisiz mavjud bo‘la olmaydigan ikkita psixofizik tomon - akustik struktura
(tovush qobig‘i) ya’ni nomema hamda ma’lum bir tushuncha asosida vujudga
kelgan mazmuniy struktura, ya’ni sememaning birligidan iborat.

Lisoniy birlik sifatidagi leksemalarning tovush strukturasi fonetik birliklar
ko‘rinishlar (variant) larining turlicha kombinatsiyalari asosida vujudga kelgan.
O‘zbek tilida mavjud leksemalarning barchasining shakliy tomoni tilimizda
mavjud 30 ta fonema asosida, xolos. Shu boisdan tashqi fonetik strukturasi asosida
leksemalarni kuchli va kuchsiz ziddiyatlarga qo‘yish mumkin. Kuchli
oppozitsiyalar bittadan ( u - olmosh, e - undosh), ikkitadan ( ot - ish ), uchtadan ( bor
- kel ), to‘rttadan ( qunt-band ) fonema variantining zidlanishi asosida hosil bo‘lgan
bo‘lsa, kuchsiz ziddiyatlar, leksemalarning tarkibidagi ayrim fonema variantlari
asosida bo‘ladi: besh-bosh, qur-qo‘r kabi.
Har bir leksema lisoniy birlik sifatida mazmun mundarijasiga ham ega.
Leksemalarning mazmun rejasi denotatlar yoki referentlar deb ataladigan
borliqdagi narsa, harakat, belgi, miqdor kabilarni bildiradigan tushunchalarni
ifodalaydi.
Masalan, borliqda yuz deb ataluvchi kishi burnining ikki tomonidagi
peshonadan iyakkacha bo‘lgan qismi mavjud. Shu asosda kishilar ongida yuz
tushunchasi vujudga kelgan. Mazkur tushuncha asosida esa semema (leksema
ma’nosi) shakllanadi. Tushuncha bilan ma’no bitta narsa emas, ular farqli
xususiyat-larga ega. Masalan, ingliz, rus, nemis tillarida so‘zlashuvchi kishilarning
ongida aka va uka tushunchalari mavjud. Biroq bu tushunchalar brother (ingliz),
brat (rus) va bruder (nemis) leksemalarida bitta ma’no (semema)da birlashgan.
Yoki [ yuz ], [ bet ], [ bashara ], [ chehra ], [ oraz ] leksemalari bitta tushunchani
ifodalaydi, lekin ularning ma’nolari o‘zaro farqlanadi.
Leksemalarning mazmun silsilasi bo‘lgan sememani tashkil etuvchi uzvlar -
semalardir. Nomema tovushlarning turlicha kombinatsiyalari asosida tashkil
topganligi kabi, ana shu semalarning turlicha birikuvi va ba’zilarining o‘rin
almashinuvi asosida turli mazmundagi semema vujudga keladi. Masalan:
[ yuz ] - «odamga xos», «boshning old qismi», «burunning ikki tomoni»,
«peshonadan iyakkacha», «burundan quloqqacha», «qo‘llanilishi
chegaralanmagan», «uslubiy betaraf», «turkiy qatlamga oid», «umumiste’mol».

[ jamol ] - «odamga xos», «boshning old qismi», «burunning ikki tomoni»,
«peshonadan iyakkacha», «burundan quloqqacha», «qo‘llanilishi chegaralangan»,
«badiiy uslubga xos», «arabiy qatlamga xos»,
Har ikkala leksema ham bir tushunchani ifodalaydi. Ularning mazmun rejasi -
sememalarining semik tarkibi farqlanadi. Leksemalar sememalarining atash
semalari denotatning ongdagi in’ikosi - tushunchani ifodalaydi. Har bir leksema
sememasi o‘xshash va farqlovchi semalarga ega. O‘xshash semalar ularni
guruhlarga birlashtirish farqli semalar esa ajratish uchun xizmat qiladi.
Leksemaning nutqiy qo‘llanilishidagi varianti so‘zlar bo‘lib, ular turlicha
matniy qurshovlar asosida har xil xususiyatlar kasb etadi.
Leksemalar tub yoki yasama bo‘lishi mumkin. Masalan, [ kitob ], [ savdogar ],
( nonchi ) birliklarini olaylik. Qatordagi [ kitob ] va [ savdogar ] birliklari tayyorlik,
umumiylik, ijtimoiylik xossalariga ega. Savdogar leksemasi yasama bo‘lsa-da,
tayyorlik belgisiga ega. Biroq tilimizda ( nonchi ) degan lisoniy birlik yo‘q. U nutq
jarayonidagina hosil qilinishi mumkin va yuqoridagi birliklar ega bo‘lgan
xususiyatlardan xoli. [ nonchi ] birligining nutq jarayonigagina xosligi uning
tayyorlik belgisiga ega emasligini ko‘rsatadi.
Morfema va qo‘shimcha . Morfema leksemadan ajralgan xolda o‘z
mohiyatini namoyon qila olmaydigan, shakl va denotativ bo‘lmagan mazmunning
birligidan iborat bo‘lgan kichik lisoniy birlikdir. Qo‘shimcha esa ana shu
psixofizik mohiyatning nutqda namoyon bo‘lishidir. Morfema ham tashqi
(moddiy) va ichki (ma’no, vazifa) jihatlar yaxlitligidan iborat. Atov mustaqilligiga,
mustaqil sintaktik mavqega ega bo‘lmagan bu birliklar o‘zida leksik va gramatik
mohiyatlarni uyg‘unlash-tirgan bo‘ladi:
a)yangi so‘zlar hosil qiladi;
b)so‘zlarga qo‘shimcha leksik-semantik qiymat beradi.
Har bir tilga xos birliklar boshqa tillarnikidan o‘zaro farqlanadi. Masalan,
aloqasiz (amorf), yelimlovchi (agglyuti-nativ) va egiluvchan (flektiv) tillardagi
leksemalar mohiyatan o‘ziga xosdir.

Qolip va hosila . Lisoniy birliklarning navbatdagi turi qurilma - qoliplardir.
Qolip deganda yasama so‘z, so‘z birikmasi va gaplar hosil qilish sxemalari
tushuniladi. Qoliplar ikki xil bo‘ladi:
a) so‘z yasash qoliplari;
b) sintaktik (so‘z birikmasi va gap) qoliplar.
Qoliplar ham boshqa lisoniy birliklar kabi UMIS tabiatli bo‘ladi. Masalan,
nutqimizdagi cheksiz yasama so‘zlar (( nonchi ), ( sutchi ), ( uzumchi ), ( nisholdachi )
kabi) bitta bevosita kuzatishda berilmagan lisoniy birlik (masalan, [ narsa/buyum
oti+chi=shu narsa buyum bilan shug‘ullanuvchi kishi ] ya’ni co‘z yasash
qolipining nutqiy hosilalaridir. kitobni o‘qimoq nutqiy hosilasi boshqa o‘ziga
o‘xshash cheksiz so‘z birikmalari ( qog‘ozni yirtmoq, uyni sotmoq va h.k.) bilan
birgalikda [ ot t.k
.+ fe’l ] = vositasiz to‘ldiruvchili fe’lli birikma ] lisoniy sintaktik
qolipidan chiqqan nutqiy hosilalardir.
Shunday qilib fonema, morfema, leksema va qolip lisoniy birliklar bo‘lib,
tovush, qo‘shimcha, so‘z, so‘z birikmasi va gaplar nutqiy birliklar sanaladi.
Ularning o‘zaro munosabati va o‘ziga xos belgilariga doir fikrlarni jadvalda
quyidagicha xulosalash mumkin:
Lisoniy paradigma. Lisoniy birliklar bir-birini eslatib turish xossasiga ega.
Shu boisdan ular jamiyat a’zolari ongida bir tizimga birlashgan holda yashaydi.
Masalan, [ a ] fonemasi [ o ]fonemasini, [ u ] fonemaci [ o‘ ] fonemasini, [ i ] fonemasi
[ e ] fonemasini eslatadi. Lekin [ a ] fonemasi dabdurustdan [ q ] yoki [ h ] fonemasini
eslatmaydi. Chunki ular ikki tizim - unli va undoshlar tizimiga kiradi. Unlilar bir-
birini unlilar tizimida, undoshlar esa undoshlar tizimida eslata oladi. Hatto [ u ]

fonemasining [ a ]ni eslatishi o‘z tizimdoshlari bilan birgalikda amalga oshiriladi.
Masalan, [ a ], [ o ] fonemalari kichik, ichki tizim hosil qilib, ular birgalikda qolgan
fonemalar juftliklarini eslatadi. Eslatish ikki tomonlama bo‘lishi ham mumkin.
Masalan, [ yuz ] leksemasi bir tomondan [bet], [ chehra ], [ jamol ], [ oraz ] kabi
birliklarni, ikkinchi tomondan [ burun ], [ ko‘z ], [ quloq ], [ qosh ], [ lab ] leksemalarini
eslatadi va bunda u ikki tizimning a’zosi hisoblanadi.
Bir-birini eslatuvchi birliklar umumiy, o‘xshash belgi-xususiyatlarga ega
bo‘ladi. Ana shu o‘xshashlik va umumiylik ularning birlashtiruvchi, bog‘lab, bir
tizimda ushlab turuvchi belgilari sanaladi. Masalan, unlilar «sof ovozga egalik»
umumiy belgisi ostida birlashadi. Ammo ular farqli belgilarga ham ega bo‘lishi
shart. Masalan, [ a ] «ablanmaganlik», [ o ] «lablanganlik» farqlovchi belgilarga ega,
«kenglik» belgilari esa ularni birlashtiradi.
Umumiy belgilari asosida birlashgan va bir-birini taqozo etadigan, ammo har
biri o‘ziga xos belgilari bilan boshqasiga qarama-qarshi turuvchi lisoniy birliklar
tizimi paradigma deyiladi ( paradigma grekcha paradeigma - misol, namuna
degan ma’noni bildiradi). Paradigmani tashkil etuvchi birliklar paradigma a’zolari
deb yuritiladi. Paradigma kamida ikkita a’zoli va ular bir lisoniy sathga mansub
bo‘lishi shart. Bir paradigma a’zolari orasidagi o‘zaro munosabat paradigmatik
munosabat deyiladi.
F.Sossyur lisoniy mikrosistema va umuman lisoniy birliklar orasidagi
paradigmatik (assotsiativ, bir-birini eslatib turish, o‘xshashlik) munosabatlarini
lisoniy birliklar uchun eng asosiy munosabat sifatida baholagan edi.
Bir paradigma tarkibiga kiradigan birliklar quyidagi xususiyatlarga ega
bo‘lishi kerak.
1.Paradigmadagi bitta birlik eslanganda, shu paradigmaga kiruvchi boshqa
a’zolar ham xotirlanishi (esga olinishi) zarur.
2.Har bir konkret nutq sharoitida o‘zaro paradigmatik munosabatlarda turgan
birliklardan, ya’ni paradigma a’zolaridan bitta tanlanishi lozim.
3.Bir paradigmaning a’zolari o‘zaro o‘xshashlik bilan birga, har bir a’zo
ikkinchisidan qaysidir bir xususiy belgisi bilan farqlanib turishi lozim.

4.Paradigma a’zolari nutqda bir pozitsiyada (mavqeda) kela olib, bir-birini
ma’lum holatlarda almashtira olishi, o‘rnini egallashi mumkin.
Lisoniy paradigma va uning a’zolariga nisbatan F.Sossyur tomonidan
qo‘yilgan bu talablar keyingi qariyb yuz yildan beri deyarli o‘zgarishsiz saqlanib
kelmoqda.
Paradigmalar, qamroviga ko‘ra, katta va kichik yoki tashqi va ichki
paradigmalarga bo‘linadi. Bu paradigmalar bir-biriga nisbatan olinadi. Masalan,
undoshlar jarangli va jarangsizlarga bo‘linadi.
Demak, paradigmatik munosabat atamasining muqobillari sifatida o‘xshashlik
munosabati, assotsiativ munosabat atamalari ham ishlatiladi. Tizim atamasi ham
ko‘p hollarda paradigma atamasi o‘rnida ishlatiladi: unlilar tizimi, kelishik tizimi
kabi. Jarangli va jarangsizlar alohida kichik yoki ichki paradigmalar bo‘lib,
undoshlar tizimi bir butun holda ularga nisbatan katta yoki tashqi paradigma
deyiladi.
Lisoniy birliklar tizimining qaysi lisoniy sathga mansubligiga ko‘ra, fonetik,
leksik, morfologik, sintaktik paradigmalar farqlanadi.
Aytilganidek, fonemalar tizimi va ularning ichki bo‘linishlari fonologik
paradigmalar deyiladi. Fonologik paradigmalarning xususiyatlari, uni tashkil
etuvchi birliklarning paradigmatik munosabatlari xususida «Fonetika-fonologiya»
bo‘limida bahs yuritiladi.
Semantik-grammatik umumiylikka ega bo‘lgan leksik birliklar lug‘aviy
paradigmani tashkil etadi. Sinonimik, partonimik, giponimik, iyerarxionimik,
graduonimik, funktsionimik qatorlarga birlashgan leksemalar tizimi, alohida
lug‘aviy guruhlar, lug‘aviy-mavzuviy to‘da, so‘z turkumlari ham yirik (makro)
paradigmalarni tashkil etadi. Leksik paradigma va ularda amal qiluvchi
paradigmatik munosabatlar haqida «Leksikologiya-semasiologiya» bo‘limida bahs
yuritiladi.
Morfologik kategoriyalar (morfologik shakllar tizimi) morfologik
paradigmalardir. Morfologik shakllarning paradigmatik munosabatlari haqida
tilshunoslikning «Morfologiya-morfemika» bo‘limida batafsil to‘xtalinadi.

Sintaktik qoliplar tizimi sintaktik paradigmani tashkil etadi. Sintaktik
paradigma ikkiga - gap paradigmasi va so‘z birikmasi paradigmasiga bo‘linadi.
Gap paradigmasining o‘zi ikki - sodda gap qoliplari va qo‘shimcha gap qoliplari
kabi ichki (mikro) paradigmalarga bo‘linadi. Bu bilan «Sintaksis» bo‘limida
tanishasiz.
Lisoniy munosabat va uning asosiy turlari. Munosabat keng qamrovli
tushuncha bo‘lib, bir butunlikning tarkibiy qismlari - birliklari orasidagi o‘zaro
aloqa va bog‘lanishlarni anglatadi. Bunday aloqalar turlicha bo‘lishi mumkin.
Quyidagi gapga diqqat qilaylik:
Ularning ismlari - Salim va Halim. Bundagi nutqiy birliklar turlicha
munosabatlar bilan bog‘langan. Ular so‘zi ism so‘zi, -lar qo‘shimchasi bilan
ketma-ket, zanjirsimon bog‘langan. Yoki ism so‘zi uchta tovushning ketma-
ketligidan iborat. Bunday chiziqsimon, liniyaviy ketma-ketlik aloqasi, sintagmatik
aloqa deyiladi. Sintagmatik aloqa lisonda ham, nutqda ham mavjud bo‘ladi.
Masalan, [ kitob ] leksemasi beshta tovushning birikuvidan iborat nomemaga ega
bo‘lib, u lisoniy birlik sanaladi. Shuningdek, yasama so‘z (( suvchi ), ( ertapishar )),
so‘z birikmasi ( kitobni o‘qimoq ) da ham birikuvchi a’zolar sintagmatik aloqada
bo‘ladi.
Sintagmatik aloqani sintaktik aloqadan farqlash lozim. Sintagmatik aloqa
barcha til birliklariga xos ketma-ket bog‘lanish bo‘lsa, sintaktik aloqa so‘z va
gaplarning hokim-tobelik munosabatidir. Demak, sintagmatik aloqa va sintaktik
aloqani butunlay boshqa-boshqa hodisalar ham, shuningdek, ularni bir-biriga
aynan tenglashtirish, bir-birini qoplovchi tushunchalar sifatida qarash ham mumkin
emas. Sintagmatik va sintaktik aloqa butun-bo‘lak munosabatidadir. Boshqacha
aytganda, sintaktik aloqa sintagmatik aloqaning bir ko‘rinishidir.
Ko‘pincha sintagmatik aloqani nutqqagina xos deb tushunish hollari ham
uchraydi. Bu hodisani biryoqlama, tor tushunish oqibatidir. Yuqoridagi gapda
ishtirok etayotgan birliklar orasida pog‘onali munosabat ham mavjuddir. Pog‘onali
munosabat deganda birliklarning boshqasi tomonidan qamrab olinishi tushuniladi.
Masalan, Salim va Karim so‘zlari erkak kishilarning ismi bo‘lib, ayollarning ismi

bo‘lgan Halima so‘ziga qarama qarshi turadi. Lekin ularning barchasini [ ism ]
lekse-masi qamrab oladi. [ ism ] leksemasi esa, [ nom ] leksemasi bilan birgalikda,
[ ot ] leksemasi tomonidan qamrab olinadi.
Bu pog‘ona yuqoriga va quyiga qarab yana davom ettirilishi mumkin. Demak,
[ Salim ], [ ism ], [ ot ] leksemalari pog‘onali munosabatga kirishgan. Lisoniy
birliklarning pog‘onali munosabatlari ikki xildir. Masalan, [ daraxt ] va [ tana ],
[ ildiz ], [ barg ], [ shox ] birliklarining o‘zaro munosabati [ daraxt ] va [ olma ], [ o‘rik ],
[ nok ], [ gilos ] leksemalarining o‘zaro munosabatlaridan farq qiladi.
Avvalgi pog‘onali munosabatda [ daraxt ] butunni va qolganlari qismni
ifodalab, keyingisida [ daraxt ] turni ifodalasa, mevaning muayyan nomlarini
ifodalovchi birliklar turning ko‘rinishlari - jinslar sifatida namoyon bo‘ladi.
Ikkinchi munosabatdagi birliklar [ daraxt ] leksemasining xususiy ko‘rinishlari -
juziylashishidir. Birinchisida esa bunday munosabat mavjud emas. Shu boisdan
« Gilos daraxtdir » tarzidagi hukmni aytish mantiqiydir. Biroq « Ildiz daraxtdir »
deyish mumkin emas.
Tilshunoslikda lisoniy birliklarning butun-bo‘lak munosabati partonimik ( part
- qicm, bo‘lak), tur-jins munosabatlari giponimik (tur-jins) munosabatlar deyiladi.
Partonimik munosabatlarga kirishuvchi qismni ifodalovchi birliklar partonimlar ,
giponimik munosabatga kirishuvchi jins nomlari giponimlar deyiladi. Butunlik
totonim va tur nomi giperonim deyiladi.
O‘xshashlik (paradigmatik) munosabatlari o‘zaro teng (pog‘onali
munosabatdagi [ daraxt ] va [ tana ], [ daraxt ] va [ gilos ] birliklari semantik qamrovi
jihatdan teng emas edi), bir umumiy belgi asosida birlashib, qator hosil qiluvchi,
ammo o‘ziga xos belgilarga ko‘ra farqlanib turuvchi birliklarning o‘zaro muno-
sabatini ifodalaydi.
Yuqorida aytilganidek, paradigma a’zolari o‘zaro teng bo‘lib, nutqda bir xil
o‘rinni egallaydi va bir xil xususiyatlarga ega bo‘ladi. Berilgan misoldagi [ Salim ],
[ Karim ], [Halima] so‘zlari o‘zaro teng, bir xil o‘rinda kela oladi, biroq o‘zaro
farqlarga ham ega.

O‘zaro o‘xshashlik munosabatlarida bo‘lgan birliklarning bir-biri bilan farqli
xususiyatlari asosida qarama-qarshi qo‘yilishi ziddiyat ( oppozitsiya ), ziddiyatga
kirishayotgan paradigma a’zolari ziddiyat a’zolari deyiladi. Ziddiyatdagi birliklar
o‘zaro ma’lum bir belgi asosida qarama-qarshi qo‘yiladi. Bu belgi ziddiyat belgisi
deb yuritiladi.
Lisoniy ziddiyat va uning asosiy turlari . Lisoniy paradigmaga birlashuvchi
birliklar, paradigma a’zolari orasidagi munosabatlar lisoniy ziddiyat deyiladi.
Ziddiyat (ar. qarama-qarshilik : var. oppozitsiya . lat. oppositio-qarama-qarshi
qo‘yish ) lisoniy birliklarning ifodalanmi-shidagi farqlarga muvofiq
ifodalovchilarining va, aksincha, ifodalovchilardagi farqlarga muvofiq
ifodalanmishlarining muhim lisoniy farqlanishidir. Masalan, [ b ] va [ t ] fonemalari
orasida ziddiyat mavjud bo‘lib, shunga muvofiq, ( bosh ) va ( tosh ) birliklari orasida
shakliy-mazmuniy qarama-qarshilik munosabati amal qiladi. Yoki «birlik son»,
«ko‘plik son» orasidagi semantik ziddiyat ( kitob ) va ( kitoblar ) birliklarida ham
shakliy (formal), ham mazmuniy (semantik) farqlarni keltirib chiqaradi.
Tabiat, jamiyat va tafakkurdagi mavjudlik va taraqqiyotning asosiy omili
qarama-qarshiliklar birligi va kurashi qonuni bo‘lganligi kabi lisoniy
paradigmalarda birliklarni bir-biriga bog‘lab turuvchi, paradigmalarning
yashovchanligini ta’minlovchi omil lisoniy ziddiyatlardir. Demak, lisoniy
ziddiyatlar falsafiy qarama-qarshiliklar birligi va kurashi qonunning tildagi
xususiylashmasi, voqelanishidir.
Lisoniy ziddiyatlarni aniqlash yoki ziddiyatlarga bunday yondashish
ziddiyatli va ziddiyatsiz munosabatlarni farqlashni taqozo qiladi. Chunki turli
lisoniy birliklar va bir birlikning turli variantlari orasidagi munosabatlar turli
tabiatli vohidlar, a’zolar orasidagi munosabatlar sifatida muayyanlashtirilmog‘i
lozim. Masalan, shaxs-son shakli bo‘lmish [ -miz ] va [ -siz ] ( o‘qiymiz-o‘qiysiz ) har
xil lisoniy morfologik birliklar bo‘lib, bir paradigmaning turli a’zolari sifatida
ziddiyatli munosabatda bo‘ladi. Biroq turli farqli xossalarga ega bo‘lgan til oldi va
til orqa ( o‘ ) unlilari bitta ( o‘ ) fonemasining variantlari sifatida fonetik jihatdan
farqlanishsa-da, funktsional jihatdan tafovutga ega emas. Chunki o‘zbek adabiy

tilida bitta ( o‘ ) fonemasi mavjud bo‘lib, uning variantlari ma’no farqlash tabiatiga
ega emas. Ba’zilar [ o‘y ] so‘zini ayt-ganda, ( o‘ )ni til oldi, boshqalar esa til orqa
unlisi sifatida talaffuz qilishadi. Baribir, ( o‘ ) tovushlari qanday bo‘lishidan qat’i
nazar, bu so‘z «fikr», «xayol» ma’nolarini beradi. Lisoniy birlikning variantlari
orasidagi bunday munosabat ziddiyatsiz munosabat deyiladi.
Ziddiyatlar paradigmatik munosabatlarning xos ko‘rinishi va xossalari sifatida
sintagmatik munosabatlarga qarama-qarshi qo‘yiladi.
Ma’lum bir lisoniy birliklar mansub ziddiyatlar majmui bu birlikning
paradigmatik sifatini aniqlashda, paradigmatik muayyanlash-tirishda hal qiluvchi
rol o‘ynaydi. Paradigmatik muayyanlashtirish birlikning boshqa birlikdan
farqlanuvchi zotiy tabiatini oydinlashtirish demakdir.
Tilshunoslar lisoniy ziddiyatlarni bir necha tomondan tasniflaydilar:
1.Ziddiyatlar tizimida tutgan o‘rniga ko‘ra.
2.Ziddiyat a’zolarining o‘zaro munosabatiga ko‘ra.
3.Turli vaziyatlarda ziddiyatlarning amal qilishiga ko‘ra.
Lisoniy ziddiyat ziddiyatlar tizimiga munosabatiga ko‘ra o‘lchami va
uchrovchanlik belgilari bilan farqlanadi.
Lisoniy ziddiyatlar o‘lchoviga ko‘ra, bir o‘lchamli va ko‘p o‘lchamli turlarga
bo‘linadi.
Agar belgilar majmui tizimda zidlanuvchi ikki a’zo uchungina amal qilib,
boshqa a’zolarga tegishli bo‘lmasa, bir o‘lchamli ziddiyat deyiladi. Masalan,
o‘zbek tilidagi [ l ] va [ h ] fonemalari hosil bo‘lish o‘rniga ko‘ra «yon» va «bo‘g‘iz»
belgilari asosida zidlanib, bu belgi undoshlar tizimining boshqa a’zolarida
uchramaydi. Chunki bu undoshlar o‘zbek tili fonologik tizimida yagona yon va
yagona bo‘g‘iz undoshlaridir.
Ko‘p o‘lchamli ziddiyatda zidlanuvchi birlikdagi belgi boshqa a’zoda ham
uchraydi. Masalan, til oldi undoshlari bo‘lgan [ m ] - [ d ] zidlanar ekan, [ m ]dagi «til
oldi»lik belgisi [ d ] fonemasida ham mavjud. Bunda a’zolar boshqa belgi asosida
zidlanadi.

«Uchrovchanlik» belgisiga ko‘ra ziddiyatlar «ajralgan» va muntazam
ziddiyatlarga bo‘linadi. Ajralgan ziddiyatda shunday belgi asos qilib olinadiki, bu
belgi boshqa ziddiyatlarga asos bo‘la olmaydi. Masalan, unlilarning lablangan-
lablanmaganlik belgisi faqat teng qiymatli ziddiyat uchun asos bo‘ladi. Bunday
ziddiyat «ajralgan» ziddiyat deyiladi. Lekin tilning ko‘tarilish darajasiga ko‘ra
belgisi teng qiymatli ziddiyatga ham asos bo‘lib xizmat qiladi.
Bir belgi turli a’zolarni juftlab zidlash uchun xizmat qilsa, muntazam ziddiyat
deyiladi. Masalan, erlik, ayollik jinsi asosidagi ziddiyat [ ota ]-[ ona ], [ o‘g‘il ]-[ qiz ],
[ aka ]-[ singil ], [ chol ]-[ kampir ] ziddiyatlarida uchrayveradi.
A’zolari orasidagi munosabatlarga ko‘ra ziddiyatlar:
A) noto‘liq (privativ);
B) darajali (gradual);
V) teng qiymatli (ekvipolent)
kabi turlarga bo‘linadi.
Noto ‘ liq ziddiyatda qarshilanuvchi a ’ zolardan biri ziddiyat belgisiga ijobiy ,
boshqasi esa betaraf munosabatda bo ‘ ladi . Masalan, [ bola ] va [ o‘g‘il ]
leksemalarini olaylik. Ular «erkak jinsli» deb atalgan ziddiyat belgisiga ikki xil
munosabat bildiradi. Bu belgi [ o‘g‘il ] leksemasi semantik tarkibida aniq berilgan,
shu boisdan uning munosabati ijobiy yoki belgilangan deyiladi va shartli ravishda
[+] belgisi bilan beriladi. [ bola ] leksemasida esa jins belgisi aniq emas. Chunki
uning semantik tarkibida «er» yoki «ayol» (ya’ni jins) semasi yo‘q. Boshqacha
aytganda, bola o‘g‘il ham qiz ham bo‘lishi mumkin. Shuning uchun bu
leksemaning ziddiyat ko‘rsatkichiga ishorasi belgilanmagan (noma’lum, majhul)
deyiladi va shartli ravishda +/- yoki O (nol) belgisi bilan beriladi. Buni chizmada
quyidagicha beramiz.
Noto‘liq ziddiyat tilning barcha sathlarida amal qiluvchi muhim qonuniyatdir.
Masalan, morfologiyada leksemalarni umumiy grammatik ma’nolariga ko‘ra,

mustaqil va nomustaqil leksemalarga bo‘lish privativlik asosida amalga
oshiriladi. Bunda «lug‘aviy ma’no ifodalay olmaslik» noto‘liq ziddiyatning belgisi
bo‘lib, ziddiyatda mustaqil leksemalar belgilanmagan, kuchsiz a’zo bo‘lsa,
nomustaqil leksemalar belgili, kuchli a’zo sifatida namoyon bo‘ladi:
Chunki mustaqil leksemalar lug‘aviy ma’no ifodalashi ham, nomustaqil
leksemalar vazifasida kelishi ham mumkin. Masalan, ko‘makchilar, fe’l
ko‘makchilar, ko‘makchi fe’llar va h.lar nomustaqil leksemalar kabi lug‘aviy
ma’noga ega bo‘la olmaydi.
Noto‘liq ziddiyatda belgi tanlash ixtiyoriy emas. Masalan, bir qarashda
yuqoridagi ziddiyatda belgini «lug‘aviy ma’no ifodalash» deb ham, «lug‘aviy
ma’no ifodalay olmaslik» deb ham qo‘yish mumkindek tuyuladi. Keling, ziddiyat
belgisini yuqorida qo‘yilganidek emas, balki «lug‘aviy ma’no ifodalay olish» deb
o‘zgartirib ko‘raylik:
Bu to‘g‘rimi? Birinchidan, noto‘liq ziddiyatda qaysidir bir a’zo O (nol)
belgisini olishi kerak. Oldingi ziddiyatda mustaqil leksemalar ushbu belgiga ega
edi. Bunda endi nomustaqil leksemalar olishi kerakka o‘xshaydi. Yo‘q, mutlaqo
bunday emas. Chunki nomustaqil leksemalar goh lug‘aviy ma’no ifodalash, goh
ifodalamaslik xossasiga ega emas. Ziddiyatning ikkinchi a’zosi [+] belgisiga
egami? Yo‘q, u, yuqorida aytilganidek, [-] belgisiga ham, qisqasi [O] belgiga ega.
Demak, keyingi «ziddiyat» ziddiyat emas. Ziddiyat lisoniy birliklarining
mohiyatini, zotiy tabiatini o‘zida aks ettirmog‘i lozim. Aks holda «sun’iy»
ziddiyatlar kelib chiqadi. Boshqa ziddiyatlar kabi noto‘liq ziddiyat ham ob’ektiv va
bizning xohish-irodamizga bog‘liq emas.

Darajali ziddiyat a’zolari kamida uchta bo‘lib, bir belgi (ziddiyat belgisi)ning
o‘sib yoki kamayib borishiga ko‘ra a’zolar qator hosil qiladi. Masalan, tilning
ko‘tarilish darajasiga ko‘ra, unli fonemalar darajalanishi quyidagicha: [ a ] - [ e ] - [ i ]
yoki [ o ]-[ o‘ ]-[ u ]. Bunda belgi birinchi a’zoda kuchsiz, ikkinchi a’zoda o‘rtacha va
keyingi a’zoda kuchli yoki aksincha bo‘lishi mumkin. Darajali ziddiyat ham
barcha sath birliklarida uchraydi. Masalan, leksikada ninni-chaqaloq-go‘dak-
bola..., turq-bashara-bet-yuz-chehra..., morfologiyada harakat nomi-sifatdosh-
ravishdosh («fe’lni o‘zgalash darajasiga ko‘ra» belgisi asosida) kabi.
Ekvipolent (teng qiymatli) ziddiyatda ikki a’zo qarshilantirilib, har biri o‘ziga
xos, ikkinchisiga xos bo‘lmagan belgiga ega bo‘ladi. Masalan, ovoz va shovqinga
ko‘ra jarangli va jarangsiz undoshlar teng qiymatli (o‘ziga xos belgiga ega bo‘lgan
a’zoli) ziddiyatni hosil qiladi.
Muntazam (proportsional) ziddiyatda bir ziddiyat belgisi turli juftlangan
birliklar uchun oppozitiv ko‘rsatkich bo‘lib xizmat qiladi. «jins» belgisi ota-ona,
aka-opa, singil-uka, tog‘a-xola lug‘aviy zidlanishlari uchun umumiydir.
Ziddiyatlar a’zolari miqdoriga ko‘ra ikki a’zoli (binar) va uch (ko‘p) a’zoli
(ternar) ziddiyatlarga bo‘linadi. Noto‘liq, teng qiymatli ziddiyatlar binar va darajali
ziddiyat ternar ziddiyat deyiladi.
Uchinchi belgisiga ko‘ra ziddiyatlar doimiy va mo‘’tadillashgan ziddiyatlarga
bo‘linadi.
Mo‘’tadillashish jarayonida munosabatga kirishayotgan birliklar o‘rtasidagi
ziddiyat kuchsizlanadi. Masalan, yot-yod zidlanishda so‘z oxiridagi [ t ], [ d ]
tovushlari jarangli-jarangsizlik bilan farqlanmaydi. [ d ] fonemasining nutqdagi
vaziyatidan kelib chiqqan holda unda jarangsizlik belgisi kuchsizlanadi. Ammo bu
sof nutqiy hodisadir. Mo‘‘tadillashish lisoniy birliklarning nutqiy voqelanishlarida
yuz beradi. Leksemalar va morfemalar ham nutqiy voqelanganda, ularning lisonda
boshqa birliklar bilan ziddiyatli munosabatlarini belgilaydigan xossalari, belgilari
kuchsizlanishi mumkin.
Yuqorida keltirilgan [ t ] va [ d ] undoshlarining jarangli-jarangsizlilik belgisiga
ko‘ra zidlanishini yorqin namoyon qiladigan vaziyat [ d ] fonemasining so‘z boshi

va so‘z o‘rtasida voqelanishidir. Ziddiyatni voqelantiradigan pozitsiya kuchli va
uni so‘ndiradigan nutqiy xolat kuchsiz pozitsiya deyiladi.
Lisoniy tasnif va uning turlari haqida tushuncha . Tasnif (arabcha
«saralash», «tartibga solish») narsa va predmetlarni aniq va doimiy o‘ringa ega
bo‘lgan guruh (sinf) larga bo‘lishdir. Agar tasnif ilmiy asosga ega bo‘lsa, u uzoq
davr mobaynida amal qiladi. Masalan, ximiyaviy elementlar soni 200 dan oshib
ketayotgan bo‘lsa-da, ularning tasnifi bugungi kunda ham o‘zgarmasdan amal
qilmoqda.
Tasnif oddiy bo‘laklashdan barqaror tabiatliligi bilan ajralib turadi. To‘g‘ri,
tasniflashda ham oddiy bo‘lishda amal qiladigan barcha tamoyillar asos bo‘lib
xizmat qiladi. Ya’ni tasnifda ham bo‘lishdagi kabi:
1) tasniflangan bo‘laklar hajmi tasniflanayotgan butunlik hajmiga teng
bo‘lishi;
2) tasnif bir asosda amalga oshirilishi;
3) tasniflangan guruhlar bir-birini inkor qilishi;
4) tasnif uzluksiz bo‘lishi, ya’ni unda «sakrash» bo‘lmasligi lozim.
Tasnif dixotomik, politomik yoki dixopolitomik bo‘lishi mumkin.
Dixotomik tasnifda birliklar ikki guruxga ajratiladi: «fonemalar unli va
undoshlarga ajraladi» kabi. Politomik tasnifda guruhlar soni ikkidan ortiq bo‘ladi:
«Gramatik qo‘shimchalar lug‘aviy shakl hosil qiluvchilar, sintaktik shakl hosil
qiluvchilar va lug‘aviy sintaktik shakl hosil qiluvchilarga bo‘linadi», Yoki fe’llar
nutq fe’llari, ruhiy-holat fe’llari va h.
Dixopolitomik tasnifda tasniflanuvchi butunlik dastlabki bosqichda ikkiga,
keyingi bosqichda ikkidan ortiq sinfga ajraladi. Masalan:

Tasnifda tasnif asosini tanlash muhimdir. Chunki biror narsalar tizimini turli
asoslarda tasnif qilish turli natijalarni beradi. Masalan, undosh fonemalarni ovoz

va shovqinning ishtirokiga ko‘ra jarangli va jarangsizlarga, hosil bo‘lish o‘rniga
ko‘ra lab, til, bo‘g‘iz undoshlariga tasniflash mumkin.
Lisoniy tasnif tasniflanayotgan birliklarning ichki, zotiy belgilariga ko‘ra
yoki muhim bo‘lmagan zohiriy xossalariga asoslangan bo‘lishi mumkin. Shu
boisdan tabiiy yoki yordamchi tasniflar farqlanadi. Tabiiy tasnifda lisoniy
birliklarning ichki, barqaror belgilariga tayaniladi. Biz yuqorida tabiiy tasnifga
misollar keltirdik.
Yordamchi tasnifda birliklarning ontologik bo‘lmagan xossalarini bildiruvchi
belgilariga tayaniladi. Masalan, «so‘zlarning bo‘g‘in sonlariga ko‘ra» (tasnifi bir
bo‘g‘inli, ikki bo‘g‘inli va ko‘p bo‘g‘inli so‘zlar), «unlilarning tilning gorizontal
holatiga ko‘ra tasnifi» va hakozo.
Til- muayyan birliklar tizimidan iborat murakkab tizim hisoblanadi. Til
birliklarining o’ziga xos tabiati professor Sh. Rahmatullayevning “ Til
qurilishining asosiy birliklari” qo’llanmasida izchil bayon etilgan. Til- tabiiy
yo’sinda vujudga kelgan murakkab ijtimoiy hodisa. Til kishilar orasidagi eng
muhim aloqa- aralashuv quroli deyiladi. Bu lingvistik ta’rif emas, falsafiy ta’rif.
Tilshunoslik nuqtayi nazardan yondashilsa, til so’zini ikki xil mundarija bilan
ishlatish mavjudligi ko’rinadi: 1) Ijtimoiy hodisa bir butun holda tushuniladi, 2)
Ijtimoiy hodisaning nutqqa zid qo’yiladigan holatigina tushuniladi. Demak, til
deganda, butunni ham ( nutqni qamrab olgan holda), qismni ham ( nutqni qamrab
olmagan holda) tushunish mavjud. Til so’zini butunning nomi sifatida saqlab,
nutqqa zidlanuvchi hodisani lison deb atash mumkin. Lison- kishilar miyasida,
miyaning til xotirasi qismida mavjud hodisalar va ularni ishlatish qoidalaridan
iborat boylik. Nutq esa ana shu boylikdan foydalanish jarayoni va shunday
jarayonning hosilasi. Lison kishi miyasida mavjud mavhum hodisa bo’lib, uni aql
bilan idrok qilamiz; nutq esa ana shu mavhum hodisadan foydalanish jarayonida
yuzaga keladigan moddiy hodisa bo’lib, uni talaffuz birliklari sifatida ishlatamiz.

Adabiyotlar
1. Mengliyev B.R. Hozirgi o’zbek adabiy tili. Fonetika-fonologiya. Grafika. Imlo.
Leksikologiya-semasiologiya. Leksikografiya. I qism Qarshi. 2004.
2. Nurmonov A . Struktur tilshunoslik : ildizlari va yo ’ nalishlari ,- Andijon :2006
3. Negmatov H , Bozorov O . Til va nutq .- Toshkent :1993
4. SH.SHoabdura h monov va b. H ozirgi o ’zbek adabiy tili. I qism . 1980.
5. E. Qilichev. H ozirgi o ’ zbek adabiy tili . Buxoro . 19 99
6. Karimov S. Nazariy tilshunoslik masalalari. Samarqand:2014
7. Abduazizоv A.A. Fоnоlоgichеskaya sistеma sоvrеmеnnоgо uzbеkskоgо yazika.
Rеfеrativniy sbоrnik //Prоblеmi fоnоlоgii i mоrfо nolo lоgii. Rеfеrati. Оbzоri.
8. Bоndarkо L.V. Fоnеtichеskое оpisaniе yazika i filоlоgichеskое оpisaniе rеchi. -
L .:Izd. LGU, L., 1981.

An’anaviy va zamonaviy tilshunoslikda til, lison, nutq xususida qarashlar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish