Anatoliy Sagdullayev shaharsozlik tatqiqotlari - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	56.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Anatoliy Sagdullayev shaharsozlik tatqiqotlari

Купить

Anatoliy Sagdullayev shaharsozlik tatqiqotlari
MUNDARIJA
Kirish..................................................................................................................... 3
1.BOB , ANATOLİY SAGDULLAYEV HAYOT YO Lİ VA UNİNGʻ
FAOLİYATİ ......................................................................................................... 7
1.1 Anatoliy Sagdullayev Arxeologiya soxasiga qo shgan hissasi.......................11
ʻ
1.2 Anatoliy Sagdullayev Dastlabki tadqiqot ishlari .............................................15
2.BOB ANATOLİY SAGDULLAYEV SHAXAR SOZLİK BORASİDAGİ
TATQİQOTLARI.................................................................................................20
2.1 Markaziy Osiyo hududidagi shaxarsozlik madaniyati ............................... 22
2.2 Qadimgi fors bitiklari va ilk yunon manbalari...............................................2’
XULOSA ................................................................................................................26
FOYDALANİLGAN ADABİYOTLAR RO’YXATİ ........................................30
1

KIRISH
Arxeologiya — qadimshunoslik — qadimgi moddiy madaniyat
yodgorliklariga asoslanib kishilik jamiyati o tmishini o rganuvchi fan. Mehnatʻ ʻ
qurollari, uy-ro zg or buyumlari, qurol-yarog lar, zeb-ziynatlar, uy-joy,
ʻ ʻ ʻ
ustaxonalar, mudofaa va irrigatsiya inshootlarining qoldiqlari hamda o tmishga
ʻ
oid turli topilmalar Arxeologiyaning bosh manbai bo lib, ularni chuqur ilmiy
ʻ
o rganish asosida o tmishdagi kishilik jamiyatlari ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish
ʻ ʻ
tarixining umumiy manzarasi tiklanadi. Shu sababli Arxeologiya tarix fanining
bir tarmog i hisoblanadi. Arxeologiya fanining vazifasi ham kishilik
ʻ
jamiyatining ibtidoiy davr, antik va o‘rta asr davrlarining moddiy madaniyat
yodgorliklari orqali qadim tariximizni tiklashdan iborat. Arxeologiya so zini
ʻ
miloddan avvalgi ‘-asrda Platon (Aflotun) qadimgi voqealar ma nosida
ʼ
ishlatgan. Ilmiy maqsadlardagi dastlabki arxeologik qazishlar 18-asr boshidan
boshlangan. 19-asr yirik arxeologik kashfiyotlar davri bo lib, Arxeologiya fan
ʻ
sifatida shakllanib bordi, 19-asrda Lei asosan ‘ ta davrga bo lib o rganar edi;
ʻ ʻ
Yunoniston va Rimning quldorlik davri yodgorliklarini o rganuvchi mumtoz
ʻ
Arxeologiya, ibtidoiy Arxeologiya, 662-o rta asr moddiy-madaniyat
ʻ
yodgorliklarini o rganuvchi umumiy Arxeologiya va sharq Arxeologiya 20-asr
ʻ
boshida ular birlashib, keng mazmunli hozirgi zamon Arxeologiyasi shakllandi.
O zbekistonda arxeologik tekshirishlar 19-asrning oxirgi choragida,
ʻ
Turkistonni Rossiya bosib olganidan so ng boshlandi. Rossiya imperiyasi
ʻ
Turkistonning o tmishi, xalqining urf-odati, qadimgi qo lyozmalarini o rganish
ʻ ʻ ʻ
orqali o lkada o zining mustamlakachilik rejimini mustahkamlamoqchi edi.
ʻ ʻ
Turkiston osori atiqalarini o rganishni dastavval rus Arxeologiya havaskorlari
ʻ
va o lkashunoslari boshlab berdi. 1895-yil V.
ʻ V. Bartoldnkng tashabbusi bilan
Turkiston arxeologiya havaskorlari to garagi tuzilib, Arxeologiya ishlari shu
ʻ
2

to garak nazoratida olib boriladi. O sha davrda o tkazilgan Arxeologiyaʻ ʻ ʻ
tadqiqotlarida V. V. Bartolvd, V. L. Vyatkin, N. I. Veselovskiylarning xizmati
katta bo ldi. Ammo arxeologik yodgorliklarni hali har tomonlama, keng
ʻ
o rganilmaganligi hamda topilmalar yaxshi aniqlanmaganligi sababli bu vaqtda
ʻ
ibtidoiy va undan keyingi ilk davrlar mutlaqo yoritilmadi. Shunday bo lsa ham
ʻ
19-asr oxiri — 20-asr boshlaridagi Turkistonda olib borilgan arxeologik
izlanishlar O zbekiston tarixshunosligida muhim ahamiyatga ega bo ldi. O rta
ʻ ʻ ʻ
Osiyo xalqlarining qadimgi moddiy-madaniyat yodgorliklarini o rganishda
ʻ
dastlabki qadamlar qo yildi. Mahalliy xalq o rtasida o z vatanining o tmish
ʻ ʻ ʻ ʻ
yodgorliklari bilan qizi-quvchi Akram pol-von Asqarov, Mirza Abdulla
Buxoriy, Muhammad Vafo kabi qadimgi buyumlar hamda chaqatangalarni
to plovchi havaskor o lkashunoslar paydo bo ldi. Bu davrda Turkiston
ʻ ʻ ʻ
arxeologiyasi havaskorlik darajasida bo lib turli xil (ko proq numizmatikaga
ʻ ʻ
doir) topilmalarni to plashdan ibo-rat bo lgan.
ʻ ʻ Afrosiyob , Ulug bek ʻ
rasadxonasi va Poykand haro-balarida dastlabki qazishmalar olib borilgan.
O zbekistonda Arxeologiya fani 20-30-yillarda shakllandi. V.
ʻ L. Vyatkin
Afrosiyob harobasini (1925; 1929-30), B. P. Denike qadimgi Termizni (1926-
27), M. Ye. Masson Ohangaron vodiysini (1925- 28), Ayritom harobalarini
(1932-33) qazib o rgandilar. 30-yillarda keng ko lamda qazish ishlarini A. Yu.
ʻ ʻ
Yakubovskiy Zarafshon vodiysida (193’, 1939), M. Ye. Masson qadimgi
Termizda (1936 — 38), V. A. Shishkin Tali Barzuda (1936 — 39),
Varaxshaaya (1937 — 39), S P. Tolstov, Ya. F. G ulomov qadimgi Xorazm
ʻ
vohasida (1937 — 50), A. P. OkladnikovTeshiktosh va Machay g orlarida
ʻ
(1938 — 39), V. V. Grigorev Qovunchitepa harobalarida (193’-37) olib
bordilar. To plangan arxeologik materiallar O zbekiston tarixini
ʻ ʻ
davrlashtirishda muhim manba bo ldi, yangi arxeologik madaniyatlar
ʻ
(Kaltaminor, Tozabog yop, Qovunchi madaniyatlari va boshqalar) o rganilib,
ʻ ʻ
fanga kiritildi. Teshiktosh g oridan neandertal tipidagi odam skeletining
ʻ
topilishi O zbekiston arxeologiyasida buyuk kashfiyot bo lib, dunyo olimlarida
ʻ ʻ
katta qiziqish uyg otdi. O zbekistonda arxeologiya fanini rivojlantirishda O rta
ʻ ʻ ʻ
3

Osiyo davlat universitetida arxeologiya kafedrasining ochilishi (19’0), O zFAʻ
Arxeologiya bo limining tashkil etilishi (19’3) katta ahamiyatga ega bo ldi.
ʻ ʻ
Arxeologik yodgorliklarni rayonnlarga bo lib o rganishda Termiz arxeologik
ʻ ʻ
kompleks ekspeditsiyasi, Xorazm arxeologiya-etnografiya ekspeditsiyasi,
Pomir-Olay va Pomir-Farg ona ekspeditsiyalari katta rol o ynadi. 50-yillarda
ʻ ʻ
O zbekiston arxeologiya ekspedisiyasi otryadlari Toshkent vodiysida
ʻ
mozorqo rg onlarni (T. A zamxo jayev), Zamonbobo jez davri qabristonini
ʻ ʻ ʼ ʻ
(Ya. G ulomov), Bolaliktepa yodgorligini (L.
ʻ I. Albaum) va boshqalarni
o rganishga kirishdi. 60-yillarda Moxondaryo arxeologik otryadi Ya. G ulomov
ʻ ʻ
rahbarligida Zarafshonning quyi oqimida miloddan avvalgi ‘- 2-ming yillikka
mansub 60 dan ortiq neolit va jez davriga oid manzilgohlar, Uch-tut
chaqmoqtosh konlari (A. Askarov, M. Qosimov, O . Islomov va T. Mirsoatov),
ʻ
Mo minobod qabristoni (A. Askarov), Samarqand makoni (D.
ʻ N. Lev, M.
663Jo raqulov), Chust jez davri qishlog i harobasi (V. Sprishevskiy),
ʻ ʻ
Dalvarzintepa (Yu. A. Zadneprovskiy), Xolchayon (G. A. Pugachenkova) va
boshqa arxeologik obidalarda keng ko lamda kazishlar olib bordi. Tuproqqal a,
ʻ ʼ
Varaxsha, Bolaliktepa, Afrosiyob, Quva podshoh saroylari va
ibodatxonalarining o rganilishi, Samarqand va Mug tog ida qadimgi Sug d,
ʻ ʻ ʻ ʻ
Xorazmda xorazmiy yozuvlarining topilishiO zbekiston madaniyatining yuqori
ʻ
darajaga ko tarilganini ko rsatadi. O zbekiston Fanlar Akademiyasi
ʻ ʻ ʻ
Arxeologiya institutining tashkil etilishi (1970) O zbekistonda arxeologik
ʻ
tadqiqotlarni yanada kengaitirishga imkon berdi. 70-80-yillarda institut jamoasi
tomonidan O zbekistonning deyarli barcha viloyatlarida keng qamrovli
ʻ
arxeologik kuzatuv va qazishlar o tkazilib, o tmishning eng qadimgi davri
ʻ ʻ —
tosh asridan to so nggi o rta asrlarga mansub ko plab nodir yodgorliklar topildi.
ʻ ʻ ʻ
Mas, Buxoro, Toshkent, Surxondaryo, Farg ona, Samarqand viloyatlarida
ʻ
Teshiktosh, Amir Temur, Omonqo ton, Obirahmat, Xo jakent, Qapchig ay,
ʻ ʻ ʻ
Obishir, Qoratog , Xo jamazgil (M. Qosimov, O . Islomov, N. Toshkenboyev,
ʻ ʻ ʻ
R. Sulay-monov, M. Xo janazarov) kabi qadimgi tosh davri g or makonlari
ʻ ʻ
hamda Xorazm cho llarida yangi tosh (neolit) va jez davri makonlari (A.
ʻ
4

Vinogradov, M. Itina) o rganilishi diqqatga sazovordir. Bu yodgorliklardanʻ
topilgan ashyoviy materiallar O zbekiston tarixining eng qadimgi davri
ʻ
manzarasini tiklashda asosiy manba bo lib xizmat qildi. Ayniqsa
ʻ
1
O zbekistonning janubiy tumanlarida qadimgi dehqonchilik madaniyatiga
ʻ
tegishli ko plab yodgorliklarning (So-pollitepa, Jarqo ton, Kuchuktepa, Mir-
ʻ ʻ
shodi) topilishi va o rganilishi (A. Askarov, T. Shirinov, Sh. Shaydullayev)
ʻ
qadimgi Baqtriya madaniyatining genezisi, taraqqiyot bosqichlari va bu
yerlarda ilk shahar madaniyatining shakllanish jarayonini kuzatish imkonini
berdi. Maxsus tadqiqotlar Samarqand, Buxoro, Toshkent, Surxondaryo,
Qashqadaryo, Xorazm viloyatlari va Farg ona vodiysi, Qoraqalpog iston
ʻ ʻ
hududidagi qadimgi shaharlarni o rganishga bag ishlandi. Ayniqsa qadimgi
ʻ ʻ
shaharlar — Yerqo rg on (R. Sulaymonov, M. Isomiddinov), Qanqa (Yu.
ʻ ʻ
Buryakov), Eski Termiz (Sh. Pidayev, T. Annayev), Dalvarzintepa (E.
Rtveladze, B. Turg unov), Shoshtepa va Oqtepa (M. Filanovich), qadimgi
ʻ
Buxoro va Poykend (A. Muhammadjonov, Jez davriga oid sopol buyumlar
(miloddan avvalgi 2-ming yillik o rtalari). J. Mirzaahmedov, Sh. Odilov),
ʻ
Axsikat va Pop (A. Anorboyev, B. Matboboyev), Afrosiyob (X. Oxunboboyev,
M. Isomiddinov), Xiva (M. Mambetullayev), Mizdahqon (V. Yagodin) kabi
yod-gorliklarda olib borilgan arxeologik tadqiqotlar samarali bo ldi. Xorazm va
ʻ
Zarafshon vodiysida Ya. G ulomov, B.
ʻ V. Andrianov, A. R. Muhammadjonov
va boshqalarning qadimgi irrigatsiya va dehqonchilik vohalarining vujudga
kelishi jarayonlarini o rganish borasida olib borgan arxeologik va etnografik
ʻ
izla-nishlari alohida ahamiyatga ega bo ldi. Bu davrda Zarafshon vodiysi,
ʻ
Xorazm, Surxondaryo va Sirdaryo vohalari hamda Farg ona vodiysida olib
ʻ
borilgan ar-eologik va antropologik izla-nishlar tufayli O rta Osiyo, xususan
ʻ
O zbekiston yerlarida yashovchi aholining asosiy antropologik tiplarga
ʻ
bo linganligi ularning shakllanish tarixini yoritish imkonini berdi; o zbek
ʻ ʻ
1
. Avdotin L.N. i dr. «Gradostroitelnoe proektirovanie» Uchebnik dlyaVUZa
М.,Stroyizdat 1989.
5

etnosining o ziga xos xususiyatlari, tub etnik elementlarning ularga kelibʻ
qo shilgan etnoslar bilan qorishib ketish jarayoni kuzatildi. Bu masalaga
ʻ
oydinlik kiritishda T. Xo jayov, K. Shoniyozov va boshqa hissasi salmoqli
ʻ
bo ldi. Shu asnoda A. fanining turli davr va yo nalishlari bo yicha il-miy
ʻ ʻ ʻ
maktablar tarkib toddi. Ularga Ya. G ulomov, S.
ʻ P. Tolstov, A. P. Okladnikov,
M. Ye. Massoy va G. A. Pugachenkova kabi olimlar asos soldi. Yirik asar va
risolalar nashr etildi. Mustamlaka davrida O rta Osiyo, jumladan O zbekiston
ʻ ʻ
hududidan topil-gan eng nodir arxeologik topilmalar, 66’qo lyozma asarlar
ʻ
talon-toroj etilib Moskva, Sankt-Peterburg, shuningdek boshqa xorijiy
mamlakatlarga tashib ketildi. Mas, mashhur Amudaryo xazi-nasi Londondagi
Britaniya muzeyiga olib ketilgan. Arxeologik izlanishlar maqsadi va natijalarini
o zbek xalqi tarixi bilan bog lash tom ma noda mustaqillik yillaridan
ʻ ʻ ʼ
boshlandi. O zbekiston Arxeologiyasi o z tadkiqotlarining samarasi bilan jahon
ʻ ʻ
ilmiy darajasiga ko tarildi. Fransiya, Germaniya, Yaponiya, Italiya va Polsha
ʻ
bilan hamkorlikda arxeologik tadqiqotlar olib borilmoqda. Rossiya (Moskva,
Sankt-Peterburg) olimlari bilan ilmiy aloqalar mavjud.
6

1.BOB ANATOLİY SAGDULLAYEV HAYOT YO Lİ VA UNİNGʻ
FAOLİYATİ
1.1 Anatoliy Sagdullayev Arxeologiya soxasiga qo shgan hissasi
ʻ
Anatoliy Sagdullayevich Sagdullayev (1951.15.6, Qashqadaryo
viloyati , Kitob tumani , Qaynar qishlog i)
ʻ — arxeolog, tarixchi; tarix fanlari
doktori, professor; O zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining haqiqiy
ʻ
a zosi.
ʼ
Ta'lim olish jarayoni
Anatoliy Sagdullayevich Sagdullayev 1951-yil 15-iyunda Qashqadaryo
viloyati , Kitob tumani Qaynar qishlog ida tug ilgan. Kitob shahri o rta maktabida
ʻ ʻ ʻ
o qigan. 1968–1973-yillarda Toshkent davlat universiteti (hozirgi Mirzo Ulug bek
ʻ ʻ
nomidagi O zbekiston Milliy universiteti) tarix fakultetining O rta Osiyo
ʻ ʻ
arxeologiyasi kafedrasida ta’lim olgan.
Mehnat faoliyatini universitetda boshlagan. Toshkent davlat universiteti tarix va
sharqshunoslik fakultetlarida “Arxeologiya asoslari”, “Ibtidoiy jamiyat tarixi”,
“Qadimgi Sharq tarixi” kabi fanlardan ma’ruzalar o qigan, Qashqadaryo va
ʻ
Surxondaryo vohalarida arxeologik ishlarni olib borgan. 1975-yilda
San’atshunoslik institutining sirtqi bo limi aspiranturasiga kirgan.
ʻ
Ilmiy ish himoyalari
Anatoliy Sagdullayevning ilmiy rahbarlari atoqli olimlar, akademiklar G.A.
Pugachenkova va V.M. Massonlar bo lishgan. Arxeologik tadqiqotlar materiallari
ʻ
7

asosida 1979-yili “So nggi bronza va ilk temir davri Shimoliy Baqtriyaʻ
madaniyati” mavzusida Leningrad (hozirda Sankt-Peterburg ) arxeologiya
Institutida nomzodlik dissertatsiyasini himoya qilgan. 1989-yilda qadimgi davrga
oid Pomir , Hindiqush va Kaspiy dengizi oralig idagi (
ʻ Baqtriya , Sug d, ʻ
Marg iyona, Shimoliy Parfiya) ulkan hudud arxeologik ma’lumotlari talqinini
ʻ
qamrab oluvchi doktorlik dissertatsiyasini Moskva davlat universitetida himoya
qilgan.
Pedagogik faoliyati
Ilmiy tadqiqotlar bilan birga, Anatoliy Sagdullaev turli yillarda katta
o qituvchi,
ʻ dotsent , Toshkent davlat universiteti tarix
fakulteti dekani , professor va arxeologiya kafedrasi mudiri vazifalarini bajarib,
samarali pedagogik faoliyatga bag ishlagan. Bundan o zi ishlab chiqqan maxsus
ʻ ʻ
kurslar hamda chop etgan ko p sonli o quv-uslubiy ishlar, darsliklar va o quv
ʻ ʻ ʻ
qo llanmalari darak beradi. Bu borada olim nafaqat oliy o quv yurtlar talabalari,
ʻ ʻ
balki o rta umumta’lim maktablari o quvchilari uchun ham yangi avlod o quv
ʻ ʻ ʻ
adabiyotlarini yaratish tashabbuskori bo lgan.
ʻ
1. Oliy o quv yurtlari uchun:
ʻ
2. “O rta Osiyo arxeologiyasi”
ʻ (A.Kabirov bilan);
3. “Qadimgi O zbekiston ilk yozma manbalarda”;
ʻ
4. “O zbekiston tarixi”
ʻ (hammualliflikda);
5. “O zbekistonda davlat boshqaruvi tarixi”
ʻ (O .Mavlonov bilan) ʻ va boshqa
o quv qo llanmalari chop etilgan.
ʻ ʻ
Bundan tashqari, o quvchilar uchun 6-sinf “O zbekiston tarixi” (V.A.Kostetskiy va
ʻ ʻ
N.Norqulov bilan, 1998-, 2000-yy.); “Qadimgi dunyo tarixi” (V.A.Kostetskiy
bilan, 2003–2017-yillari mobaynidagi 5 ta nashrlar), shuningdek, o qituvchi-
ʻ
metodistlar bilan hammualliflikda ishlab chiqilgan imkoniyati cheklangan
bolalarga ixtisoslashgan maktab va maktab-internatlar 6–7-sinflari uchun
“O zbekiston tarixi” darsliklari, “Jahon tarixi” va “O zbekiston tarixi” bo yicha
ʻ ʻ ʻ
maktab o quvchilari uchun yaratilgan tarixiy atlaslari alohida ahamiyatga ega.
ʻ
Anatoliy Sagdullayev hozirgi kunda Mirzo Ulug bek nomidagi O zbekiston Milliy
ʻ ʻ
8

universiteti tarix fakulteti arxeologiya kafedrasi professori lavozimida ilmiy-
pedagogik faoliyatini amalga oshirmoqda. Magistratura yo nalishi talabalarigaʻ
“O rta Osiyo sivilizatsiyasi va davlatchiligining dolzarb muammolari”, “Tarixiy
ʻ
rekonstruksiya masalalari” va boshqa maxsus kurslardan ma’ruzalar o qib,
ʻ
magistrlik, PhD va tarix fanlari doktori dissertatsiyalariga ilmiy rahbarlik
qilmoqda.
Dekanlik faoliyati
1987–1992-yillar davomida Anatoliy Sagdullayev Toshkent davlat
universiteti tarix fakulteti dekani lavozimida faoliyat yuritgan davrida fakultet
bitiruvchilaridan 22 ta iqtidorli yosh tarixchilar, arxeologlar va tarixchi-
san’atshunoslar o qituvchi lavozimiga ishga qabul qilindi. Ulardan 15 nafar tarix
ʻ
fakulteti o qituvchilari turli yillarda nomzodlik, 5 nafari esa doktorlik
ʻ
dissertatsiyalarini himoya qilishgan.
O sha paytlarda Anatoliy Sagdullayev tashabbusi bilan O zbekiston tarixini
ʻ ʻ
maqsadli keng o qitish va o rganish masalasiga alohida e’tibor berildi. Tarix
ʻ ʻ
fakulteti O zbekiston tarixi kafedrasining shtat jadvali 20 nafar professor-
ʻ
o qituvchilarini tashkil etdi. 1989-yilda O zbekiston oliy ta’lim tizimi tarixida ilk
ʻ ʻ
bor Toshkent davlat universitetining barcha fakultetlari o quv rejasiga
ʻ
“O zbekiston tarixi” fanini o qitish joriy qilindi. Keyinroq mazkur fan
ʻ ʻ
O zbekistonning barcha oliy o quv yurtlarida ham o qitila boshlandi.
ʻ ʻ ʻ
Olim 1998–2012-yillar mobaynida O zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi
ʻ
Davlat va jamiyat qurilishi akademiyasi qoshidagi O zbekistonning yangi tarixi
ʻ
markazi direktori lavozimida faoliyat olib borgan. Bu bilan O zbekiston
ʻ
Respublikasi Prezidentining 1996-yil 19-sentyabrdagi “O zbekistonning yangi
ʻ
tarixi markazini tashkil etish to g risida”gi Farmoyishiga muvofiq vazifalarni
ʻ ʻ
bajargan, shuningdek, akademiya tinglovchilariga ma’ruzalar o qigan.
ʻ
O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1996-yil 16- dekabrdagi
ʻ
“O zbekistonning yangi tarixini tayyorlash va nashr etish to g risida”gi Qaroriga
ʻ ʻ ʻ
muvofiq nashr ishlarini amalga oshirish jarayonini boshqargan, natijada 3 jilddan
iborat “O zbekistonning yangi tarixi” kitobi 2000-yilda chop etilgan.
ʻ
9

Anatoliy Sagdullayev O rta Osiyo arxeologiyasi, madaniyati va davlatchiligi tarixiʻ
bo yicha yirik mutaxassis. Olim ilgari O rta Osiyo arxeologiyasi faniga noma’lum
ʻ ʻ
bo lgan yodgorliklarni kashf etgan va qadimgi Baqtriya, Sug diyona hududlarida
ʻ ʻ
ko p yillik dala arxeologik tadqiqotlari natijasida topgan muhim ilmiy materiallarni
ʻ
ilk bor tarix faniga kiritgan. Bu ilmiy kashfiyotlar va tadqiqotlar xorijda tan
olingan. O z ilmiy maktabini yaratgan olim. Anatoliy Sagdullayev 3 nafar
ʻ
doktorlik dissertatsiyasi, 1’ nafar nomzodlik, 5 nafar tarix fanlari bo yicha falsafa
ʻ
doktori (PhD) va bir qator magistratura talabalarining dissertatsiyalariga ilmiy
rahbarlik qilgan.

Shahrisabz shahrining 2700 yilligini asoslab berish maqsadida Kesh–
Shahrisabz vohasida keng ko lamdagi arxeologik ilmiy-tadqiqot ishlarining
ʻ
tashkilotchisi va ilmiy rahbari. Tadqiqotlar natijalari “Qadimgi Kesh–Shahrisabz
tarixidan lavhalar” (1998), “Shahrisabz. Ming yilliklar merosi” (2002)
hammualliflikda yozilgan monografiyalarda va Shahrisabz o lkashunoslik muzeyi
ʻ
ekspozitsiyalarida o z aksini topgan hamda YUNESKO va jahon ilmiy
ʻ
hamjamiyati tomonidan tan olingan.
Yevropa komissiyasining INTAS dasturi doirasidagi PACT TIMOUR loyihasi
bo yicha
ʻ Fransiya , Rossiya , Italiya , Finlandiya olimlari bilan hamkorligidagi
ilmiy tadqiqotlarda Anatoliy Sagdullayev O zbekiston ilmiy guruhiga rahbarlik
ʻ
qilgan (2002–200’-yillar). Shuningdek, respublika doirasidagi bir qator dolzarb
ahamiyatga ega grant ilmiy loyihalari bo yicha amalga oshirilgan fundamental
ʻ
tadqiqotlarga rahbarlik qilgan.
Ilmiy kengashlardagi faoliyati
Anatoliy Sagdullayev Arxeologiya Milliy markazi hamda O zbekiston Milliy
ʻ
universiteti huzuridagi ilmiy darajalar beruvchi Ilmiy kengashlarning a’zosi
sifatida yuqori malakali kadrlar tayyorlash jarayonida faol ishtirok etadi.
Shuningdek, O zbekiston Fanlar akademiyasi Tarix instituti huzuridagi ilmiy
ʻ
darajalar beruvchi Ilmiy kengash raisi bo lgan.
ʻ
10

Olim turli ilmiy va ijtimoiy-ma’rifiy jurnallar tahrir hay’ati, O zbekiston madaniyʻ
merosini o rganish, saqlash va targ ib qilish Umumjahon jamiyati Ilmiy
ʻ ʻ
kengashining a’zosi.
Anatoliy Sagdullayev Markaziy Osiyo xalqlari tarixini asotirlashtirish,
soxtalashtirish va bo rttirib talqin qilish, alohida xalqlarning tarixda tanlanganligi
ʻ
va madaniy afzalligi haqidagi g oyalarga hamda mintaqada u yoki bu zamonaviy
ʻ
xalqning davlatchiligini asossiz va sun’iy ravishda qadimiylashtirishga qarshi
ommaviy axborot vositalari va ilmiy nashrlar orqali, o z dolzarbligi bilan ajralib
ʻ
turgan amaliy ishni izchil olib boruvchi olim. Anatoliy Sagdullaev O zbekiston
ʻ
Fanlar akademiyasi haqiqiy a’zosi Edvard Rtveladze bilan hamkorlikda chop etgan
“Современные мифы о далеком прошлом народов центральной Азии”
risolasida (Toshkent, “O zbekiston” va “Cho lpon” nomidagi nashriyotlar, 2006-,
ʻ ʻ
2007-yil) Markaziy Osiyo mamlakatlarida tarix fanining rivoji va tarixiy-madaniy
merosO zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Hay’ati va tegishli fan
ʻ
ixtisosliklari bo yicha faoliyat ko rsatayotgan haqiqiy a’zolarining tavsiyasiga
ʻ ʻ
asosan O zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 29-dekabrdagi
ʻ
“O zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining haqiqiy a’zolarini tasdiqlash
ʻ
to g risida”gi Farmoni bilan Anatoliy Sagdullayevich Sagdullayev O zbekiston
ʻ ʻ ʻ
Fanlar akademiyasining haqiqiy a’zosi etib tasdiqlandi.ga munosabat masalasiga
dahl qiluvchi muammolar yoritilgan.
11

1.2 Anatoliy Sagdullayev Dastlabki tadqiqot ishlari
Tarix fani orqali insoniyatning paydo bo’lishi, ibtidoiy jamiyatning
rivojlanish xususiyatlarini, moddiy va ma’naviy madaniй yatning taraqqiyoti,
sivilizatsiyaning vujudga kelishi, etnomadaniy jarayonlar, ijtimoiy-iqtisodiy va
siyosiy munosabatlardagi davriy o’zgarishdaming omillari, boshqa ko‘pdan ko’p
voqea-hodisalarning sabablari hamda mazmun-mohiyati o’rganiladi. O'zbekiston
tarixi jahon tarixining ajralmas qismidir. Bir umurniy geografik mintaqa - 0 ‘rta
Osiyoda qadimdan yashab kelgan qo’shni qabila va elatlarni bir-biriga yaqin
bo’lgan madaniy, ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlar, o’zaro aloqalar, umumiy madaniy
va etnik ildizlar birlashtirib turgan. 0 ‘rta Osiyo jahon sivilizatsiyasi va insoniyat
madaniyati tarixining maskanlaridan biridir. Tarixni o'rganish nafaqat ihniy,
ma’rifiy, balki chuqur ma’naviyruhiy ahamiyatga ega bo’lib, har birimizda o’zimiz
tug'ilgan vayashayotgan она zamin bilan mustahkam aloqadorlik hissini
rivojlantiradi. Vatan tushunchasi tarixiy xotira, tarixiy ong asosida shakllanadi.
Oliy ta’lim tizimida « 0 ‘zbekiston tarixi» fanini har tomonlama hamda chuqur
o’qitish maqsadida bir qator yangi avlod o’quv dasturlari, o’quv qo’llanmalar va
darsliklar yaratilib, bu boradagi ilmiy tadqiqotlar natijalari o’quv jarayoniga
bosqichma-bosqich joriy etilmoqda. Mazkur darslikiami sinovdan o’tkazish
12

jarayoni ulaming ayrimlari «O'zbekiston tarixi» fanini o’rganish-o’rgatishda sifat
jihatdan yangi darajaga ko’tarilganini ko’rsatmoqda. Tarixiy haqiqat to’la ro’yobga
chiqishi va haqqoniy tarix yozilishida tarix fanining predmeti va obyektining
to’g’ri belgilanishi dolzarb ahamiyatga ega.
Zero, fanning o’rganish predmeti va obyekti aniq bo’lmasa, uning oldidagi
vazifa noaniq bo’ lib, maqsadga erishish mushkul. Bunday holat o'quv jarayoni
samaradorligiga ham salbiy ta’sir ko’rsatadi. «O'zbekiston tarixi» fani boshqa
ijtimoy fanlardan farqli o’laroq mustaqil fan. Shuningdek, u fanlar orasida alohida
o’z o’mi va mavqega ega. U barcha fanlar tarixini ham o’z ichiga olgan holda,
ularning rivoj iga katta ta’sir etadi. Bu holat fanning o’rganish vazifasida to’ la
namoyon bo’lmog’i kerak. Tarix fani o’z xususiyatiga ko’ra, o’zining diqqat-
e’tiborini o’tmishga va zamonaviy jarayonlarga qaratadi, undan saboq berishga va
xulosa chiqarishga xizmat qiladi. Tarixiy voqea va hodisalar qat’iy aniqlikda,
davriy ketma-ketlik - xronologik asosda o’rganiladi. Shuningdek, tarixiy voqea va
hodisalar, hujjat va dalillaming haqiqiyligi va haqiqiy emasligi, ular qachon va
qayerda, qanday tarixiy muhit va sharoitlarda tarixan voqe bo’lganligi aniqlanadi.
Va nihoyat, o’tmish voqeliklarining muayyan sabab va oqibatlari, ulaming aniq
shakl-shamoyillari va holati oydinlashtiriladi. «O'zbekiston tarixi» fani o'tmishdagi
ijtimoiy-iqtisodiy hayotning ahvoli, rivoj lanishi xususiyatlari va tanazzulining
sabablari hamda oqibatlarini o’rganadi, ulardan kelajak uchun saboq va xulosa
chiqaradi. Bu esa kelajak avlodlar uchun dasturilamal bo’ladi. « 0 ‘zbekiston
tarixi» fani ko‘p qirralik va xilma-xillik xususiyatiga ega. U jamiyat taraqqiyoti va
inqirozlarining faqat bir tomoninigina emas, balki jamiyatning barcha tomonlarini
uzviy o‘zaro bog‘liqlikda, bir butunlikda o‘rganadi. «O'zbekiston tarixi» fani,
mamlakatimizning hududida eng qadimgi davrlardan to hozirgacha kechgan
voqeliklar, insoniyat hayoti va jamiyatning asosiy xususiyatlarini tahlil qiladi.
Uning o‘rganish predmetiga esa mana shu makondagi turli voqea va hodisalar,
ulardagi umumiy aloqadorlik va yaxlit birlik hamda qonuniyatlar hodisasi va
jarcyonlar, umuman, insonning yaratuvchanliJk faoliyati kiradi. 0 ‘tgan tarixiy-
madaniy jarayoni an voqealar va hodisalami xalq hamda tarixiy shaxslar
13

faoliyatisiz tasavvur etish mushkul. Tarix fanining asosiy maqsadi - o‘tmish
voqeliklarni anglash, ulardan tegishli saboqlar c.hiqarish, hushyorlik va ogohlikka,
vayronkor g‘oyaIarga qarshi turishga undovchi, milliy birlik, hamkorlik va
bag‘rikenglikka chaqiruvchi g'oyalami targ‘ib etishdir. Ezgulik va bunyodkorlikka
intilgan o‘tmish ajdodlarimiz bilan bugungi avlod o ‘rtasidagi bogiiqiikni
unutmasdan insonparvarlik qadriyatlarni yanada mustahkamlash milliy
taraqqiyowning asosiy kafolati hisoblanadi. Tarixning ibtidoiy bosqichi
jarayonlari, sivilizatsiya, davlat va jamiyat taraqqiyoti natijasi ekanligini,
urbanizatsiya va madaniyat, turli-tuman o‘zaro aloqalar, muhim voqealar
hisoblanishini, tarixning taraqqiyot bosqichi da fan, texnika va madaniyat,
axborotlar o'zlashtira barishini hamda ulaming jamiyat rivojiga bog‘liqligini va
nihoyat, oVJoek xalqiga mos bo‘lgan mustaqil taraqqiyot yo‘li tamoyillarini
anglash ham 0 ‘zbekiston tarixi fanining asosiy maqsadlari hisoblanadi. Har
qanday fanda bo‘lgani kabi « 0 ‘zbekiston tarixi» fanining vazifalarini quyidagicha
belgilash mumkin:
1. Tarixni manbalar asosida o‘rganib, xolislik va haqqoniylik mezonlariga tayanib,
o‘qituvchi va talabalarga tarixiy rivojlanish qonuniyatlarini yetkazish.
2. Fandagi dalillar va ulaming umumlashmasiga asosiy e’tibor qaratib, qiyosiy
tahlilni amalga oshirish.
3. Zamon talablaridan kelib chiqib, imkoniyat darajasida fandagi innovatsiyalami
doimiy ravishda jalb etish.
‘. Turli davrlardagi jamiyat taraqqiyotining turg’unlik, inqiroz va taraqqiyot
bosqichlari sabablarini ochib berish.
5. Fandagi ilmiy asoslangan yangi nazariyalarni tahlil va umumlashtirish uslubi
asosida o‘quv jarayoniga joriy etish.
6. Tarixning harakatlanuvchi omillarini talabalarga ko‘rsatib berish.
7. Davlat va jamiyat taraqqiyotida mustaqillikni mustahkamlash hamda saqlash
omili bo’lgan komil insonni tarbiyalashda tarixning rolini asoslab berish.
8. Talabalar va bo‘lajak mutaxassis kadrlarga chuqur milliy va umuminsoniy
tarixiy, ilmiy-nazariy dunyoqarashni singdirish.
14

9. Yoshlarda milliy tafakkur, g'urur va o'zlikni anglash, vijdon va umuminsoniy
barkamollikni tarbiyalash.
10. Yosh avlodda vatanparvarlik va milliy jasoratni, millat va Vatanga
sadoqatiilikni rivoj lantirish.
11. Talabalarga milliy va tarixiy qadriyatlami e’zozlash, asrabavaylash ruhini
singdirish, ularda yuksak axloqiy fazilatlar (halollik, poklik, odillik, rostgo‘ylik,
melinatsevarlik, kamtarinlik, imon va e’tiqodlilik)ni tarbiyalash.
12. Yoshlami Vatan va xalq, millat, ota-ona va farzand, tabiat va jamiyat oldidagi
muqaddas burchlarni chuqur his etish va ularga sadoqatlilik ruhida kamoi toptirish.
2.BOB ANATOLİY SAGDULLAYEV SHAXAR SOZLİK BORASİDAGİ
TATQİQOTLARI
2.1 Markaziy Osiyo hududidagi shaxarsozlik madaniyati.
Tarix fani orqali insoniyatning paydo bo’lishi, ibtidoiy jamiyatning rivojlanish
xususiyatlarini, moddiy va ma’naviy madaniй yatning taraqqiyoti, sivilizatsiyaning
vujudga kelishi, etnomadaniy jarayonlar, ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy
munosabatlardagi davriy o’zgarishdaming omillari, boshqa ko‘pdan ko’p voqea-
hodisalarning sabablari hamda mazmun-mohiyati o’rganiladi. O'zbekiston tarixi
jahon tarixining ajralmas qismidir. Bir umurniy geografik mintaqa - 0 ‘rta Osiyoda
qadimdan yashab kelgan qo’shni qabila va elatlarni bir-biriga yaqin bo’lgan
madaniy, ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlar, o’zaro aloqalar, umumiy madaniy va etnik
ildizlar birlashtirib turgan. 0 ‘rta Osiyo jahon sivilizatsiyasi va insoniyat
madaniyati tarixining maskanlaridan biridir. Tarixni o'rganish nafaqat ihniy,
ma’rifiy, balki chuqur ma’naviyruhiy ahamiyatga ega bo’lib, har birimizda o’zimiz
tug'ilgan va yashayotgan она zamin bilan mustahkam aloqadorlik hissini
rivojlantiradi. Vatan tushunchasi tarixiy xotira, tarixiy ong asosida shakllanadi.
Oliy ta’lim tizimida « 0 ‘zbekiston tarixi» fanini har tomonlama hamda chuqur
15

o’qitish maqsadida bir qator yangi avlod o’quv dasturlari, o’quv qo’llanmalar va
darsliklar yaratilib, bu boradagi ilmiy tadqiqotlar natijalari o’quv jarayoniga
bosqichma-bosqich joriy etilmoqda. Mazkur darslikiami sinovdan o’tkazish
jarayoni ulaming ayrimlari «O'zbekiston tarixi» fanini o’rganish-o’rgatishda sifat
jihatdan yangi darajaga ko’tarilganini ko’rsatmoqda. Tarixiy haqiqat to’la ro’yobga
chiqishi va haqqoniy tarix yozilishida tarix fanining predmeti va obyektining
to’g’ri belgilanishi dolzarb ahamiyatga ega. Zero, fanning o’rganish predmeti va
obyekti aniq bo’lmasa, uning oldidagi vazifa noaniq bo’ lib, maqsadga erishish
mushkul. Bunday holat o'quv jarayoni samaradorligiga ham salbiy ta’sir ko’rsatadi.
«O'zbekiston tarixi» fani boshqa ijtimoy fanlardan farqli o’laroq mustaqil fan.
Shuningdek, u fanlar orasida alohida o’z o’mi va mavqega ega. U barcha fanlar
tarixini ham o’z ichiga olgan holda, ularning rivoj iga katta ta’sir etadi. Bu holat
fanning o’rganish vazifasida to’ la namoyon bo’lmog’i kerak.
Tarix fani o’z xususiyatiga ko’ra, o’zining diqqat-e’tiborini o’tmishga va
zamonaviy jarayonlarga qaratadi, undan saboq berishga va xulosa chiqarishga
xizmat qiladi. Tarixiy voqea va hodisalar qat’iy aniqlikda, davriy ketma-ketlik -
xronologik asosda o’rganiladi. Shuningdek, tarixiy voqea va hodisalar, hujjat va
dalillaming haqiqiyligi va haqiqiy emasligi, ular qachon va qayerda, qanday tarixiy
muhit va sharoitlarda tarixan voqe bo’lganligi aniqlanadi. Va nihoyat, o’tmish
voqeliklarining muayyan sabab va oqibatlari, ulaming aniq shakl-shamoyillari va
holati oydinlashtiriladi. «O'zbekiston tarixi» fani o'tmishdagi ijtimoiy-iqtisodiy
hayotning ahvoli, rivoj lanishi xususiyatlari va tanazzulining sabablari hamda
oqibatlarini o’rganadi, ulardan kelajak uchun saboq va xulosa chiqaradi. Bu esa
kelajak avlodlar uchun dasturilamal bo’ladi. « 0 ‘zbekiston tarixi» fani ko‘p
qirralik va xilma-xillik xususiyatiga ega. U jamiyat taraqqiyoti va inqirozlarining
faqat bir tomoninigina emas, balki jamiyatning barcha tomonlarini uzviy o‘zaro
bog‘liqlikda, bir butunlikda o‘rganadi. «O'zbekiston tarixi» fani,
mamlakatimizning hududida eng qadimgi davrlardan to hozirgacha kechgan
voqeliklar, insoniyat hayoti va jamiyatning asosiy xususiyatlarini tahlil qiladi.
Uning o‘rganish predmetiga esa mana shu makondagi turli voqea va hodisalar,
16

ulardagi umumiy aloqadorlik va yaxlit birlik hamda qonuniyatlar hodisasi va
jarcyonlar, umuman, insonning yaratuvchanliJk faoliyati kiradi. 0 ‘tgan tarixiy-
madaniy jarayoni an voqealar va hodisalami xalq hamda tarixiy shaxslar
faoliyatisiz tasavvur etish mushkul. Tarix fanining asosiy maqsadi - o‘tmish
voqeliklarni anglash, ulardan tegishli saboqlar c.hiqarish, hushyorlik va ogohlikka,
vayronkor g‘oyaIarga qarshi turishga undovchi, milliy birlik, hamkorlik va
bag‘rikenglikka chaqiruvchi g'oyalami targ‘ib etishdir. Ezgulik va bunyodkorlikka
intilgan o‘tmish ajdodlarimiz bilan bugungi avlod o ‘rtasidagi bogiiqiikni
unutmasdan insonparvarlik qadriyatlarni yanada mustahkamlash milliy
taraqqiyowning asosiy kafolati hisoblanadi. Tarixning ibtidoiy bosqichi
jarayonlari, sivilizatsiya, davlat va jamiyat taraqqiyoti natijasi ekanligini,
urbanizatsiya va madaniyat, turli-tuman o‘zaro aloqalar, muhim voqealar
hisoblanishini, tarixning taraqqiyot bosqichi da fan, texnika va madaniyat,
axborotlar o'zlashtira barishini hamda ulaming jamiyat rivojiga bog‘liqligini va
nihoyat, oVJoek xalqiga mos bo‘lgan mustaqil taraqqiyot yo‘li tamoyillarini
anglash ham 0‘zbekiston tarixi fanining asosiy maqsadlari hisoblanadi. Har qanday
fanda bo‘lgani kabi « 0‘zbekiston tarixi» fanining vazifalarini quyidagicha
belgilash mumkin: 1. Tarixni manbalar asosida o‘rganib, xolislik va haqqoniylik
mezonlariga tayanib, o‘qituvchi va talabalarga tarixiy rivojlanish qonuniyatlarini
yetkazish. 2. Fandagi dalillar va ulaming umumlashmasiga asosiy e’tibor qaratib,
qiyosiy tahlilni amalga oshirish.
Ma’lumki, mil. avv. II ming yillikka kelib qadimgi O’zbekistonning dehqonchilik
vohalarida o’troq qabilalar rivojlanib aholinining alohida joylashuv
manzilgohlaridagi ijtimoiy-iqtisodiy o’zgarishlar - o’troq dehqonchilikning
rivojlanishi, aholi zichligining yuqori darajasi, hunarmandchilikning taraqqiy
etishi, ijtimoiy tabaqalanish va boshqaruv tizimining murakkablashib borishi,
o’zaro almashinuv, savdo-sotiq va madaniy aloqalarning kuchayishi hamda harbiy-
siyosiy vaziyat O’zbekiston hududlarida dastlabki shaharsozlikning paydo
bo’lishida asosiy omillardan hisoblanadi.
O’lkamiz hududlarida dastlabki shahar madaniyatining shakllanishi ham
17

jamiyat taraqqiyotida bo’lgani kabi uzluksiz taraqqiyot yo’li bilan rivojlangan. Bu
qonuniyatga ko’ra shaharsozlik madaniyatining shakllanishi uzoq va bosqichma-
bosqich davrlarni bosib o’tgan. O’zbekistonning turli hududlarida tadqiqotchilar
qadimgi shahar xarobalarini topib tekshirdilar. Ko’p sonli arxeologik
topilmalarning dalolat berishicha bu ko’hna shaharlar ba’zilarining yoshi 2 700-
3000 yildan kam emas. Ularga Afrosiyob, Ko’ktepa (Samarqand), Qiziltepa
(Surxon vohasi), Uzunqir, Yerqo’rg’on (Qashqadaryo vohasi) va boshqalar kiradi.
Bu ko’hna shaharlar tarixi hozirgi Samarqand (Afrosiyob-Maraqanda), Kitob-
Shahrisabz (Uzunqir) yoki Qarshi (Yerqo’rg’on) hududlarida davorn etdi.
O’lkamiz hududlarida qadimgi shaharsozlik madaniyatining asoslari
quyidagilardan iborat: » aholinining o’troq dehqonchilikka o’tishi va keng
vohalar bo’ylab yoyilishi; » hunardmanchilik ishlab chiqarishining rivojlanishi
natijasida iqtisodiy hamda madaniy aloqalar va savdo-sotiqning taraqqiy etishi; «
tabiy-geografik hamda harbiy-strategik shart-sharoitlar.
2
Qadimgi shaharlar -tarixiy rivojlanishdagi urbanistik jarayonda muhim
ahamiyatga ega bo’lgan jamiyat taraqqiyotining ijtimoiy asosi hisoblanadi.
Ko’pchilik tadqiqotlar natijalarini tahlil etar ekanmiz, shunday xulosaga kelish
mumkinki, O’rta Osiyo hududlarida dastlabki shaharsozlik madaniyati mil avv. II
ming yillikdayoq, ya’ni, bronza davridayoq shakllana boshlaydi. Bu davrda ishlab
chiqaruvchi kuchlarning o’sishi natijasida mehnat unumdorligi ortib boradi.
Natijada turli tarixiy viloyatlarda joylashgan yirik mustahkam manzilgohlar o’rni
va atroflarida (Sopolli, Jarqo’ton, Namozgoh, Qiziltepa, Yerqo’rg’on, Bandxon,
Uzunqir) dastlabki shahar markazlari shakllanib rivojlana boshlaydi.
Ilk shaharlarning paydo bo’lishi dastlabki davlatchilik shakllanishida eng muhim
va asosiy omil bo’lib, bu ikkala jarayon uzviy bog’liq holda kechgan.
Ma’lumki, mil. avv. II ming yillikka kelib qadimgi O’zbekistonning
dehqonchilik vohalarida o’troq qabilalar rivojlanib, aholining alohida joylashuv
2
Anikin V .I.'‘Arxitektumoe proektirovanie jilix rayonov”. Minsk, Visshaya
shkola, 1987 g.
18

tizimi shakllanadi. Aholining alohida joylashuv manzilgohlaridagi ijtimoiy-
iqtisodiy o’zgarishlar-o’troq dehqonchilikning rivojlanishi, aholi zichligining
yuqori darajasi, hunarmandchilikning taraqqiy etishi, ijtimoiy tabaqalanish va
boshqaruv tizimining murakkablashib borishi, o’zaro almashinuv, savdo-sotiq va
madaniy aloqalarining kuchayishi hamda harbiy-siyosiy vaziyat O’zbekiston
hududlarida dastlabki shaharlarning paydo bo’lishida asosiy omillardan
hisoblanadi.
Jamiyat hayotida sodir bo’lgan ijtimoiy-iqtisodiy o’zgarishlar mil. avv.
III ming yillikning oxiri-II ming yillikning boshlariga kelib, O’rta Osiyo
hududlarida dastlabki shaharlarning paydo bo’lishiga olib keladi. Shahar
madaniyatining shakllanishi ham xuddi jamiyat taraqqiyotida bo’lgani kabi
uzluksiz taraqqiyot yo’li bilan rivojlangan. Bu qonuniyatga ko’ra shaharsozlik
madaniyatining shakllanishi, uzoq, bosqichma-bosqich davrlarni bosib o’tgan. Mil.
avv. II ming yillikka oid O’rta Osiyodagi Jarqo’ton, Sopolli, Dashli, Gonur,
Namozgoh, Oltintepa, Ulug’tepa kabilarda ilk shaharsozlik madaniyatining
shakllanishi va rivojlanishi uchun quyidagi omillar muhim ahamiyatga ega bo’ldi:
aholining o’troq dehqonchilikka o’tishi va keng vohalar bo’ylab yoyilishi;
hunarmandchilikning rivojlanishi va ayrim sohalarga ixtisoslashishi;
qadimgi savdo yo’llarining rivojlanishi natijasida iqtisodiy va madaniy aloqalar
hamda savdo-sotiqning taraqqiy etishi;
tabiiy-geografik hamda harbiy-strategik shart-sharoitlar.
Shahar madaniyati dastavval O’zbekistonning janubida, Surxondaryo hududida
shakllandi, so’ngra esa shimolga So’g’diyona (Qashqadaryo, Samarqand,
Buxoro), Х orazm, Shosh va Farg’ona hududlariga tarqaldi. Bu — aynan yurtlar va
xalqlar taraqqiyotidagi notekislik kabi tarixiy qonuniyatga zid emas.
Ko’p sonli arxeologik topilmalarning dalolat berishicha, O’zbekistondagi ayrim
ko’hna shaharlarning yoshi 2700-3000 yildan kam emas. Ularga Afrosiyob
(Samarqand), Qiziltepa (Surxondaryo), Uzunqir, Yerqo’rg’on (Qashqadaryo)
kabilar kiradi. Qadimgi shaharlar — tarixiy rivojlanishdagi urbanistik jarayonda
muhim ahamiyatga ega bo’lgan jamiyat taraqqiyotining ijtimoiy asosi hisoblanadi.
19

Fikrimizcha, shaharlar tarixini o’rganish jarayonida dastavval, eng qadimgi
shaharlar shakllanishi va rivojlanishi; aniq hududlar va viloyatlardagi tarixiy-
madaniy shart-sharoitning ta’siri; ekologik-geografik, ijtimoiy, iqtisodiy va
demografik muhitlarning darajasi va ta’sir doirasi; shaharlarning vazifasi; qadimgi
shahar markazlarining tarixiy-madaniy jarayonlardagi o’rni va ahamiyati
masalalariga keng e’tibor qaratish lozim.
Х ullas, O’rta Osiyodagi urbanizatsiya jarayonining xronologiyasi va
shakllari nisbatan turlicha bo’lib, bu jarayon faqat ichki tabiy-geografik va
ijtimoiy-siyosiy sharoitlar hamda qo’shni jamoalardagi madaniy ta’sir bilan bog’liq
bo’lmasdan, dastavval, Yaqin va O’rta Sharqdagi (Misr, Mesopotamiya, Hindiston,
Eron) jahon urbanistik markazlari bilan ham chambarchas bog’liq edi.
O’lkamiz hududidagi ilk shaharlar qishloqlardan intisodiy, siyosiy va
madaniy mavqeyi bilan ajralib turgan.
2.2 Qadimgi fors bitiklari va ilk yunon manbalari
Qadimgi fors bitiklari. Mil. aw. 5’5-5’0-yillarda ahamoniylar 0 ‘rta Osiyoning
Parfiya, Marg‘iyona, Baqtriya va Sug‘d viloyatlarini bo‘ysundirgan. Massagetlarga
qarshi Kir II ning yurishlari mil. avv. 530-yilda muvaffaqqiyatsiz yakunlangan.
Saklar yurtini Doro I mil. aw. 518-yilda istilo qilgan. Doro I davrida (mil. aw.
522-’86-yillar) ahamoniylar sulolasi Hind vodiysidan 0 ‘rta Yer dengiziga qadar
bo‘lgan keng hududda o‘z hukmronligini o‘matgan. Ahamoniylar davlati jahon
tarixida birinchi yirik dunyo davlati deb hisoblanadi. Bu davlat ilk bor ko‘p sonli
viloyatlar, shaharlar va xalqlami birlashtirgan. 0 ‘rta Osiyoda ahamoniylar ikki yuz
yildan ziyod hukmronlik qilishgan (mil. aw. 330-yilgacha). Ahamoniylar davri
mixxat yozuvlarida 0 ‘rta Osiyo xalqlari va viloyatlari to‘g‘risida turli xil
ma’lumotlar bor. Bu yozuvlar mil. aw. VI-IV asrlarga oid bo‘lib, Behistun va
Naqshi Rustam qoyatoshlarida, Suza, Persepol va Hamadon shaharlarida topib
tekshirilgan. Ular 1’1 qadimgi fors tilida turli ijtimoiy, siyosiy va diniy
masalalarga doir podsho buyruqlaridan va nutqlaridan iborat. Shular jumlasidan
eng muhimi Behistun yozuvlari bo’lib, Doro I davrida Karmanshoh va Hamadon
20

shahri o’rtasidagi yo’lda baland qoyatoshda yozilgan (Midiya o’lkasi). Behistun
yozuvlari qadimgi fors,elam vabobiltillaridabitilgan. Doro I bunday xabar qiladi:
«MenDoro, ulug’ podsho, shahanshoh, mamlakatlar podshosi, Vishtasp o 'g ‘li,
Arshan nevarasi, Ahamoniy shoh Doro ayturki: «Ahuramazda irodasi bilan
quyidagi davlatlami qo’limga kiritib, ulaming podshosi bo’ldim: Fors, Elam,
Bobil, Ossuriya, Arabiston, Misr, Lidiya, Ioniya, Midiya, Armaniston,
Kappadokiya, Parfiya, Drang’iyona, A r’yo, Xorazm, Baqtriya, Sug’d, Gandxara,
Saka, Sattagadiya, Araxoziya, Мака: hammasi bo’lib 23 davlat». Shoh Doro
ayturki: «Mana huzurimda bo’lgan podsholik: Sug’d ortidagi saklar yurtidan
Efiopiyagacha. Hindistondan Midiyagacha - bu podsholikni menga Ahuramazda -
xudolar o’rtasidagi ulug1 xudo tortiq qilgan». Behistun yozuvlarida Doro I birinchi
bo’lib Ahamoniylar davlatining g’arbiy. viloyatlarini ko’rsatib bergan bo’lsa,
Naqshi Rustam yozuvlarida mamlakatlar ro’yxati Midiya va Elamdan so’ng
Sharqiy viloyatlardan boshlanadi: «Men — Doro, ulug’ shoh ko’p sonli qabila
mamlakatlarining podshosi, keng sayxon yeriaming podshosi, Vishtasp o’g’li,
Ahamoniy fors, forsning o’g’li, oriylar urug’idan kelib chiqqan oriy». Shoh Doro
ayturki: «Fors viloyatidan tashqari quyidagi mamlakatlami men
bo’ysundirganman, menga o’lpon to’lovchi bo’lgan, mening so’zimni ijro etgan,
mening qonunimga asoslanib rivojlanayotgan: Midiya, Elam, Parfiya Ar’yo,
Baqtriya, Sug’d, Xorazm... Saka Xaumavarka, Saka Tigraxauda... dengizdan narigi
yerdagi saklar». Erondagi qadimgi Persepol shahridan baqtriyaliklar, xorazmliklar,
sug’dlar va saklaming; o’yib ishlangan rasmlari topilgan (saroy devorlaridagi
bo’rtma rasmlarda Doro I va Kserks huzuriga turli
xalqlaming o'lpon keltirish manzarasi tasvirlangan). Persepol saroyidagi rasmlar
Ocrta Osiyo xalqlarining eng qadimgi tasvirlaridir (learning qiyofasi, kiyim-
boshlari, qurollari ma’nosida). Turli xalqlar qatorida sug‘diylar 8-guruhda
ko‘rsatilgan. Ular yetti kishidan iborat bo‘lib, shohga idishlar, gazmoilar,
noma’lum hayvon terisi va ikki qocyni yetaklab kelayotgani tasvirlangan. 0 ‘n
birinchi guruhda uzun cho‘qqili qalpoqdagi saklar ko‘rsatilgan. Ular kiyim-
kechaklami koctarib va otni yetaklab borishmoqda. 0 ‘n beshinchi guruhda
21

baqtriyaliklaming besh vakili idishlami va tuyani о lib kelayotganligi tasvirlangan.
0 6n yettinchi guruh xorazmliklar bo‘lib, ulaming dudama xanjar, harbiy bolta,
bilaguzuk va otni olib kelayotgani ko‘rsatilgan. Bu tasvirlarda Sug‘d, Baqtriya,
Xorazm va saklar yurti soliq toclovchilarining ahamoniylarga turli xil buyumlar
(kulolchilik, to‘qimachilik, zargarlik, harbiy qurollar) hamda Qadimgi Sharqda
mashhur bo‘lgan otlar va tuyalami olib kelayotgan manzarasi o‘z aksini topgan.
Shuningdek, Suza yozuvlariga ko‘ra, 0 ‘rta Osiyo vi loyatlaridan Eronga oltin
hamda lojuvard, firuza, serdolik kabi qimmatbaho toshlar olib kelingan.
Ahamoniylar davri yozuvlarida vurtimiz xalqlarining o‘tmish tarixiga tegishli
quyidagi m a’lumollar bor: viloyatlar va elatlaming nomlari, siyosiy jarayonlar,
saklar yurtiga yurishlar. iqtisodiy tuzum va moddiy madaniyat to ^ ris id a
ma’lumotlar. Ko’plab tadqiqotchilarning qadimgi fors yozuvlariga bag‘ishlangan
asarlari mavjud (I. Markvart, E. Xersfeld, R. Kent, A.A. Frevman, A.V. Struve,
V.I.Abayev, M.A. Dandamayev va boshq.). Ilk yimon manbalari. Yunon-fors
urushlari boshlanishi bilan ushbu siyosiy voqealarda ishtirok etgan 0 ‘rta Osiyo
xalqlarinnng tarixi qadimgi yunon tarixchilarining asarlarida yoritilgan. Bu borada
0 ‘rta Osiyo xalqlari tocg‘risida qisqa bo’lsa-da, aniq ma lumotlar beruvchi
Gerodotning «Tarix» kitobi ayniqsa qimmatlidir. Qadimgi davrlardan boshlab bu
kitob dunyoda eng mashhur tarixiy asarlardan biri bo‘lib hisoblangan. Uning
muallili Gerodot qadimda «tarixning otasi» deb nom olgan. Gerodotni Old Osiyo,
Misr, Bobil, Eron va «dunyo chegaralarida>> joylashgan xalqlar va davlatlar tarixi
ham ancha qiziqtirgan. Qadimgi Yunonistonda mavjud tasawurlarga ko‘ra, 0 ‘rta
Osi> o va Hindi ston о lkalari inson yashagan dunyo — oykumenaning Sharqiy
chegaralarida joylashgan. Gerodot 0 ‘rta Osiyoda hech qachon bo lmagan va bu
hudud haqida o‘zi eshitgan hikoyalami surishtirib bilganlari asosida yozgan.
Gerodot «Tarix» kitobini mil. avv. ‘55—’’5-yillar davomida yaratgani bizga
ma’lum. Bu muhim asarida Gerodot Baqtriya, Baqtra, baqtriyaliklami 13 marta,
sug’dlarni 2 marta, xorazmiiklami (xorasmiylar shaklda) 3 marta, saklami 11
marta, massagetlarni 19 marta tilga olib, ularning moddiy madaniyati, urf-odatlari,
dini va tarixi haqida hikoya qilgan. Gerodotning O^rta Osiyo to’g‘risidagi asosiy
22

xabarlari - bu forslaming sak-massagetlarga qarshi yurishlari, Kir II va To’marts о
rtasidagi harbiy-siyosiy munosabatlar, ahamoniylar harbiy qo’shin lari safida
yurtimiz xalqlari jangchilarining ishtiroki, ulaming yarog’- aslahalari,
yo‘lboshchilari, fors-yunon urushlarida ko’rsatgan jasorati, mintaqa xalqlarining
ahamoniylar davlatiga bo’ysunishi va maxsus yillik soliq to’lashi, sak-
massagetlaming urf-odatlari, turmush tarzi va diniy e’tiqodi, 0 ‘rta Osiyodagi Akes
daryosining suvlaridan foydalanishi haqida va boshqa ay rim ma’lumotlardan
iborat. Gerodot 0 ‘rta Osiyoda aholi joylashuvining iimumiy hududiy
chegaralaridan bexabar bo’lgan. Gerodot ma’lumotlaridagi «Baqtriya xalqi»
tushunchasi ma’lum bir etnik biiiikni birlashtirgan bo’lishi mumkin. «Xaiq»
ma’nosini beruvchi «etnos» so’zi Gerodot asarida juda ko’p uchraydi
(tadqiqotchilar hisobiga ko’ra, tarixchi bu atamani 1’5 marta tilga olgan) va ikki
joydagina bu etnonim Baqtriyaga nisbatan ishlatilgan. Quyidagi keltirilgan
ma’lumotlar G.A. Stratanovskiy tomonidan rus tiliga o’girilgan Gerodotning
«Tarix» asaridan olingan. Gerodotning aytishicha. Doro I Ahamoniylar davlatini
20 ta o‘lkaga bo‘lgan. Tarixchi 0 ‘rta Osiyo xalqlari haqida bunday xabar qiladi:
Tarix. Ill kitob, 92. «Baqtriyaliklardan egashlargacha bo‘lgan xalqlar 300 talant
soliq to'lashgan. Bu - o'n ikkinchi оЧка». III. 93. «Saklar va kaspiylar 200 talant
to‘lashgan. Bu - o’n beshinchi o‘lka. Parfiyaliklar, xorasmiylar, sug‘diylar
vaariylar 300 talant to‘lashgan. Bu - o‘n oltinchi o'lka» (Bir talant 25,92 kg.
kumushdir). Gerodot muntazam ravishda ahamoniylar harbiy qocshinlaridagi
mintaqa xalqlarining jangchi vakillari haqida yoritadi: jJ Tarix, VII, 6’.
«Baqtriyaliklaming ust-boshi midiyaliklaming ust-^ boshiga o'xshagan, ular o‘q-
yoy va kalta nayzalar bilan qurollanishgan. Saklar esa (skif qabilasi) uzun cho‘qqili
kigiz qalpoqlar hamda ishton kiyib, kamon va xanjarlar bilan qurollanishgan, yana
ularda ikki qirrali jangovar boltalar - sagarislar bo‘lgan. Ushbu qabila (aynan skif
qabilasi) amirgiy saklar deb nomlangan. Forslar skiflarmng hammasini saklar deb
atashgan. Baqtriyaliklar va saklaming sardori Gistasp - Doro va Kirning qizi
Atossaning o’g‘li bo‘lgan». VII, 66. «Parfiyaliklar, xorasmiylar, sug‘dlar,
gandariylar va dadiklar baqtriyaliklarning qurollariga olxshagan yarog‘-aslahalari
23

bilan harbiy yurishni boshlaganiar. Ularning yo'lboshchilari: parfiyaliklar va
xorasmiylaming - Famak o‘g’li Artaboz; sug‘dlarniki - Artey o6g’li Azan bo'lgan».
VII, 86. «Baqtriya chavandozlarining qurollari piyoda askarlari qurollariga
o‘xshagan». Tarix. 1. 201. «Shu xalqlarga ega bo‘lgandan so‘ng, Kir oLz oldiga
massagetlarni istilo qilish maqsadini qocygan. Bu massagetlar jasur va behisob
qabiladir.
Ular Sharqda, quyosh chiqishi yo’nalishida, Araks daryosining narigi
yog'ida issedonlarga ro‘para bo‘lib joylashishgan. Ba’zilar ularni skif qabilasi deb
hisoblashgan». I, 202. «Hikoyachilarning xabarlariga ko'ra, Aralcs Istr daryosidan
yirikroqdir,. aksincha, boshqa birlari esa uni kichikroq daryo deb hisoblashadi.
Araks daryosida orollar ko'p... Araksning bir o‘zani keng ochiq joyda oqib, Kaspiy
dengiziga quyiladi: Kaspiy dengizi - bu boshqa dengizlar bilan bog'lanmagan
dengizdir». I, 215. «Massagetlaming kiyim-kechaklari va turmush tarzi
skiflamikidan uncha farq qilmaydi. Ularning otliq va piyoda qo’shinlari bo‘lib,
odatda ulai' kamon, nayza va harbiy cho‘qmorlar bilan jang qiladilar. Ularning
hamma narsalari oltin va misdan ishlangan. Cho‘qmor, o‘q va nayzalar uchlari
misdan ishlangan, ularning ustboshlari oltin bilan naqshlangan. Ular otlarining
egar-jabduqlarini ham ust-boshlari kabi oltin bilan bezatadilar. Temir va
kumushdan yasalgan buyumlar ularning ro‘zg‘orida ishlatilmaydi, chunki bu
metallar massagetlaming yerlarida umuman uchramaydi, biroq oltin va mis ularda
juda ko‘p». I, 216. «Bug‘doyni massagetlar ekmaydilar, chorvachilik va baliqchilik
(Araks daryosida baliq serob) bilan shug‘ullanishadi hamda sut ichishadi.
Massagetlar ichida ulug‘langan yagona xudo - bu Quyoshdir, Quyoshga ular
otlarni qurbon qiladilar, chunki xudoga dunyodagi eng chaqqon, tez chopar
jonliqni qurbon qilish lozim, deb o’ylaydilar». 1’6 Mil. aw. 530-y il avgust
oylarida Kir II massagetlarga qarshi yurish boshlagan. Bu voqealar «Tarix»ning
birinchi kitobida tasvirlangan: To‘marisning yurtiga podsho tomonidan
sovchilaming yetib kelishi; Kir podshoga turmushga chiqish Kir taklifining
To‘maris tomonidan rad qilinishi; forslaming Araks daryosidan kechib o‘tishi va
massagetlar yerlarining ichkarisiga kirib borishi; To‘maris boshchiligidagi
24

massagetlaming harakatlari natijasida forslaming butunlay qirib tashlanishi. Bu
xabarlaming oxirida Gerodot bunday xulosa chiqaradi: «Kirning o‘limi haqidagi
ko‘pdan-ko‘p hikoyalar orasida, menimcha, bu hikoya eng ishonchlidir».
Gerodotning Akes daryosi suvlaridan foydalanish haqidagi ma’lumotlariga
asoslanib, bir guruh olimlar (F. Altxaym, V.B. Xenning, I. Gershevich)
Ahamoniylar davridan oldin 0 ‘rta Osiyoda markazi Marv va Hirot bo‘lgan «Katta
Xorazm» davlati rivoj langan degan muammoni ilgari siirishdi. Tarix, III, 117.
«Osiyoda bir vodiy bor. Uning hamma tomoni tog‘ bilan o‘ralgan, tog‘ni esa
beshta dara kesib o‘tadi. Bir vaqtlar bu vodiy xorasmiylarga qarashli bo‘lib,
xorasmiylar, parfiyaliklar, sarariglar va tamaneylaming chegaradosh yerlarida
joylashgan. Forslaming hukmronligi boshlangach, vodiy fors podshosi
hukmronligiga o‘tgan. Vodiyni o‘rab olgan tog‘dan Akes nomli yirik daryo
boshlanadi. Beshta o‘zanlarga bo‘lingan bu daryo sanab o‘tilgan xalqlaming
yerlarini daralar orqali suv bilan ta’minlagan. Ammo forslaming hukmronligi
davrida ushbu xalqlar quyidagi holatni boshdan kechirdilar: Podsho daralami
to‘sib, suv yo‘llarida to‘g‘on darvozalari qurishga buyruq bergan. Daralardan
chiqayotgan suv oqimining yo‘li berkitilgani uchun tog‘ bilan o‘ralgan vodiy
o‘mida ko‘l paydo bo‘lgan. Ilgari shu suvdan foydalanib kelgan qabilalar bu
imkoniyatdan mahrum bo‘lib, dahshatli holatga tushganlar... podsho to‘g‘on
darvozalarini ochish uchun katta pul (soliqlardan tashqari) talab qilgan». Muhim
savdo yo‘llarida joylashgan 0 ‘rta Osiyo viloyatlari Ahamoniylar davlatida katta
iqtisodiy va harbiy ahamiyatga ega edi. Baqtriyani idora qilgan satraplar - hokimlar
ahamoniylaming oilasi 1’7 vakillaii (to rt marta Baqtriya satraplari, ulug’ podsho
ocg’illari yoki aka-ukalari) bo’lgan. Baqtriya satraplari ahamoniylar taxtini
qoMlariga kiritishni doimo о z oldilariga muhim maqsad qilib qo’yishgan.
Baqtriya satrapi Masist ahamoniylar podshosi Kserksga qarshi (Masistning akasi)
Baqtriya viloyatida qo‘zg’olon ko’tarishga harakat qilgan. Tarix, IX, 113. «U
o’g’illari bilan maslahatlashib, ular va o’zining tarafdoriari bilan birga Baqtraga
yo‘l oladi. Podshoni taxtdan ag’darish uchun u Baqtriya viloyatida qo’zg’olon
ko’tarmoqchi boclgan. Agar u baqtriyaliklar va saklar oldiga o’z vaqtida yetib
25

borganda, o‘z oldiga qo’ygan maqsadni aniq amalga oshirishi mumkin edi.
Haqiqatdan ham bu xalqlar Masistni hurmat qilardi, u Baqtriya satrapi edi. Biroq
Kserks Masistning niyatidan xabardor boiib, umng ketidan harbiylarni yuboradi,
yo'lda quvib tutilgan Masist, o‘z o’g’illari va tarafdoriari bilan birgalikda
o‘ldiriladi». Gerodotning «Tarix» asarida O'rta Osiyo hududi bilan bog’langan
geografik tushunchalar kam uchraydi. Shular jumlasidan, daryolar - Araks, Akes
va Kaspiy dengizidir. Gerodot Baqtriya markazi Baqtra shahrini va shu viloyatdagi
Barka nomli manzilgohni ikki marta tilga olgan (Gerodot, IV, 20’; VI, 9; IX, 113).
Boshqa daryolar, tog’lar, ko'llar yoki shaharlar va joylar haqida xabar bermagan.
Ba’zi xalqlarrnng hududiy joylashuvi (saranglar, tamaneylar) bizga noma’lum bo6
lib qolgan. Gerodotning asarida 0 ‘rta Osiyo jangchilari Kserks qo‘shinlari safida
qadimgi dunyo tarixida mashhur yunon-fors urushlaridagi Marafon va Salamin
janglarida qatnashganlari haqida ma’lumotlar bor. Marafon jangida saklarning otliq
qo'shinlari nihoyatda katta jasurlik ko'rsatishgan (Tarix, IX.7L). Manbada saklar va
Baqtriya suvoriylari ahamoniylar qo‘shinlaridagi eng jasur qismlardan biri
sifatidayoritilgan. Gerodot xabariga ko‘ra, Kserksning otliq qo'shinlarida faqat
ayrim xalqlargina maxsus xizmat qilishgan - forslar, midiyaliklar, saklar,
baqtriyaliklar, hindlar, liviyaliklar, kaspiylar, parikaniylar va arablar (Tarix, VII,
88). 1’8 Gerodotning tarixiy an’analarini davom ettirgan boshqa bir yunon
tarixchisi Ktesiy Kichik Osiyodagi Knid shahridan kelib chiqqan. U mil. avv. ‘0’-
yildan boshlab ahamoniylar podshosi Artakserks II (mil. avv. ‘0’-359-yy.) saroyida
tabib vazifasini bajargan. Podsho saroyida u Sharq chegaralarida joylashgan uzoq
shaharlar. mamlakatlar va xalqlar haqida ko‘pdan ko’p hikoyalar eshitgan.
Qadimgi yunon afsonalari ta'sirida tarbiyalangan Ktesiy qadimiy Sharq dostonlari
va tarixiga ham juda qiziqib, Fors podsholigi hududida istiqomat qilgan ayrim
xalqlarning tarixi va madaniyatiga oid ancha ma’Iumotlar yig‘ib olgan. Ayniqsa,
tarixcliini Hindiston va Baqtriya qiziqtirgan. Uning Hindistonga nisbatan katta
e’tiborini tushunish mumkin, chunki qadimgi yunonlaming tasavvurlarida, bu
оЧка quyosh chiqishida birinchi va dunyoning Sharqiy chegaralarida oxirgi
mamlakat bo’lib hisoblangan. Hindistonga chegaradosh Baqtriyaning oltini,
26

qimmatbaho yarqiroq toshlari, kanion va nayzalar bilan qurollangan chavandozlari
Eronda mashhur edi. Shu bois Ktesiy «Persika» asarining katta bir qismini
baqtriyaliklar tarixiga bag'ishlagan. Erondan yurtiga qaytganidan so‘ng Ktesiy
qadimgi forslar tarixim yoritishni rejalashtirgan. Biroq to'plangan ma’Iumotlar
aynan forslar tarixi mundarijasi doirasidan chiqib, baqtriyaliklar tarixini yoritishga
ham xizmat qilgan. «Persika» - «Fors tarixi» deb nomlangan asar mil. avv. 398-
yildan so‘ng yozilgan. Ktesiy Ossuriya hukmdori Nin va Baqtriya podshosi Oksiart
(boshqa manbalai*da Zoroastr - Zardusht) urushlari haqida hamda Kir II ning
baqtriyaliklar bilan urushi to‘g‘risida hikoya qiladi. Odatda bir guruh olimlar
Ktesiyni Gerodotga nisbatan ishonchsizroq muallif deb hisoblashadi. Ularning
fikricha, Ossuriya podsholari hech qachon Sharqning uzoq chegaralariga yurishlar
qilishmagan, bundan tashqari, Baqtriyaning qo’shinlari uncha qudratli bo‘lmagan
va Ossuriyaga qarshi chiqolmagan, deb faraz qilinadi. Ktesiy Baqtriyaning ko‘p
sonli istehkomlari va shaharlari hamda mustahkamlangan poytaxti haqida; bu
shaharni qamai qilgan Ossuriya 1’9 podshosi Nin to‘g‘risida shunday yozadi:
«...Nin baqtriyaliklarga qarshi yurishiii boshlagan. U Baqtriyaning qal’alari.
aholisining ko‘pligi va jasurligi haqida xabardor bo‘lib, o‘ziga bo‘ysnndirgan
xalqlardan ko‘p sonli qo‘shinlami yig‘ib olgan. Shu qo‘shinlarga sardor bo‘lib, Nin
Baqtriya yurtiga bostirib kirgan, ammo viloyatdagi xilma-xil tog‘ daralari uning
qo‘shinlarini alohida qismlarga bo‘lishga majbur qilgan. Baqtriyadagi ko‘pdan
ko‘p yirik shaharlar orasida bir mashhur Baqtra nomli shahar bo‘lgan. U
mamlakatning markazi bo‘lib, ko‘p shaharlar ichida, baland va mustahkam
mudofaa devorlari bilan ajralib turgan, unda podsho qal’asi alohida joylashgan».
Hatto XX asrning o‘rtalariga qadar qadimshunoslar Ktesiyning Baqtriyada qudratli
qal’alar va shaharlari haqidagi hikoyalarga nisbatan ishonchsizlik bilan qarashgan.
Biroq keyingi arxeologik kashfiyotlari natijasida Baqtriya hududida ko‘p sonli
istehkomlar, mudofaa devorlar va burjlar bilan mustahkamlangan mil. avv. VII-VI
asrlarga oid ko‘hna shaharlar aniqlandi. Gekatey va Gerodot asarlaridan kelib
chiqqan «Katta Xorazm» davlati masalasi, shuningdek, Ktesiyning Baqtriya
podsholigi haqidagi ma’lumotlari 0 ‘rta Osiyoda ilk davlatlaming paydo bo‘lishi
27

ilmiy muammosiga asos bo‘lib xizmat qildi. Qadimgi yunon tarixchilaridan у ana
boshqa biri - Gekatey haqida qisqa bo‘lsa ham aytib o‘tish lozim. Gekatey Milet
shahridan bo‘lib (mil. aw. V I-V asrlar) qadim tarixchilar orasida birinchi bo‘lib
ahamoniylar satrapliklarining ro‘yxatini keltirgan va Qadimgi Sharq xalqlari
tarixiga oid ma’lumot bergan (jumladan, parfiyalikiar, xorasmiylar, baqtriyaliklar
va ariyaliklar haqida ham yozgan). Uning ma’lumotlaridan Gerodot va Ktesiylar
foydalanishgan (Ktesiy o‘z asarida ahamoniylaming podsho saroyi hujjatlaridan
foydalanganligi haqida e’lon qiladi). Gerodotdan oldin Hindiston haqida Skilak
xabar qilgan. U podsho Doro I rung buyrug‘ini bajarib, Hind daryosi orqali
kemalarda suzib, Arabiston dengiziga chiqqan va Qizil dengiz bo‘ylab Misr
qirg‘oqlariga eson-omon yetib borgan.
XULOSA

Ma’lumki, mil. avv. II ming yillikka kelib qadimgi O’zbekistonning
dehqonchilik vohalarida o’troq qabilalar rivojlanib aholinining alohida joylashuv
manzilgohlaridagi ijtimoiy-iqtisodiy o’zgarishlar - o’troq dehqonchilikning
rivojlanishi, aholi zichligining yuqori darajasi, hunarmandchilikning taraqqiy
etishi, ijtimoiy tabaqalanish va boshqaruv tizimining murakkablashib borishi,
o’zaro almashinuv, savdo-sotiq va madaniy aloqalarning kuchayishi hamda harbiy-
siyosiy vaziyat O’zbekiston hududlarida dastlabki shaharsozlikning paydo
bo’lishida asosiy omillardan hisoblanadi.
O’lkamiz hududlarida dastlabki shahar madaniyatining shakllanishi
ham jamiyat taraqqiyotida bo’lgani kabi uzluksiz taraqqiyot yo’li bilan rivojlangan.
Bu qonuniyatga ko’ra shaharsozlik madaniyatining shakllanishi uzoq va
28

bosqichma-bosqich davrlarni bosib o’tgan. O’zbekistonning turli hududlarida
tadqiqotchilar qadimgi shahar xarobalarini topib tekshirdilar. Ko’p sonli
arxeologik topilmalarning dalolat berishicha bu ko’hna shaharlar ba’zilarining
yoshi 2 700-3000 yildan kam emas. Ularga Afrosiyob, Ko’ktepa (Samarqand),
Qiziltepa (Surxon vohasi), Uzunqir, Yerqo’rg’on (Qashqadaryo vohasi) va
boshqalar kiradi. Bu ko’hna shaharlar tarixi hozirgi Samarqand (Afrosiyob-
Maraqanda), Kitob-Shahrisabz (Uzunqir) yoki Qarshi (Yerqo’rg’on) hududlarida
davorn etdi.
O’lkamiz hududlarida qadimgi shaharsozlik madaniyatining asoslari
quyidagilardan iborat: » aholinining o’troq dehqonchilikka o’tishi va keng
vohalar bo’ylab yoyilishi; » hunardmanchilik ishlab chiqarishining rivojlanishi
natijasida iqtisodiy hamda madaniy aloqalar va savdo-sotiqning taraqqiy etishi; «
tabiy-geografik hamda harbiy-strategik shart-sharoitlar.
Qadimgi shaharlar -tarixiy rivojlanishdagi urbanistik jarayonda muhim
ahamiyatga ega bo’lgan jamiyat taraqqiyotining ijtimoiy asosi hisoblanadi.
Ko’pchilik tadqiqotlar natijalarini tahlil etar ekanmiz, shunday xulosaga kelish
mumkinki, O’rta Osiyo hududlarida dastlabki shaharsozlik madaniyati mil avv. II
ming yillikdayoq, ya’ni, bronza davridayoq shakllana boshlaydi. Bu davrda ishlab
chiqaruvchi kuchlarning o’sishi natijasida mehnat unumdorligi ortib boradi.
Natijada turli tarixiy viloyatlarda joylashgan yirik mustahkam manzilgohlar o’rni
va atroflarida (Sopolli, Jarqo’ton, Namozgoh, Qiziltepa, Yerqo’rg’on, Bandxon,
Uzunqir) dastlabki shahar markazlari shakllanib rivojlana boshlaydi.
Ilk shaharlarning paydo bo’lishi dastlabki davlatchilik shakllanishida eng muhim
va asosiy omil bo’lib, bu ikkala jarayon uzviy bog’liq holda kechgan.
Ma’lumki, mil. avv. II ming yillikka kelib qadimgi O’zbekistonning dehqonchilik
vohalarida o’troq qabilalar rivojlanib, aholining alohida joylashuv tizimi
shakllanadi. Aholining alohida joylashuv manzilgohlaridagi ijtimoiy-iqtisodiy
o’zgarishlar-o’troq dehqonchilikning rivojlanishi, aholi zichligining yuqori
darajasi, hunarmandchilikning taraqqiy etishi, ijtimoiy tabaqalanish va boshqaruv
tizimining murakkablashib borishi, o’zaro almashinuv, savdo-sotiq va madaniy
29

aloqalarining kuchayishi hamda harbiy-siyosiy vaziyat O’zbekiston hududlarida
dastlabki shaharlarning paydo bo’lishida asosiy omillardan hisoblanadi.
Jamiyat hayotida sodir bo’lgan ijtimoiy-iqtisodiy o’zgarishlar mil. avv. III ming
yillikning oxiri-II ming yillikning boshlariga kelib, O’rta Osiyo hududlarida
dastlabki shaharlarning paydo bo’lishiga olib keladi. Shahar madaniyatining
shakllanishi ham xuddi jamiyat taraqqiyotida bo’lgani kabi uzluksiz taraqqiyot
yo’li bilan rivojlangan. Bu qonuniyatga ko’ra shaharsozlik madaniyatining
shakllanishi, uzoq, bosqichma-bosqich davrlarni bosib o’tgan. Mil. avv. II ming
yillikka oid O’rta Osiyodagi Jarqo’ton, Sopolli, Dashli, Gonur, Namozgoh,
Oltintepa, Ulug’tepa kabilarda ilk shaharsozlik madaniyatining shakllanishi va
rivojlanishi uchun quyidagi omillar muhim ahamiyatga ega bo’ldi:
aholining o’troq dehqonchilikka o’tishi va keng vohalar bo’ylab yoyilishi;
hunarmandchilikning rivojlanishi va ayrim sohalarga ixtisoslashishi;
qadimgi savdo yo’llarining rivojlanishi natijasida iqtisodiy va madaniy aloqalar
hamda savdo-sotiqning taraqqiy etishi;
tabiiy-geografik hamda harbiy-strategik shart-sharoitlar.
Shahar madaniyati dastavval O’zbekistonning janubida, Surxondaryo hududida
shakllandi, so’ngra esa shimolga So’g’d (Qashqadaryo, Samarqand, Buxoro),
Х orazm, Shosh va Farg’ona hududlariga tarqaldi. Bu — aynan yurtlar va xalqlar
taraqqiyotidagi notekislik kabi tarixiy qonuniyatga zid emas.
Ko’p sonli arxeologik topilmalarning dalolat berishicha, O’zbekistondagi ayrim
ko’hna shaharlarning yoshi 2700-3000 yildan kam emas. Ularga Afrosiyob
(Samarqand), Qiziltepa (Surxondaryo), Uzunqir, Yerqo’rg’on (Qashqadaryo)
kabilar kiradi. Qadimgi shaharlar — tarixiy rivojlanishdagi urbanistik jarayonda
muhim ahamiyatga ega bo’lgan jamiyat taraqqiyotining ijtimoiy asosi hisoblanadi.
Fikrimizcha, shaharlar tarixini o’rganish jarayonida dastavval, eng qadimgi
shaharlar shakllanishi va rivojlanishi; aniq hududlar va viloyatlardagi tarixiy-
madaniy shart-sharoitning ta’siri; ekologik-geografik, ijtimoiy, iqtisodiy va
demografik muhitlarning darajasi va ta’sir doirasi; shaharlarning vazifasi; qadimgi
shahar markazlarining tarixiy-madaniy jarayonlardagi o’rni va ahamiyati
30

masalalariga keng e’tibor qaratish lozim.
Х ullas, O’rta Osiyodagi urbanizatsiya jarayonining xronologiyasi va shakllari
nisbatan turlicha bo’lib, bu jarayon faqat ichki tabiy-geografik va ijtimoiy-siyosiy
sharoitlar hamda qo’shni jamoalardagi madaniy ta’sir bilan bog’liq bo’lmasdan,
dastavval, Yaqin va O’rta Sharqdagi (Misr, Mesopotamiya, Hindiston, Eron) jahon
urbanistik markazlari bilan ham chambarchas bog’liq edi.
O’lkamiz hududidagi ilk shaharlar qishloqlardan intisodiy, siyosiy va madaniy
mavqeyi bilan ajralib turgan. Bu .shaharlar asosan aholisi sug’orma dehqonchilik
bilan shug’ullangan vohalarda, qadimgi savdo yo’llari bo’ylarida, hukmdorlar
qarorgohlari atroilarida paydo bo’lgan. Bunday shaharlar o’zlari joytashgan
vohalarining siyosiy, iqtisodiy, madaniy, diniy va harbiy markazlari vazifasini
bajargan bo’lishi shubhasizdir.
FOYDALANİLGAN ADABİYOTLAR RO’YXATİ
1. Avdotin L.N. i dr. «Gradostroitelnoe proektirovanie» Uchebnik dlyaVUZa
М.,Stroyizdat 1989.
2. Anikeev, V. V. Vladimirov V. V.«Gradostroitelnie problemi
sovershenstvovaniva administrativno-territorialnogo ustroystva» (2002)
3. Anikin V .I.'‘Arxitektumoe proektirovanie jilix rayonov”. Minsk, Visshaya
shkola, 1987 g.
4. Askarov Sh.D. “Arixitektura Temuridov” T. 2009 Izd. “San’at”
5. Askarov Sh.D. “Region-Prostranstvo-Gorod” 1998 Izd. “Stroyizdat”
6. Butyagin V.A. “Planirovka i blagoustroystvo gorodov”. M, Stroyizdat, 1974g.
7. “Gradostroitelniy kodeks Respubliki Uzbekistan”. T. 2002 g.
8. Gutnov A.E. “Evolyutsiya gradostroitelstva”. M, 1984 g.
31

9. Ikonnikov A.V. «Prostranstvo i forma v arxitekture i gradostroitelstve» 2006
10. Isamuxamedova D.U., «Shaharsozlik asoslari va landshaft arxitekturasi”.
Darslik. 1-qism., “Choipon” nashr. Toshkent, 2009 y.
11. Isamuxamedova D.U., Adilova L.A. «Shaharsozlik asoslari va landshaft
arxitekturasi”. Darslik. 2-qism., “Fan va turmush” nashr. Toshkent, 2012 у
12. Isamuxamedova D.U., Mirzaev M.K. «Zamonaviy shaharsozlik nazariyasi”. 0
‘quv qoMlanma. TASI.Toshkent, 2015 y.
13. Isamuxamedova D.U Burxonov J.V. “Yer osti infratuzilmasining tipologiyasi
va qurilish amaliyoti “
32

Anatoliy Sagdullayev shaharsozlik tatqiqotlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish