Antik tarix falsafasi - Falsafa - Referatlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	2000UZS
Hajmi	24.8KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	07 Noyabr 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Referatlar
Fan	Falsafa

Antik tarix falsafasi

Sotib olish

ANTIK TARIX FALSAFASI
REJA:
1. Inson va olam yaralishining mifologik-diniy talqini
2. Insonning paydo bolishi haqidagi dunyoviy qarashla
3. Yunoniston tarixiy usuli va uning chegaralari. Gerodot va Fukidid. Ellinizm
davri.

Mifologik tafakkur tabiat va jamiyat hodisalarini anglash, uni tushunishga
intilishning, olamni hissiy bilishning eng qadimgi kurtaklaridan biridir. Miflar –
asotirlar odatda ertaklardan farq qilib, asosan olamning qanday paydo bo‗lgani,
yer, osmon, yulduzlar, yil fasllarining almashuvi, hayotning tugashi va
yangilanishi, qor, bo‗ron, zilzila, tog‗ ko‗chkilari, yer ustidagi va ostidagi,
daryo, dengiz, ummonlardagi va, hatto, boshqa olamlardagi mavjudotlarning
o‗zaro borliqligini, sababiyat va oqibat jihatidan aloqadorligini ibtidoiy-xayoliy
poetik, falsafiy hamda allegorik – majoziy ravishda tasavvur qilishdan kelib
chiqqan. Mifologik tasavvurga ko‗ra butun olam mavjudotlari his qilish
qobiliyatiga ega. Ular o‗ziga xos tarzda o‗ylaydi na harakat qiladi. Eng
qadimiy Misr mifologiyasida borliq tabiatning har yili «o‗lib» va yana «tirilib»
turishi «tangri» Osirisning hayoti bilan bog‗lanadi. Qadimgi Misr dinida
Osirisning sadoqatli umr yo‗ldoshi, hosildorlik, suv va shamollar ilohasi Isida
o‗lganlarning ruhini avaylab, asrab, yana tiriltiradi. Qadimgi yunon
mifologiyasiga ko‗ra (Gomerning «Iliada», Fidiyning «Metamorfozalar» –
«Evrilishlar» asarlarida tasvirlanishicha), samoviy yuksak Olimp tog‗ida
yashaydigan Quyosh va momoqaldiroq tangrisi Zevs, yer, suv, onalik
ma‘budasi Gera, bahodirlik va san‘at homiysi А pollon, ilm-fan, donishmandlik
ma‘budasi А fina, go‗zallik ma‘budasi А frodita, urush tangrisi Mars,
marhumlar yurtining tangrisi А id, dengiz, ummonlar tangrisi Poseydon (yoki
Neptun) va boshqalar Yer yuzidagi odamlarning hayotini boshqarib, taqdirini
hal etib turishgan. Qadimgi Misr va yunon mifologiyasining ayrim e‘tiqodlari
keyinchalik xristian diniga, so‗ngra islom diniga ham ko‗chib o‗tgan. Zotan,
insoniyat ibtidosi bilan bog‗liq bo‗lgan ilk tasavvurlar, xayoliy ehtimoliy
qarashlar odam qaysi makon va qanday sharoitda yashamasin, odam va olam,
inson va borliq haqidagi qarashlarda umumiylik mavjud bo‗lgan. Chunki,
qarashlar, o‗ylar va tasavvurlar qanchalik xilma-xil bo‗lmasin, ularning
zamirida bitta haqiqat, bitta mohiyat yotgan. Bu – inson va uning kelib chiqishi,
olamning yaralishi va hayot mohiyati. Shuning uchun ham mifologik
tasavvurlarga, ilk odamlarning mifologik e‘tiqodlariga e‘tiborsizlik bilan qarash

mumkin emas. А na shu miflar asosida ming yillar davomida daho san‘atkorlar
adabiyot va san‘atning durdona asarlarini vujudga keltirganki, ularda
umuminsoniy qadriyatlar, odam va olam taqdiri bilan bog‗liq qarashlar yuksak
badiiy-falsafiy, tarixiy-tabiiy, ma‘naviy-ruhiy dramatizm o‗z ifodasini topgan.
Jumladan, Gomer («Iliada», «Odisseya»), Esxil (« А gomemnon», «Zanjirband
Prometey», «Evminidalar»), Sofokl («Shoh Edip», « А ntigona», « А yaks»),
Evripid («Geraql», «Elena», «Elektra», «Vayuh qizlari»), Dante («Ilohiy
komediya»), Bokkachcho («Dekameron»), Tasso («Quddusning ozod etilishi»),
Milton («Boy berilgan jannat»), Shekspir («Lukretsiya», «Yoz kechasidagi
tush», «Bo‗ron»), Gyote («Faust»), Bayron («Qiyomat manzaralari»),
Lermontov («Demon»), А dam Mitskevich («Dzyadi ko‗li») va boshqa daho
san‘atkorlar diniy mifologiya syujeti asosida yozgan asarlarida, Leonardo da
Vinchi, Mikelanjelo, Rafaelning yaratgan tasviriy san‘at namunalari eng muhim
umuminsoniy muammolarni badiiy talqin etishgan. Hozirgi G‗arb estetikasida
va umuman falsafiy tadqiqotlarida mifologik maktab deb atalgan yo‗nalish
vujudga kelgan. Hozirgi mifologik maktab vakillari XVII – XVIII asr buyuk
mutafakkirlari B. Fontenel, J.Viko, I.Gerder fikrlaridan kelib chiqib mif –
jamiyat taraqqiyoti va inson ruhiyati bosqichlarini ifodalovchi qimmatli
madaniy xazinalardir, degan fikrga kelishgan. Ingliz olimi Jeyms Frezer hozirgi
mifshunoslik yo‗nalishining asoschilarndan biridir. U o‗zining «Oltin butoq»
va « А hdul qadim («Tavrot») folklori» kitoblarida qadimgi Xitoy, Hindiston,
Misr xalqlari folklori va xristian mifologiyasi ildizlarini xalq e‘tiqodlarining
shakllanish bosqichlari bilan bog‗lab tadqiq etadi. Hozirgi mifologik yo‗nalish
Zigmund Freyd ta‘limotidan ham oziqlangan bo‗lsada, undan farq qilib, mif
yaratuvchilar patologiyasi va psixikasiga ortiqcha e‘tibor bermay, falsafiy
tafakkur va e‘tiqodlar shakllanishiga kengroq e‘tibor beradi. Bu yo‗nalish
vakillari miflarni animizm, totemizm va tabu bilan bog‗laydilar. Mifologik
maktabning yirik vakillaridan biri, Toronto universiteti professori Nortrop Fray
fikricha. miflar inson tasavvurlarining ibtidoiylig

Yunonistonda tarix fani birdaniga vujudga kelgan emas. Greklarning
tasavvuricha tarix fan emas, balki sanatdan va pand – nasihatdan iborat, shu
sababli qadimgi greklar boshqa fanlar singari tarihning ham o‘z muzasi bor, bu
muza Kliodir Klmo boshqa muzalar bilan bir qatorda sanatlar xudosi Apolon
ayonlari orasida bo‘lgan, deb hisoblaganlar. Greklar tarixiy voqealar to‘g‘risida
chiroyli va pand – nasihatli hikoyani hammadan ko‘proq qadirlaganlar. Ular
tarixning asosiy vazifasi pand – nasihatdan iborat deb hisoblaganlar.
Dastlabki vaqtlarda logograf deb ataluvchi kishilar (“logos” “so‘z”, “grafo”-
yozaman demakdir) shaharlarning odatda o‘zlari tug‘ilgan shaharlarning tarixi
to‘g‘risida yozganlar. Logograflar eramizdan avvalgi VII asrda va V asrning
boshlarida yashaganlar. O‘z asarlarida ular biron shaharning tarixini yozganlar,
lekin ular bu tarixni afsona bilan aralashtirganlar.
Geradot – ilmiy tarixning yaratilishi.
Geradotni biz tarixchi sifatida yaxshi bilamiz. Uning to‘qqiz to‘mli tarix
asarining har biri yuz ellik va undan ortiq hikoya, rivoyat va o‘ziga xos tarixiy
novellalarni o‘z ichiga oladi.
Geradot asarlari Plutarx, Yustin, ijodlariga ham katta tasir o‘tkazgan, taniqli
tadqiqotchi M, Mandesning fikricha Yustinning ko‘pgina fikrlari Geradotdan
olinganligi, Diadorning ko‘pgina tasvirlari Fukididga yaqin turganligi qayd etiladi.
Arrian Ksenofont ijodini davom ettirganligini ochiq oydin aytadi. Geradot
yoshligididan sayohat qilishni yaxshi ko‘radi. Galikarnos port shahri, savdo-sotiq
bilan shug‘illanuvchi savdogarlar, yo‘lovchilar shahri bo‘lgani uchunmi o‘spirinlik
yillaridayoq u yaqin atrofdagi mamlakatlarga borib qoladi. Dengiz shunqori va
sayohlari tilidan g‘aroyib sarguzashtlarni tinglashni juda–juda yoqtiradi. “eron
tarixi kitobi” Geradot etiborini ayniqsa o‘ziga tortadi. Xaronning “Eron tarixi”
kitobida Ahamoniylar davlatiga qaram bo‘lgan Osiyodagi ko‘pgina malumotlar
haqida qimmatli malumotlar bor.
Gerodot tug‘ilgan o‘lka tarixiy sarguzashtlarga boy edi. Bunday tarixiy
voqealarni ko‘p eshitgan Gerodot keyinchalik haqli ravishda tarixiy hikoyalar
ijodkori bo‘lib, qoladi. Gerodotning ona shahri Galikarnos hokimi Lagdimid qarshi

ko‘tarilgan isyonda Paniasid bilan bostiriladi. Geradot esa mamlakatdan quvg‘in
qilinadi. Shundan so‘ng bo‘lajak tarixchi Osiyo bo‘ylab safarga chiqishga qaror
qildi. Geradot qora dengiz qirg‘oqlari bo‘ylab safardaligida Olviya shahri va ularga
yaqin joylashgan skiflar haqida qiziqarli malumotlarni eshitadi. Undan ilgari ham
skiflar haqida talaygina kitoblarni o‘qib ularning hayot kechirish tarziga qiziqib
qolgan edi.
Geradot Samos orolida bir muncha vaqt bo‘lib, Osiyo bo‘ylab safarga
jo‘naydi. Geradot dastlab, Ahamoniylar davlatining markazi bo‘lgan suz shahriga
keladi. Efes va Sard shaharlarida bo‘ldi. Kichik Osiyodagi Galis,
Mesopatamiya dagi Efrat va Tigr daryolaridan o‘tadi. Geradotning fikricha, Kaspiy
bo‘ylarida ko‘chmanchi massagetlar yashaydi. Massagetlar baliq go‘shti, parranda
va sutli taomlarni istemol qilishadi. Bu erning xalqlari juda jangari bo‘lishgan.
Aytishlaricha Eron shohi Kir ham ularni o‘ziga bo‘ysudira olmagan. Geradot
Mesopatamiya va Vaviloniya o‘lkalarining tabiatiga ham keng to‘xtaladi. Bu joylar
Orol dengiziga yaqin bo‘lib, ayrim tadqiqotchilar bu o‘lkalarga Geradot kelmagan
deyishsa, boshqalar kelgan deyishadi. Geradot O‘rta Osiyo haqida muhim
malumotlar keltiradi. Bu erda bir necha hokimliklar mavjudligini, ularning
hammasi ulkan Eron davlatiga qaram ekanligini tasdiqlaydi. Bu hokimliklarni aniq
nomi bilan ataydi. Jumladan, Baqtriya, Girkaniya, Kaspiy, so‘g‘dlar, saklar,
xorazmiylar va oriylar, bu o‘rinda izoh talab nomlardan oriylar Afg‘onistonning
g‘arbiy qismiga joylashgan elatlardir. Baqtriyaning poytaxti o‘sha vaqtda Balx
shahri bo‘lgan kaspiy hokimligida Turkmanistonning janubi-g‘arbiy qismida
joylashgan qabilalar kirgan Xorazmiylar xorazmliklar, so‘g‘dlar Politmet
(Zarafshon) bo‘ylarida, saklar Tyanshan tog‘ining g‘arbiy etaklarida joylashgan
edilar. Shundan so‘ng Geradot Hindiston o‘lkasida sayohatini davom ettirib,
Panjobga boradi. Bu erga bostirib kelgan Doro haqida qimmatli ma’lumotlar
to‘playdi. Geradot keyingi asarlarida Liviya, Misr o‘lkalarini ham keng tasvirlaydi.
Geradot tarixning shunchaki xabarchisi emas, balki tarixni jonlantirib ko‘rsatuvchi
etuk ijodkordir. Uning skiflar haqidagi asarlari nihoyatda bebaho va qadrli.

Geradotning “skiflar” asari jahon xazinasida munosib o‘rin tutgan, bu asar
juda ko‘plab tillarga tarjima qilingan. Skiflarni birinchi bo‘lib, jahonga tanitgan
ham Geradotdir, XVII – XVIII asrlardayoq rus imperatorlari Geradotning “skiflar”
asarini juda katta qiziqish bilan o‘qishgan va juda ko‘p nusxalarda tarjima qilishga
buyuruq berishgan. Natijada, asar bir necha marta tarjima qilinib, qayta-qayta
nashr etiladi. Skiflar haqida Geradotdan ilgari Yunon olimlari Gomer, Esxil ham
yozganlar, lekin skiflarning haqiqiy va birinchi targ‘ibotchisi Geradot edi.
Geradotning “skiflar” asarining uslubi, undagi hikoyalarning xarakterli
xususiyatlari haqida bir qancha ilmiy tadqiqot ishlari yuzaga keldi. Bu ilmiy
tadqiqotlar ichida ayniqsa, I. Ya. Timoshenkoning “ Geradot va uning asari” Vitold
Klingerning “hikoyachilik motivlari” asarlari shuningdek, sharq xalqlarini tarixiy
hikoyalari” kabi juda katta ahamiyatga ega bo‘lgan ijod durdonalari yuzaga keldi.
Geradot katta ishga qo‘l uradi. Faqat skiflarni emas Yevropa va Osiyodagi hatto
Afrikadagi ko‘pgina qabilalarning hayotiga oid ma’lumotlarni aks ettiradi. Geradot
ijodi Tarix nomli To‘qqiz kitobi katta ilmiy xazinani tashkil etib, bu kitoblarning
har qaysisi yuzlab hikoyalarni o‘z ichiga olgan. Geradot antik davrdagi boshqa
olimlardan shu bilan farq qiladiki, u fidoyi tarixchi edi. O‘z hayotini tahlikaga
qo‘yib bo‘lsada ijod dardida uzoq yurtlarni kezdi. Jahongashta tarixchi ne-ne xavf–
xatarlarlarga duch kelmadi. Bu safarlarida u avval o‘z ko‘zi bilan ko‘rib, qulog‘i
bilan eshitgach, keyin ijod qilardi. Har qanday faraz va taxminlar uning uchun
begona edi. U minglab qabila va elatlarda bo‘ladi. Yuzlab daryolarni kechib o‘tadi.
O‘sha paytda hech bir olimning qadami etmagan uzoq o‘lkalarni kezadi. Hali ko‘p
ko‘rilmagan mavzularni birinchi bo‘lib yoritadi. Shuning uchun ham Geradot nomi
tariximizda alohida ahamiyat kasb etadi.
Yuqoridagi faktlar asosida biz aytishimiz mumkinki ilmiy tarixning
yaratilishida Geradotning Tarix asari muhim ahamiyat kasb etadi.
Polibiyning tarixiy qarashlari
Eramizdan avvalgi II asrning ikkinchi yarimida Polibiy “umumiy tarixni”
yozgan. Unda eramizdan avvalgi 264-146 yillardagi voqealar bayon qilingan.
Uning bu asari ilmiy tadqiqotdir. Polibiy grek istoriografiyasining eng yaxshi

ana’nalariga amal qilgan. Ammo uning siyosiy qarashlari Rim jamiyatidagi
konservativ tabaqalarning manfatlarini ifoda qilgan. Polibiy Rimning o‘rta dengiz
sharqiy qismining hayotiga aralashishini kuzatib, unda Rim hokimiyati o‘rnatilishi
muqarrar degan xulosaga kelgan. U o‘zining asrida Rimning bir qancha qabilalar
va xalqlarni o‘ziga bo‘ysundirilishining sabablarini ko‘rsatib berishga, yani rim
davlatining vujudga kelish tarixini yaratishga harakat qilgan. Polibiy Rim
davlatining qudratini uning davlat tuzumidagi xususiyatlaridan deb bilgan, uning
nazarida bu tuzumni idora qilishining aristokratik, demokratik va monarxik
shakllari ajoyib tarzda bir–biri bilan qo‘shilib ketgan. Polibiy manbalarni juda
sinchiklab tekshirgan, mamlakatning geografik holati va uning iqlimini o‘rgangan.
U antik davr tarixining odat hukmidagi adabiy usullaridan foydalangan. U
voqeaning bayonotida voqeada ishtirok qiluvchi nutqlarini kiritgan. Polibiy bu
bilan ularning gaplariga mumkin qadar “haqiqiy” tus berishga harakat qilgan. U
manbalarning naqadar rostligini aniqlab, tarixiy voqealarning sabablarini ayrim
shaxsning ish va harakatlarida ko‘rgan xolos.
Polibiy tarix chinakam voqealarni izohlashga va bu voqealarning keyinchalik
taraqqiyot yo‘lini belgilashga imkon beradi. Yani tarix “nasihat berishi”
“o‘rgatishi” mumkin amaliy jihatdan foydali bo‘lishi mumkin deb faraz qilgan.
Tit Liviy asarlarida tarix falsafasi
Tit Liviy Rimning afsonaviy zamondan boshlab o‘zi yashagan davrga o‘tgan
butun tarixini yozishga harakat qilgan. Uning bu g‘oyat puxta asari 142 ta kitobdan
iborat bo‘lgan, lekin undan atigi 38 tasi va boshqa ba’zi kitoblaridan parchalar
saqlangan xolos. Tit Liviy tarixni yodgorlik deb bilgan. Uning fikricha, tarix
o‘rnak bo‘la oladigan namunalarni ko‘rsatishi bizning avlodlarimiz ko‘p yillar
davomida ko‘rib kelgan, ofatlardan qanday qilib, saqlanishiga o‘rgatishi lozim.
Tit Liviy voqealarning sababli bog‘lanishlarini aniqlash ularni izohlash va bu
voqealar rostmi – yo‘qmi, bu haqda bosh qotirmagan. Uning asarlarida Fukidid,
Polibiy asarlariga xos tarixiy tanqidlar yo‘q. Tit Liviy, Tsitseronga taqlid qilishga
uringan u bu urinishda muvaffaqiyat qozona olmagan. Uning birinchi
ikkinchisidan asrlar ajratib turgan qahramonni bir xil chiroyli fikr yuritishadi, bir

xil harakat qilishadi va bir xil gapirishadi. Tit Liviyning respublika tarixidan
qimmatli manba bo‘lish asarlari muallifning fikricha kitobxonga chuqur tasir
qilmog‘i lozim bo‘lmagan. Uning asarlari ilmiy tadqiqot emas, balki
V.G.Belinskiy aytganidek, sanatkorning asari sanat asaridir.
Korneliy Tatsit – Rim tarixchilik maktabi falsafasi
Korneliy Tatsit (taxminan 54-120 yillar) bu davr eng mashhur
tarixchilardandir. Zodagon suvoriy oilasidan chiqqan Tatsit yoshligida Britaniyada
harbiy xizmatda bo‘lgan. U mashhur lashkarboshi Yuliy Agrikolaning yaqin do‘sti
bo‘lgan. Imperator Domitsian Agrikolani qatl qildirgandan keyin unga homiylik
qilgan Tatsit imperatorning qahridan ko‘r qilib bir necha vaqtgacha surgunda
yurgan. Domitsian halok bo‘lgandan keyingina Tatsit Rimga qaytganidan so‘ng u
senator bo‘lib olib, magistraturada buyuk lavozimni egallab kelgan. Uning abadiy
faoliyati ham ana shu davrga mansubdir. Tatsit eramizning 68 yilidan to 96
yiligacha bo‘lgan davrni ichiga olgan “tarixlar” ni, Avgustning o‘limidan
(eramizning 14 - yili) Neronning halokatigacha (eramizning 68 – yili) bo‘lgan
davrning “Yilnomalar”ini, shuningdek “Germaniya” nomli kichikroq asarini
yozgan. Tatsit bu so‘nggi asarida german qabilalarining va Rim imperiyasi
tuprog‘idan tashqari yashagan boshqa Yevropa qabilalari va elatlarining
etnografiyasini mufassal bayon qilgan. Tatsit o‘z asarlarida ayniqsa “ Yilnoma”
larida Rimning o‘tmish respublika davrini ko‘klarga ko‘tarib maqtagan bo‘lsa, o‘z
zamonasining siyosiy tartibini Yuliy – Klavdiylar sulolasidan bo‘lgan
imperatorning o‘zboshimchaligi va istebdodini qattiq qoralab yozgan. F.Engels
Tatsitni eski Rim patritsiylari tafakkurining so‘nggi namoyandasi degan edi. Tatsit
siyosiy voqealarning borishini bayon qilar ekan, u o‘zining bayon qiladigan
materiallarini asl hujjatlar asosida sinchiklab o‘rganib chiqqan “Yilnoma” larida
keltirilgannutqlar ham obidalardagi yozuvlar va arxeologiya malumotlari bilan
tasdiqlanadi. Tatsit asarlarining bir qismigina zamonamizgacha saqlanib kelgan.
“Tarixlar”ining uchdan bir qismigina saqlangan “Yilnomalar”ini ko‘p qismi
saqlanmagan, shunday bo‘lsada, Tatsitning tarixiy asarlari eramizning I asridagi
Rim imperiyasi tarixi to‘g‘risidagi tasavvurimizning negizini tashkil etadi.

Adabiyotlar:
1. O’zb e kiston R e spublikasining Konstitutsiyasi. – T.: O’zb e kiston, 2011.
2. Davlat tili haqida (yangi tahriri). O’zbekiston Respublikasining qonuni. – T.:
O’zbekiston, 1997. – 22 b.
3. Kadrlar tayyorlash milliy dasturi. – T.: Sharq, 1997. – 63 b.
4. Ta'lim to’g’risida. O’zbekiston Respublikasining qonuni. – T.: O’zbekiston,
1989. – 30 b.
5. Mirziyoev SH.M. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekistan davlatini
birgalikda barpo etamiz. - Toshkent.O‘zbekiston, 2016. -53 b.
6. Mirziyoev SH.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan
quramiz. - Toshkent.O‘zbekiston, 2017 -484 b.
7. Mirziyoev SH.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash-
yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. - Toshkent. 2017. - 28 b.
8. Konstitutsiya – erkin va farovon hayotimiz, mamlakatimizni yanada taraqqiy
ettirishning mustahkam poydevoridir. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
SHavkat Mirziyoevning O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul
qilinganligining 25 yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimidagi
ma’ruzasi. http://uza.uz .
9. O‘zbekiston Respublikasining Prezidenti SH.M.Mirziyoevning 2017 yil 19
sentyabr kuni Birlashgan Millatlar Tashkilot Bosh Assambleyasining 72-
sessiyasida so‘zlagan nutqi. http://uza.uz .
10. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti SH.M.Mirziyoevning Oliy Majlisga
murojaatnomasi//22.12.2017. http://uza.uz .
11. Karimov I.A. Asarlar to‘plami. 1-24 jildlar. - Toshkent. O‘zbekiston,
1996-2016.
12. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat - engilmas kuch. 2-nashr -
Toshkent.Ma’naviyat, 2016. -176 b.
13. Ahmedova M. tahriri ostida.Falsafa. -T.: OFMJ, 2006
14. Shermuhamedova N. A. Falsafaga kirish -T.: -Noshir, 2013. 460 b
15. Qo‘shoqov SH.S. Dialektika rivojlanish konsepsiyasi. – S., 2000. –B. 8 6 .
16. R.G.Collingwood. The Idea of History. Oxford University Press, England,
1994.
17. Ivin A.A. Vvedenie v filosofiyu istorii. M., 1997.
18. Barg M.A. Epoxi i idei. Stanovlenie istorizma. M., 1987.
19. Jo‘raev N. Tarix falsafasining nazariy asoslari. - T., Ma’naviyat, 2008.
20. A.Beruniy. Tanlangan asarlar. – T., Fan, 1968.
21. Berdyaev N.A. Smыsl istorii. M., 1990.
22. Blok M. Apologiya istorii ili remeslo istorika. M., 1986.
23. Veber M. Izbrannыe proizvedeniya. M., 1990.
24. Gegel G.V.F. Filosofiya istorii. Sochinenie 8-mi tomax. M.-L. 1932-1959.

Antik tarix falsafasi

Sotib olish