Buddaviylik va xristian dini tarixi va falsafasi - Философия - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	68.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Философия

Buddaviylik va xristian dini tarixi va falsafasi

Купить

BUDDAVIYLIK VA XRISTIAN DINI TARIXI VA FALSAFASI
Reja:
1. Buddizm. Buddizm ta'limoti - to‘rt oliy haqiqat, nirvana. Buddizm axloqiy
ta'limoti - “pancha-shila”.
2. Buddizmdagi oqimlar: maxayana, xinayana, lamaizm va h.k. O‘zbekistan
hududidagi buddizm yodgorliklari va ularning tadqiq etilishi.
3. Xristianlik. Xristian iloxiyoti. YAkka xudoning uch qiyofasi: Ota-xudo,
O‘g‘il-xudo, Muqaddas ruh.
4. Xristianlikdagi asosiy oqimlar - ortodoks (pravoslavie), katolitsizm,
protestantizm.
5. Xristianlikning O‘rta Osiyoga kirib kelishi.

1. Buddizm. Buddizm ta'limoti - to‘rt oliy haqiqat, nirvana. Buddizm axloqiy
ta'limoti - “pancha-shila”.
Buddaviylik - uchta dunyo dinlari ichida eng qadimiysi hisoblanib,
eramizdan avvalgi VI-V asrlarda Hindistonda yuzaga kelgan. Bu dinga e'tiqod
qiluvchilar, asosan, Janubiy, Janubi-Sharqiy va Sharqiy Osiyo mamlakatlarida,
SHri-Lanka, Hindiston, Nepal, Butan, Xitoy, Singapur, Malayziya, Mongoliya,
Koreya, Vetnam, YAponiya, Kombodje, Birma, Tayland, Laosda va qisman
Evropa va Amerika qit'alarida, Rossiyaning shimoliy mintaqalari - Buryatiya,
Qalmiqistonda istiqomat qiladilar.
Hozirgi kunda dunyoda buddaviylikka e'tiqod qiluvchilar soni qanchaligi
aniqlanmagan, chunki ko‘pgina mamlakatlar huquq normalariga ko‘ra qaysi dinga
e'tiqod qiluvchilar soni qancha deb hisobot ishlari olib borilmaydi. Biroq taxminan
olinganda hozirgi kunda dunyoda buddaviylar soni 400 mln.ga yaqin bo‘lib,
ulardan 1 mln.ga yaqini monaxlardir.
Buddaviylik bundan 2500 yildan avvalroq Hindistonda diniy falsafiy ta'limot
sifatida vujudga kelib, unda ko‘plab qonuniy manbalar va ko‘p sonli diniy
yo‘nalishlar mavjuddir.
Buddaviylikning turli millatlar tomonidan keng qabul qilinishi va uning keng
doirada tarqalib ketishining sababi uning turli milliy va diniy an'analar bilan
kirisha olishi bo‘lib, bu narsa buddaviylikning hayotning barcha sohalari,
jumladan, diniy, madaniy, siyosiy va iqtisodiy qatlamlarga kirib borishiga sabab
bo‘ldi.
Buddaviylikni din yoki falsafa, ideologiya yoki madaniyat qonunlari to‘plami yoki
hayot tarzi deb baholash mumkin.
Hozirgi buddaviylikka e'tiqod qilib kelayotgan Sharq mamlakatlaridagi
buddaviylik ta'limotini o‘rganish u erdagi siyosiy-iqtisodiy, ma'naviy madaniyatini
tushunishning asosiy omillaridan hisoblanadi. Bu davlatlarda buddaviylik qoida va
an'analari buddaviylikka e'tiqod qiluvchilar nazarida markaziy hukumat
qonunlaridan ko‘ra ustun turadi. Bu narsa zamirida buddaviylikning potensial
kuchi yotadi.

Buddaviylik asoschisining shaxsi. Buddaviylik asoschisi haqiqiy tarixiy shaxsdir.
Bu ko‘plab buddaviylik bilan Shug‘ullangan tadqiqotchi olimlar bizgacha etib
kelgan manbalar asosida isbot qilganlar. Buddaviylik asoschisi haqida xabar
beruvchi folklor va badiiy Adabiyotlar uni Siddxarta, Gautama, SHakyamuni,
Budda, Tadxagata, Djipa, Bxagavan kabi ismlar bilan zikr etadilar. Bu ismlarning
ma'nolari quyidagicha: Siddxartxa - shaxsiy ismi, Gautama - urug‘ ismi,
Shakyamuni - shaklar yoki shakiya qabilasidan chiqqan donishmand, Budda -
nurlangan, Tadxagata - Shunday qilib Shunday ketgan, Djina - g‘olib, Bxagavan -
tantana qiluvchi. Bu ismlar ichida eng mashhuri Budda ismi bo‘lib, Shu ismdan
uning diniga buddaviylik (buddizm, buddiylik) nomi berilgan.
Hozirgi kunda Buddaning beshta biografiyasi ma'lumdir: «Maxavostu» -
eramizning II asrida yozilgan, «Lalitavistara» - eramizning II-III asrlarida yuzaga
kelgan, «Buddaxacharita» - Budda faylasuflaridan biri Ashvagxoshey tomonidan
eramizning I-II asrlarida yaratilgan, «Nidanakatxa» - eramizning 1-asrida yozilgan
va «Abnixishkramansutra».
Bu biografiyalar orasidagi asosiy ziddiyat Buddaning qaysi yillarda yashaganligi
xususidadir. Ular eramizdan avvalgi IX-III asrlar orasidagi turli muddatlarni
ko‘rsatadilar. Rasmiy buddaviylik hisobiga ko‘ra esa Butama - Budda er. av. 623
yilda tug‘ilib, 544 yilda vafot etgan. Biroq, ko‘pchilik tadqiqotchilar uning
tug‘ilishi er. av. 564 yilda, o‘limi esa 483 yilda deb hisoblaydilar. Ba'zan 560 - 480
deb to‘liq sonlar bilan ko‘rsatadilar.
Yuqorida zikr qilingan biografiyalarda Buddaning haqiqiy hayoti bilan uning
afsonaviy hayoti o‘zaro qorishib ketgan.
Siddxartxa SHakya qabilasining podshohlaridan biri Shuddxodananing o‘g‘li edi.
Uning saroyi Ximolay tog‘lari etagida Kapilavasti degan qishloqda bo‘lgan.
(Hozirda Nepal hududida). Onasi - malika Mayya. Podshoh o‘g‘lini orzu havaslar
og‘ushida tarbiyalar, uni hech bir kamchiliksiz katta qiladi. Ulg‘ayib qo‘shni
podshohlardan birining qizi YAshadxaraga uylanadi va o‘g‘il ko‘rib, unga Raxula
deb ism qo‘yadi.

Hech bir qiyinchilik va kamchilik ko‘rmay o‘sgan bola Siddxartxa ittifiqo qarigan
cholni, bemorni, og‘ir mehnatli bir rohibni uchratadi. Bundan qattiq ta'sirlagan
shahzoda insoniyatni qiyinchilik va azobdan qutqarish yo‘llarini axtarib saroyni
tashlab ketadi. Bu vaqtda u 30 yoshda edi. U beshta rohibga ko‘shilib, ular bilan
qishloqma-qishloq kezib yuradi. Ko‘p vaqt bu rohiblarga hamrohlik qilib, ularning
yo‘llarida ma'lum maqsad yo‘qligini va bu yo‘l o‘z oldiga qo‘ygan maqsadi -
insoniyatni azob uqubatdan qutqarishga olib bormasligini anglaydi va rohiblar
jamoasidan ajraladi.
U chakalakzor o‘rmonlarda kezib, charchab bir daraxti tagida dam olish uchun
o‘tiradi va o‘ziga toki haqiqatni topmaguncha Shu erdan turmaslikni va'da beradi.
Bu o‘tirishning 49 kuni uning qalbidan «Sen haqiqatni topding» degan sado keladi.
Shu paytda uning ko‘z oldida butun borliq namoyon bo‘ladi. U hamma joyda
shoshilish, qayoqqadir intilishni ko‘radi. Hech bir joyda osudalik yo‘q edi. Hayot
nihoyasiz uzoqlikni ko‘zlab o‘tib ketayotgan edi. Inson aqli etmas bir kuch -
Krishna - yashash, mavjud bo‘lish umidi barchaning tinchini buzar, halok qilar va
yana qayta yaratar edi. Mana endi Budda kimga qarshi kurashish kerakligin
angladi. Shu ondan u Budda - nurlangan deb ataldi. U tagida o‘tirgan daraxt esa –
nurlangan daraxt deb atala boshladi.
Budda o‘zining birinchi da'vatini Varanasi yaqinidagi Rishipatana bog‘ida,
o‘zining besh rohib do‘stlariga qildi va o‘shalar uning birinchi shogirdlari
bo‘ldilar.
Shu kundan boshlab Budda o‘z shogirdlari bilan qishloqma-qishloq yurib o‘z
ta'limotni tarqatib o‘ziga yangi izdoshlar orttiradi. Budda 40 yil davomida o‘z
ta'limotini Hindistonning turli joylariga etkazadi va 80 yoshida Kushtnagara degan
joyda dunyodan o‘tdi. Uning jasadi hind udumiga ko‘ra u erda kuydirilib, uning
xoki 8 ta budda jamoalariga bo‘lib yuborildi va har bir jamoa uni dafn etgan joyida
ibodatxona barpo etdi.
Buddaning hayoti haqida turli afsonalar ham to‘qilgan. Bu afsonalarda aytilishicha,
Budda ko‘p yillar davomida er yuzidagi turli mavjudotlar qiyofasida qayta
tug‘ilgan: 84 marta ruhoniy, 58 marta podshoh, 24 marta rohib, 13 marta savdogar,

18 marta maymun, 12 marta tovuq, 8 marta g‘oz, 6 marta fil Shuningdek baliq,
qurbaqa, kalamush, quyon kabi qiyofalarda qayta tug‘ilgan. Jami 550 marta qayta
tug‘ilgan. U doimo qaerda, qay qiyofada tug‘ilishini o‘ziga o‘zi belgilagan.
So‘nggi marta uni xudolar insoniyatni to‘g‘ri yo‘lga boshlashi uchun inson
qiyofasida yaratganlar. Bu afsonalarning ba'zilariga ko‘ra er yuzida Gautamaga
qadar 6 ta budda o‘tgan. Shuning uchun buddaviylikning ba'zi muqaddas joylarida
7 ta ibodatxona barpo etilgan. 7 ta Botxa daraxti o‘tkazilgan. Ba'zi afsonalar 24 ta
Budda avlodi o‘tgan desa, ba'zilari minglab Buddalar o‘tgan deb da'vo qiladi.
Buddaviylik ta'limoti. Buddaviylik qadimiy Hind diniy - falsafiy ta'limotlari
asosida vujudga kelgan, amaliyot va nazariyotdan iborat diniy tizim dir. Uning
asosi «Hayot - bu azob, uqubatdir» va «najot yo‘li mavjud» degan g‘oyadir.
buddaviylik qonuniyatlariga ko‘ra inson o‘ziga moslashgan mavjudot bo‘lib,
o‘zida tug‘iladi, o‘zini o‘zi halok qiladi yoki qutqaradi. Bu narsa Buddaning ilk
da'vatida mujassamlashgan 4 haqiqatda o‘z ifodasini topgan.
Birinchi haqiqat - «Azob uqubat mavjuddir». Har bir tirik jon boshidan kechiradi,
Shuning uchun har qanday hayot - qiynoq, azob-uqubatdir.
Tug‘ilish - qiynoq, kasallik - qiynoq, o‘lim - qiynoq, yomon narsaga duch kelish -
qiynoq, yaxshi narsadan ayrilish - qiynoq, yomon narsadan ayrilish - qiynoq, o‘zi
xohlagan narsaga ega bo‘lmaslik - qiynoq. Dunyo tuzilishining asosiy qonuni bir-
biriga bog‘liqlik. Hech bir narsa ma'lum sababsiz yaralmaydi. Lekin har bir hodisa
yoki harakatning birlamchi sababini aniqlash mumkin emas. Shuning uchun
buddaviylik dunyoni Shu holicha qabul qilishga chaqiradi.
Buddaviylik ta'limotiga ko‘ra, har qanday narsa yoki hodisa u hoh moddiy yoki
ma'naviy bo‘lsin Dxarma (element)lardan tuzilgan. Bu elementlar o‘z xususiyatiga
ko‘ra harakatsiz bo‘lib, ularni harakatlantiruvchi kuch insonning xayollar va
so‘zlaridir. Ob'ektiv haqiqat bu doimiy ravishda o‘zgarib turuvchi Dxarmalar
oqimidir. Harakatdagi Dxarmalar mavjudligining 5 formasini yaratadi: tana, sezgi,
his-tuyg‘u, harakat, anglash. Bu besh forma insonni tashkil qiladi. Inson ular
yordamida yashaydi va borliq bilan aloqada bo‘ladi, yaxshi yoki yomon ishlarni
bajaradi. Bu narsa insonning o‘limi bilan tugallanadi. Insonni tashkil qiluvchi besh

forma (skandx) o‘z navbatida qayta tug‘iladi. YAngi tananing xususiyatlari asos
bo‘luvchi besh natijani beradi: faoliyat, gumrohlik, xohish, istak va norma. Bu
prosess «hayot g‘ildiragi»ni tashkil qiladi. «Hayot g‘ildiragi»da doimiy ravishda
aylanib, inson abadiy qiynoqqa duchor bo‘ladi.
Ikkinchi haqiqat - «qiynoqlarning sabablari mavjuddir». Inson moddiy narsalar
yoki ma'naviy qadriyatlardan foydalanib, ularni haqiqiy va doimiy deb hisoblaydi
va doimo ularga ega bo‘lishga intiladi. Bu intilish hayot davomiyligiga olib boradi.
YAxshi yoki yomon niyatlardan tuzilgan hayot daryosi, orzular va intilishlar
sababli kelajak hayot uchun karma hozirlaydi. Demak, qayta tug‘ilish, yangitdan
qiynoqlarga duchor bo‘lish davom etadi. Buddistlar fikricha Buddadan keyin hech
kim Nirvana holatiga erisha olmagan.
Uchinchi haqiqat - «qiynoqlarni tugatish mumkin». YAxshi yoki yomon niyatlar,
intilishlardan butunlay uzilish Nirvana holatiga to‘g‘ri keladi. Bu holatda inson
qayta tug‘ilishdan to‘xtaydi. Nirvana holati, buddaviylar fikricha, «Hayot
g‘ildiragidan» tashqariga chiqishdir. «Men» degan fikrdan ajralib, insonning hissiy
tuyg‘ullarini to‘la tugatishdir.
To‘rtinchi haqiqat - qiynoqlardan qutilish yo‘li mavjuddir. Bu yo‘l - «Sakkizta
narsaga amal qilish, to‘g‘ri tushunish, to‘g‘ri harakat qilish, to‘g‘ri muomalada
bo‘lish, fikrni to‘g‘ri jamlash». Bu yo‘ldan borgan inson Budda yo‘lini tutadi.
Bu sakkiz narsaga amal qilish meditasiya deb nomlanadi. buddaviylik ta'limoti
asosan uch qismdan iborat: 1. Meditasiya; 2. Axloq; 3. Donolik.
1. Meditasiya:
To‘g‘ri tushunish;
To‘g‘ri niyat qilish;
To‘g‘ri o‘zini tutish;
To‘g‘ri anglash;
To‘g‘ri harakat qilish;
To‘g‘ri muomalada bo‘lish;
To‘g‘ri fikr yuritish;
To‘g‘ri gapirish;

2. Axloq normalari - Budda «Pancha SHila» nasihati:
Qotillikdan saqlanish;
O‘g‘rilikdan saqlanish;
Gumrohlikdan saqlanish;
YOlg‘on, qalbaki narsalardan saqlanish;
Mast qiluvchi narsalardan saqlanish;
Tushdan keyin ovqatlanishdan saqlanish;
O‘yin - kulgudan saqlanish;
Zebu-ziynat, atir-upalardan saqlanish;
3. Donishmandlik - bu buddaviylikning asosiy maqsadi bo‘lib, narsalar tabiatini
to‘g‘ri tushunish.
2. Buddizmdagi oqimlar: xinayana, maxayana, lamaizm va h.k. O‘zbekistan
hududidagi buddizm yodgorliklari va ularning tadqiq etilishi.
Ilk buddaviylikning dxarmalar tabiati haqidagi mavhum metafizik asoslari
buddaviylikda ikki oqim «Xinayana» (kichik g‘ildirak) va «Maxayana» (katta
g‘ildirak) yuzaga kelishiga olib keldi.
Xinayana buddizmning asosiy yo‘nalishlaridan biridir. Xinayana «kichik arava»
ma'nosini anglatib, u diniy yo‘nalish sifatida mil. av. I asrda shakllangan. Biroq
uning asosiy qoidalari ancha avval, Shu jumladan, Tripitakada bayon qilingan.
Xinayana ta'limotiga ko‘ra, dharmalar tabiatini o‘rganishga va nirvanaga ma'naviy
yo‘l bilan erishiladi. Bu yo‘l juda og‘ir, Shu sababli faqat monaxlargina nirvana
holatiga etishi mumkin. Keyinchalik Xinayanada juda ham murakkab va dabdabali
ibodatlar (masalan, «Budda tishiga sig‘inish»), buddizmning muqaddas joylariga
ommaviy ziyoratlar joriy qilingan. Bu yo‘nalish Sharqiy Hindistonda, SHri Lanka,
Hindi-xitoy davlatlarida tarqalgan.
Maxayana Xinayana bilan bir qatorda buddizmdagi ikkinchi asosiy yo‘nalish
bo‘lib, u ruhiy kamolot ahdiga rioya etuvchi, xudoga iltijo qiluvchi rohiblarga
in'omlar berib yordam ko‘rsatuvchi har qanday oddiy dindor najot topishi mumkin,
degan ta'limotga asoslanadi. Unga ko‘ra, Budda tanasi jonzotlarni azobdan
qutqarish uchun turli maxluqotlar shakliga kirishi va hayot zanjirining barcha

vakillari uni o‘rganishi, anglashi mumkin. Bu narsa cheksiz Budda ramlarining,
xudolarning kelib chiqishiga sabab bo‘ldi. Bu xudolarga ishonish yo‘llari barcha
uchun mumkin bo‘lganligi sababli u «katta arava» nomini olgan.
Szintu yo‘nalishi Xitoyda vujudga kelgan va keyinchalik YAponiyaga o‘tgan.
Unga Xuey-YUan ь asos solgan. V – VII asrlarda uning shogirdlari bu yo‘nalishni
rivojlantirganlar. Shuningdek, ushbu yo‘nalish Xitoy buddizmida sezilarli
mavqega ega bo‘lgan va rasman e'tirof etilgan.
Tyan ь tay yoki Tenday yo‘nalishi. Bu nom Shunday deb atalgan bir ibodatxona
nomi bilan bog‘liq. Mazkur yo‘nalishning ilk va ko‘zga ko‘ringan vakillaridan biri
monax CHji-I bo‘lgan. CHji-I ta'limotiga ko‘ra, bu dunyodagi hamma narsa
haqiqiy emas, ular faqat bo‘shliqdan iborat bo‘lib, vaqtinchalik mavjuddir. Mana
Shu asosga binoan u xulosa qiladiki, olamdagi barcha narsa yolg‘iz mazmundadir.
Budda hatto mayda qum zarrachalarida ham mavjud bo‘lishi va oxirida esa har bir
insonning hayoti Budda hayotining bir qismi bo‘lishi mumkin.
Tantrizm Hindistonda birinchi ming yillik o‘rtalarida vujudga kelib, keyinchalik
Xitoyga ham o‘tgan. Buddizmning ushbu yo‘nalishi VIII asrga kelib juda taraqqiy
topdi. Bunga mazkur yo‘nalishning uch mashhur patriarxlari Hindistondan kelib
faoliyat olib borishlari sabab bo‘ldi. Tantrizm mustaqil hamda ta'sirchan yo‘nalish
sifatida Xitoyda uzoq qolmadi.
CHan ь -buddizm. Mazkur yo‘nalishning nomi sanskrit tilidagi «dxiana»
(meditatsiya, fikrni jamlash) so‘zidan kelib chiqqan. Hindistonda vujudga kelgan
dxiana buddizm maktabi tarafdorlari vaqti-vaqti bilan tashqi olamdan uzilib, ushbu
abadiy tashvishlardan chetlanish va fikrni bir nuqtaga jamlash ta'limotini ilgari
surganlar. Bu ishda kishi, haqiqatan ham, trans holatiga tushadigan bo‘lsa, bu
orqali haqiqatga erishish dxiananing oliy maqsadi hisoblanadi.
Lamaizm buddizmning asosiy yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, u tibet tilida «lama» –
«eng ulug‘» degan ma'noni anglatadi. Mazkur diniy yo‘nalish rahbari Shu nom
bilan – lama deb ataladi.
Lamaizm Tibetda VII – XIV asrlarda tibetliklarning qadimiy dini Bon-Po
(shamanizmning bir turi) unsurlarini qabul qilgan Maxayana va Tantrizm asosida

vujudga kelgan bo‘lib, hozirda tibetliklarning asosiy dini hisoblanadi. U bir necha
firqa va mazhablarga bo‘linadi. Lamaizm XVI asr oxiridan mo‘g‘ullar, XVI asr
boshlaridan Rossiya hududida yashovchi buryatlar, tuvaliklar va qalmiqlar orasida
ham tarqaldi. Buddizmning barcha aqidalarini qabul qilgan lamaizmda inson faqat
lamalar yordamida najot topadi. Lamalarsiz nirvanaga etishish u yoqda tursin, kishi
bu dunyoga qaytib kelishda ham hech narsaga erisha olmaydi, deb ta'kidlanadi.
Lamaizmning an'anaviy qonunlashgan asosi Kanjur (108 jildli) va Tanjur (225
jildli) nomli muqaddas kitoblarda bayon qilingan. Bu dinda dabdabali ibodatlar,
teatrlashtirilgan muqaddas tomoshalar – misteriyalar, ko‘pgina maishiy rasm-
rusumlar, xudolarning g‘azabini, yovuz ruhlarning ziyonlarini qaytarish uchun
qilinadigan xatti-harakatlar, duo va afsunlar bor. Lamaizmga ko‘ra, lamalarga va
dunyoviy hokimlarga so‘zsiz bo‘ysunish asosiy fazilat sanaladi. Masalan, buryat
lamalari rus podshohlarini – avatara, ya'ni ma'budassagan-Daraexening erdagi
ko‘rinishi deb e'lon qilganlar.
Lamaizm ta'limotiga ko‘ra, odam o‘ldirish, o‘g‘rilik, yolg‘onchilik, tuhmat,
g‘iybat, bekorchi so‘zlash, ochko‘zlik, kek saqlash, zino qilish – o‘nta «og‘ir
gunoh» sanaladi. Gunoh qilishdan o‘zini tiyish insonga eng yaxshi qayta
tug‘ilishga imkon beradi.
Lamaizm yo‘nalishining oliy diniy rahnamosi Dalay-Lama sanaladi. U tug‘ilgan
mavjudotlarning eng ulug‘i, bodxisatva Avalakiteshvaraning erdagi ko‘rinishi, tirik
xudo hisoblanadi. Dalay – tibet tilida «dengiz» ma'nosini anglatadi. Dalay-Lama
«dengizdek ulug‘ lama» deganidir. Bu unvon 1391 yilda joriy qilingan. Birinchi
Dalay-Lama Binduidub (1391-1475) bo‘lgan. Hozirgi kunda Dalay-Lama XIV
Lozondantzenjanso-Igvant hisoblanadi. U 1935 yilda tug‘ilgan. Uning o‘limi bilan
erda yangi Dalay-Lama paydo bo‘ladi. Oliy lamalardan tashkil qilingan hay'at
uning o‘limidan so‘ng bir yil mobaynida yangi tug‘ilgan go‘daklar orasidan yangi
Dalay-Lamani qidirib topadilar. Shundan so‘ng go‘dak monastirda tarbiyalanadi. U
voyaga etgunga qadar uning vazifasini regent – muvaqqat vakil bajarib turadi.
Lamaizm diniy hayotining markazini monastir ь tashkil qiladi. U erda Dalay-Lama,
Lamalar diniy uyushmasi, rohiblar, talabalar faoliyat olib boradilar.

O‘zbekiston hududidagi buddizm yodgorliklari va ularning tadqiq etilishi. O‘rta
Osiyoda buddizm masalasining yoritishda mintaqada boshqa kadimiy dinlar bilan
bir qatorda buddizmning ham keng yoyilganligini talabalarga bayon etish lozim.
Bir guruh tadqiqotchilar mazkur din O‘rta Osiyoga kirib kelishini Kushonlar shohi
Kanishka hukmronligi davriga taalluqli deb biladilar (I-asrning oxiri - II asrning
boshlari). Ikkinchi guruh esa bu jarayonning boshlanishini biroz ertaroq deb
hisoblaydi .
Tadqiqotchi B.A.Litvinskiyning fikricha, buddizm SHimoli-Fapbiy Hindiston va
Janubiy Afg‘oniston (Qandaxor) orqali taxminan mil. av. III acrda Baqtriyaga
(O‘zbekistonning janubiy hududlari) tarqala boshlagan.
Baqtriyaga buddizmning kirib kelishi va yoyilishi haqida boshqa fikr ham mavjud.
Tadqiqotchi R.CH. Bagchi bu jarayon podshoh Ashoka (mil. av. 273—232 yillar)
xukmronligi davrida yuz bergan, deb hisoblaydi. Ammo bu fikrni tasdiqlovchi
arxeologik materiallar etarli emas. Shuning uchun ham buddizm bu hududga
Kushonlar davrida kirib kelgan, degan fikr haqiqatga yaqinroq. CHunonchi B YA.
Stavisskiy bu fikrni Kushonlar hukumatining hind viloyatlari va buddist
jamoalarning homiylari bilan aloqalari mustahkam bo‘lganligi bilan isbotlaydi.
Ammo Shu bilan bir qatorda baqtriyaliklarning Kanishkaga qadar buddizm bilan
tanish bo‘lganliklarini tasdiqlovchi ma'lumotlar ham mavjud. Mil. av I asr va
milodning IV asrlari oralig‘ida Kushon imperiyasida buddizmning Maxayana
yo‘nalishi davlat dini deb e'lon qilindi. Bungacha buddizm Hindistonda uzok
tarixga ega bo‘lsa-da, u erda asosiy yo‘nalish bo‘lgan Xinayana ham bunday
mavqega erishmagan edi. Kanishka, Vima, Kadfiz va ulardan keyingi Kushon
imperatorlari buddizmni keng yoydilar. Ular bu din an'analarini amalda
rivojlantirish, boshqa xalqlar o‘rtasida tarqatish uchun Balx, Marv, Termiz,
Samarqand, Buxoro, SHosh, Turkiston, Quva, Koson, O‘sh, Bolosog‘un, Qoshg‘ar
va boshqa shaharlarda buddizm takyagohlari va xonaqohlari, ibodatxonalarini
qurib, buddizmning muqaddas kitoblari, sutra va pastrilarni o‘rganish, tarjima
qilish va sharh uchun sharoit yaratib berdilar.

Hozirgi Termizdagi Qoratepa, Fayoztepa, Sayram, Quva va boshqa joylarda
topilayottan budda haykalchalari yoki ularning parchalari, Ayritomdagi ayvon
peshtoqi parchasidagi buddist musiqachilarning tasviri va boshqa osori atiqalar,
saroy va ibodatxonalar O‘rta Osiyodagi buddizm haqida xabar beruvchi
manbalardir. Bu dinga tegishli yozma manbalar qadimgi turkiy yozuvda, uyg‘ur
bitiklarida va boshqa yozuvlarda saqlanib qolgan. O‘rta Osiyoning janubida
Sarvastivada maktabining ilk ko‘rinishi-Vaybxashika maktabining ta'limoti
yoyilgan. U buddizmning Xinayana oqimiga tegishli. Ammo Vaybxashika ta'limoti
ba'zi jihatlari bilan Maxayana doirasidagi maktablarga yaqin turadi. Bunda,
ayniqsa, Maxayana doirasiga kiruvchi Sarvastivadaning Vinaya maktabi muhim
ahamiyatga ega. Manbalarning habar berishicha, Xo‘tanda Vaybxashika maktabi
vakillari Maxayanani yoyish uchun zamin tayyorlaganlar.
O‘rta Osiyoda buddizmning boshqa maktabi ham yoyilgan. Qoratepadan topilgan
sopol buyumlardagi kharoshtxi yozuvlari bu erdagi Maxasangxika ta'limotini aks
ettiradi. Maxasangxika maktabi O‘rta Osiyoda buddizmning tarqalishida muhim
rol o‘ynagan. Qoratepa boshqa qismida braxma yozuvidagi bitiklar esa O‘rta
Osiyoga keyinchalik Kanishka davrida kirib kelgan Sarvastivada buddist
maktabi ta'limotining yoyilganligidan xabar beradi. Mil av. III — I asrlarda
buddizm Xindiston xududidan chiqib janubi — Sharqiy yo‘nalish bo‘yicha asosan
Xinayana ta'limoti shaklida yoyilgan. Lekin milodning boshlarida shimolga,
shimoli —g‘arbga hamda shimoli-Sharqqa Maxayana tarzida harakat qildi. Buning
sababi bir necha asrlar mobaynida SHimoliy Hindiston, Markaziy Osiyo
hududlarining yagona Kushon saltanati bayrog‘i ostida birlashtirilishi bo‘ldi.
Aynan Markaziy Osiyo orqali buddizm Uzoq Sharqqa kirib bordi va u erda
ikkinchi hayotini boshladi. O‘rta Osiyoda buddizmga tegishli tarixiy obidalarning
ko‘pligi jihatidan Fayoztepa eng yirik yodgorlik hisoblanadi. U erdan chiqqan
diniy bitiklar, haykallar bilan birga topilgan ibodatxonaning hududi ancha katta
joyni egallaydi. 1926 yilda A.S. Strelkov tomonidan aniqlangan Eski Termiz
Sharqidagi Zurmala minorasi O‘rta Osiyo hududidagi birinchi ochilgan, katta
ahamiyatga molik bo‘lgan buddizm inshootidir. Eski Termizdan topilgan Kopatepa

buddist majmuasi milodning I asri Kushon saltanatiniig gullagan davriga to‘g‘ri
keladi. Qoratepadagi har bir inshoot er usti va g‘or ichida joylashgan ibodatxona,
saroy, bir monax (zohid) uchun moslashtirilgan hujralardan iborat.
Dalvarzintepa majmuasi 1967 - 1968 yillarda qazib ochilgan bo‘lib, Termiz
yaqinidagi Surxon vohasining o‘rta qismida joylashgan mazkur kompleks
G.A.Pugachenkova va B.A. Turg‘unov boshchiligidagi O‘zbekiston
san'atShunoslik akademiyasi tomonidai ochildi. Dalvarzintepada topilgan
buddizm majmuasi bu din ta'limoti Kushon saltanatiniig shimoliy viloyatlariga I
asrda yoyilganligini ko‘rsatadi. Janubiy O‘zbekistonda joylashgan Baktriya-
Toharistonning shimoliy qismida 60—yillarning ikkinchi yarmidan 80—
yillargacha buddizm inshootlarining ettitasi aniqlanib o‘rganildi. Arxeologik
qazilmalar
natijasida topilgan Janubiy Tojikistondagi Ajinatepa, Kofirqal'adagi kichik
ibodatxona, Qal'ai Kofirnigon ibodatxonasi, Ayritom majmuasi, Turkmanistondagi
Marvdan 30 km uzoqlikda joylashgan Gyaurkal'a majmuasi, Quvadagi ibodatxona
va boshqa buddizmga tegishli yodgorliklar ushbu dinning mazkur mintaqadagi
tarixi haqida xabar beradi.
Buddaviylik manbalari. Buddaviylik ta'limoti bir qator devon shakliga keltirilgan
to‘plamlarda bayon qilingan. Ulardan eng asosiysi Tripitaka (yoki Tipitaka) - uch
savat ma'nosini anglatadi. U uch qismdan iborat bo‘lganligi uchun Shunday nom
bilan atalgan. buddaviylikning bu yozma manbasi hozirgi davrda SHri-Lankada
saqlanib qolgan. U eramizning boshlarida shakllangan. Ular - budda targ‘ibotining
haqiqiy bayoni hisoblangan sutra matnlari (sutta-pitaka), rahboniylik axloqi va
xonaqohlar nizomlariga bag‘ishlangan vinaya matnlari (vinaya-pitaka),
buddaviylikning falsafiy va psixologik muammolarini bayon qilib berishga
bag‘ishlangan abxidxarma matnlari(abxidxarma-pitaka)dan iborat. Keyinchalik
shakllangan sanskrit, xitoy, tibet, kxmer va yapon tillaridagi buddaviylikka oid
adabiyotlar ancha keng tarqalgan, ammo ularning tarixiy qiymati kamroq. Budda
hayotiga tegishli rivoyatlarning barchasi Tripitakada jamlangan.

3. Xristianlik. Xristian ilohiyoti. Yakka xudoning uch qiyofasi: Ota-xudo,
O‘g‘il-xudo, Muqaddas ruh.
Xristianlik dini buddaviylik va islom dinlari qatorida jahon dini hisoblanadi. Bu
din o‘ziga e'tiqod qiluvchilarning soni jihatidan jahon dinlari orasida eng yirigi
hisoblanadi. Unga e'tiqod qiluvchilarning soni 1 mlrd. 600 mln. bo‘lib, bu son
dunyo aholisining deyarli uchdan biriga to‘g‘ri keladi.
Xristianlik asosan Evropa, SHimoliy va Janubiy Amerika, Avstraliya qit'alarida
hamda qisman Afrika qit'asining janubiy qismida va Osiyo qit'asining Sharqiy
qismida tarqalgan.
Xristianlik eramizning boshida Rim imperiyasining Sharqiy qismida Falastin
erlarida vujudga keldi. Iso Masih (Iisus Xristos) Bibliyaning xabar berishiga ko‘ra,
xristianlik ta'limotining asoschisi bo‘lib, u Rim imperiyasi tashkil topganining 747
yili Falastinning Nazaret qishlog‘ida bokira qiz Maryamdan Xudoning amri bilan
dunyoga keldi. YAngi eraning boshlanishi ham Iso Masihning dunyoga kelishi
bilan bog‘liq.
Eramizning boshlarida yahudiylar hokimiyatning uch tabaqasi bilan bog‘liq og‘ir
tushkunlikni boshdan kechirar edilar. Bir tomondan Rim imperatori va uning
joylardagi noiblari, ikkinchi tomondan Falastin podshohi Irod Antipa, uchinchi
tomondan esa ruhoniylar xalqni turli soliqlar va majburiyatlar bilan ko‘mib
tashlagan edilar. Xuddi Shu davrda yahudiylar o‘rtasida kutilayotgan xaloskorning
kelishi yaqinlashib qolganligi haqida xabar tarqatuvchilar paydo bo‘ldi. Ular xalqni
kutilayotgan xaloskor kelishiga tayyorlash uchun chiqqan edilar. Shunda Iso Masih
yahudiylikni isloh qilish va uni turli xurofotlardan tozalash g‘oyasi bilan chiqib,
xristian diniga asos soldi. YAhudiylar uni va uning izdoshlarini Falastindan
quvg‘in qildilar. Isoning 33 yoshida fitnachilikda ayblab qatl etishga hukm qildilar.
Isoning tarixiyligi xususida diniy va diniy bo‘lmagan manbalar orasida ixtilof
mavjud: xristianlik manbalari Isoning o‘zi xudo bo‘la turib, insoniyatning
gunohlarini o‘ziga olish uchun odam qiyofasida tug‘ilganini, uning tarixiy shaxs
ekanini ta'kidlab, uning hayot tarzini, insonlar bilan muloqoti haqidagi keng
ma'lumotlarni bersada, diniy bo‘lmagan manbalarda Isoning nomi

uchramaganligini nazarda tutib, u tarixiy emas, balki afsonaviy shaxsdir
deguvchilar ham bor.
Iso nomiga qo‘shiluvchi Masih so‘zi qadimiy yahudiy tili - ivritdagi «moshiax»
so‘zidan olingan bo‘lib, «silangan» yoki «siylangan» ma'nolarini beradi.
Grekchada bu so‘z «xristos» («christos») shakliga ega. Bu dinning «xristianlik»
yoki «masihiylik» deb atalishi ham Shu so‘zlar bilan bog‘liq. Bundan tashqari
xristianlik Iso Masihning tug‘ilgan qishlog‘i - «Nazaret» bilan bog‘lab, nazroniyya
deb ham atalgan. Keyinchalik bu nom nasroniyya, nasroniylik shaklini olgan.
Iso Masih o‘z ta'limotini o‘zining 12 o‘quvisi Apostollar - Havoriylarga o‘rgatdi.
Ular esa Isoning vafotidan keyin ustozlarining talimotlarini har birlari alohida-
alohida tarzda kitob shakliga keltirdilar. Bu kitoblar Bibliyaning «YAngi ahd»
qismini tashkil etadi.
Xristianlikning ta'limoti. Manbalar habar berishicha, xristianlik yahudiy muhitida
yuzaga kelgan. Bu esa xristianlikning yahudiylikdan ko‘p jihatdan ta'sirlanishiga
sabab bo‘ldi. Xristianlikning asosiy g‘oyasi - Isoning odamzodning xaloskori
«messiya» ekanligi yahudiylikda mavjud bo‘lib, oxiratga yaqin kelishi
kutilayotgan xaloskor haqidagi ta'limotdan kelib chiqqandir.
Keyinchalik bu ta'limot Xudoning mujassamlanishi yoki Isoning ikki mohiyati -
odam mohiyati, xudo mohiyati haqida «gunohni yuvish», ya'ni Isoning o‘zini
ixtiyoriy tarzda qurbon qilishi haqiqatdagi ta'limot bilan mustahkamlanadi.
Xristianlik muqaddas ruh ota-xudo, o‘g‘il-xudo va muqaddas ruh - uch yuzlik xudo
to‘g‘risidagi ta'limot, jannat va do‘zax, oxiratda go‘yo dunyoning oxiriga borish,
Isoning qaytishi haqida va boshqa aqidalarni o‘z ichiga oladi.
Xristian jamoasining shakllanishi, uning aqidalarini tartibga solinishi, cherkov
munosabatlarining ishlab chiqilishi, diniy tabaqalar tuzumining vujudga kelishi
eramizning IV asr boshlarida 324 yili xristianlik Rim imperiyasida davlat dini deb
e'lon qilinganidan so‘ng amalga oshdi.
325 yili tarixda birinchi marta Rim imperatori Lisiniya imperiya hududidagi
xristian jamoalarini o‘zaro kelishtirish va tartibga solish maqsadida Nikey shahrida
I Butun Olam Xristian Soborini chaqirdi. 381 yili Konstantinopolda II Butun Olam

Xristian Sobori bo‘lib o‘tdi. Bu soborlarda xristianlik ta'limotining asoslari qabul
qilindi va bu asoslar 12 qismda ifodalandi.
Birinchi qismda olamni yaratgan Xudo haqida so‘z yuritiladi.
Ikkinchi qismda Xudoning o‘g‘li Isus Xristosga imon keltirish haqida so‘z boradi.
Uchinchi qismda ilohiy mujassamlaShuv haqida so‘z yuritilib, unga ko‘ra, Iso
Xudo bo‘la turib, bokira Bibi Maryamdan tug‘ilgan va inson qiyofasiga kirgan.
To‘rtinchi qismda Isoning azob-uqubatlari va o‘limi haqida so‘z ketadi. Bu
gunohlarning kechirilishi haqidagi aqidadir. Bunda Isoning tortgan azoblari va
o‘limi tufayli Xudo tomonidan insoniyatning barcha gunohlari kechiriladi deb
e'tiqod qilinadi.
Beshinchi qismda Isoning xochga mixlanganidan so‘ng uch kun o‘tib qayta
tirilganligi haqidagi aqida keladi.
Oltinchi qismda Isoning meroji haqida so‘z yuritiladi.
Ettinchi qismda Isoning nuzuli (ikkinchi marotaba erga qaytishi) haqida so‘z
yuritiladi.
Sakkinchi qism Muqaddas Ruhga imon keltirmoq borasidadir.
To‘qqizinchi qism cherkovga munosabat haqida.
O‘n birinchi qism o‘lganlarning ommaviy tirilishi haqida.
O‘n ikkinchi qismda abadiy hayot haqida so‘z yuritiladi.
Xristianlikning bundan keyingi falsafiy va nazariy rivojida avliyo Avgustinning
ta'limoti katta rol o‘ynadi. Beshinchi asr bo‘sag‘asida u dinning bilimdan afzal
ekanligini targ‘ib qila boshladi. Uning ta'limotiga ko‘ra, borliq inson aqli bilishga
ojizlik qiladigan hodisadir, chunki uning ortida ulug‘ va qudratli YAratuvchining
irodasi yashiringan. Avgustinning taqdir haqidagi ta'limotida aytilishicha, Xudoga
imon keltirgan har bir kishi najot topganlar safidan o‘rin egallashi mumkin.
CHunki imon taqdir taqozosidir.
Keyinchalik bu ta'limot xudoning mujassamlanishi yoki Isoning ikki xil — odam
va xudo mohiyati hamda ―gunohni yuvish, ya'ni Isoning o‘zini ixtiyoriy tarzda
qurbon kilishi haqidagi ta ь limot bilan mustahkamlanadi. Xristianlik Ota-Xudo,
o‘g‘il—Xudo va Muqaddas Ruh— Uch yuzlik Xudo (Tripitiy) to‘g‘risidagi

ta'limotni, jannat va do‘zax, oxirat, Isoning qaytishi haqidagi va boshqa aqidalarni
o‘z ichiga oladi. Xristian jamoasining shakllanishi, aqidalarining tartibga solinishi,
cherkov munosabatlarining ishlab chiqilishi, diniy tabaqalar tizimining vujudga
kelishi milodning IV asri boshlarida, ya'ni 324 yili xristianlik Rim imperiyasida
davlat dini deb e'lon qilinganidan so‘ng amalga oshirildi. 325 yili tarihda birinchi
marta Rim imperatori Litsiniya imperiya hududidagi xristian jamoalarini o‘zaro
kelishtirish va tartibga solish maqsadida Nikeya shahrida 1-Butun Olam Xristian
soborini (o‘tkazilgan 21 sobordan birinchisi) chaqirdi. Bu soborda «e'tiqod
timsoli»ning (Credo) dastlabki tahriri qabul kilingan, Pasxani bayram kilish vaqti
belgilangan, ariychilik qoralangan (Ariy Aleksandriya shahridan chikqan ruhoniy;
318 yilda o‘g‘il — Xudo va Ota — Xudoning yagona mohiyati haqida cherkov
ta'limotiga qarshi chiqib, Isoni ilohiy xususiyatlari va shon-Shuxrati jihatidan Ota
— Xudodan keyin turadi, chunki Ota-Xudo azaliy va abadiy, Isoni u yaratgan deb
targ‘ib qilgan). 20 ta kanon, jumladan, Aleksandriya, Rim, Antioxiya, Quddus
mitropolitlarining imtiyozlari to‘g‘risidagi qoidani ishlab chikqan. 381 yili
Konstantinopolda II Butun Olam Xristian sobori bo‘lib o‘tdi. Bu soborda Nikeyada
qabul qilingan «e'tikod timsoli»ga aniqlik kiritish, ariychilar, evnomiychilar,
fotinianlar, savelianlar kabi adashgan firqalar bilan kurashish masalalari ko‘rilgan.
4. Xristianlikdagi asosiy oqimlar - ortodoks (pravoslavie), katolitsizm,
protestantizm.
Xristian cherkovining Katolik va Pravoslav cherkovlariga ajralib ketishi Rim
papasi va Istanbul Patriarxining xristian olamida etakchilik uchun olib borgan
raqobati oqibatida vujudga keldi. Ajralish jarayoni Rim imperiyasining g‘arbiy va
Sharqiy tafovutlari o‘sib chuqurlashib borayotgan asrlardayoq boshlangan edi. 867
yillar orasida Papa Nikolay va Istanbul patriarxi Fetiy orasida uzil-kesil ajralish
ro‘y berdi va bu ajralish 1054 yili rasman tan olindi.
XVI asr boshlarida katolisizmdan bir necha Evropa cherkovlari ajralib chiqishi
natijasida xristianlikda protestantlik harakatlari vujudga keldi. Buning doirasida
lyuteranlik, baptizm, anglikanlik va kalvinizm cherkovlari shakllandi. Bular bir
cherkovning asosiy marosimlari jihatidan o‘zlariga xos bo‘lgan tomonlarga ega

bo‘lish bilan bir qatorda, bular ham o‘z navbatida bir necha yo‘nalishlar,
mazhablar va oqimlarga bo‘lindi.
1. Pravoslav oqimi. Pravoslav oqimi xristianlikning uch asosiy yo‘nalishidan biri
o‘laroq, tarixan uning Sharqiy shahobchasi sifatida ro‘yobga chiqdi va shakllandi.
Bu oqim asosan Sharqiy Evropa, YAqin Sharq va Bolqon mamlakatlarida
tarqalgan. Pravoslav atamasi yunoncha ortodoksiya so‘zidan olingan bo‘lib, ilk
davr xristian yozuvchilari asarlarida uchraydi. Pravoslaviening kitobiy asoslari
Vizantiyada shakllandi, chunki bu yo‘nalish u erdagi hukmron din edi.
Muqaddas kitob bo‘lmish Injil va muqaddas o‘gitlar IV-VIII asrlardagi etti
butxona Soborlarining qarorlari, Shuningdek Afanasiy Aleksandriyskiy, Vasiliy
Velikiy, Grigoriy Bogoslov, Ioann Damasskiy, Ioann Zlatoust kabi yirik cherkov
xodimlarining asarlari ushbu oqim ta'limotining asosi deb tan olingan.
Xristianlikning Sharqiy tarmog‘i bo‘lmish pravoslaviyaning rivojlanishi jarayonida
14 Mustaqil (avtokefal) cherkovlari: Konstantinopol, Aleksandriya, Antioxiya,
Quddus, Rus, Gruziya, Serb, Rumin, Bolgar, Kipr, ellada, Albaniya, Polsha,
CHexoslovakiya, Amerika cherkovlari shakllangan.
Pravoslav oqimida sirli rasm-rusumlar muhim o‘rin egallaydi. CHerkov ta'limotiga
ko‘ra, bunday paytlarda Xudo tomonidan dindorlarga alohida savoblar nozil
bo‘ladi.
CHo‘qintirish - sirli hodisasi. Bunda dindor o‘z tanasini uch marta suvga botirishi
Xudo-otani, O‘g‘ilni va Muqaddas ruhni chaqirish bilan ruhiy tug‘ilishni kasb
etadi.
Badanga eleyni surkash ham sirli bo‘lib, bunda dindorga Muqaddas ruhning ruhiy
hayotga qaytaruvchi va chiniqtiruvchi ehsonlari ulashiladi.
Poklanishning sirliligi. Unda dindor non va vino ko‘rinishida o‘z badanida Iso
qonini abadiy hayotga tayyorlaydi.
Nadomatning sirliligi Shundaki, dindor o‘z gunohlarini din peshvosi oldida tan
oladi, din peshvosi esa uning gunohlarini Iso nomidan kechiradi.

Ruhoniylikning sirliligi u yoki bu shaxsni ruhoniy darajasiga ko‘tarish uchun
episkopning qo‘lini o‘sha shaxs badaniga tegizishi (yoki qo‘yishi) orqali amalga
oshiriladi.
Badanni eley bilan ishqalash sirida Xudoning ruhiy va jismoniy zaifliklarni
tuzatuvchi lutfu marhamatidan umid qilinadi.
Pravoslav cherkovi bayramlar va diniy marosimlarga alohida ahamiyat beradi. Post
diniy marosimi odatda, katta cherkov bayramlaridan oldin o‘tkaziladi. Postning
mohiyati inson ruhini tozalash va yangilash, diniy hayotning muhimi voqealariga
tayyorgarlikdan iborat.
Rus Pravoslaviyasining ko‘p kunlik postlari to‘rtta: Pasxa oldidan, Pyotr va Pavel
kuni oldidan, Bogorodisa uyqusidan oldin va Iso tug‘ilgan kundan oldin.
Buyuk bayram ichida Pasxa birinchi o‘rinda turadi. Pasxa Isoning o‘lganidan so‘ng
qayta tirilganini nishonlab o‘tkaziladigan bayram. U yilning 22 aprelidan may
oyining birinchi yakshanbasigacha o‘tkaziladigan bayram. U «Otsovskiy den»dan
avval o‘tkaziladi. Pasxaning tarixi yahudiylikdagi pesax bayrami bilan bog‘liq
bo‘lib, u yahudiylarning Misrdan qochib chiqishi va ozodlikka erishishini
nishonlanishidir. Xristianlik yahudiylikdan to‘la ajralib chiqqach pasxa yangicha
tus olgan.
Pasxadan so‘ng pravoslav dinining o‘n ikki kunlik o‘n ikki muhim bayrami
boshlanadi. Ular: Iso tug‘ilishi, Sretenie, Isoni cho‘qintirish, Preobrajenie,
Quddusga kirish, Isoning osmonga ko‘tarilishi, Troisa Muqaddas butning osmonga
ko‘tarilishi, Blagoveùanie (Injilning nozil bo‘lishi), Rojdestvo Bogorodisû (Isoning
xochga osilishi) va hakozo.
2. Katolik oqimi. Xristianlikning yirik yo‘nalishlaridan biri katoliklardir. U
Evropa, Osiyo, Afrika va Lotin Amerikasi mamlakatlarida tarqalgan bo‘lib,
muxlislari taxminan 800 mln. kishini tashkil etadi.
Katolisizm umumiy, dunyoviy degan ma'nolarni ifodalaydi. Uning manbai - uncha
katta bo‘lmagan Rim Xristian jamoasi bo‘lib, rivoyatilarga ko‘ra uning birinchi
episkopi apostol Petr bo‘lgan.

Katolisizmda Bibliyani sharhlash huquqi faqatgina ruhoniylarga beriladi, chunki
ular uylanmaslik haqidagi diniy talabga amal qiladilar. Diniy ibodatlar dabdabali
va sohtalashtirilgan ko‘rinishga ega, diniy o‘qish, duo, iltijolar lotin tilida olib
boriladi. provslaviyadagi kabi katolisizmda ham farishta, ikona, ilohiy kuch,
chirimaydigan marhum jasadlariga sig‘inish odatlari mavjuddir.
Katolisizm xristianlikning yo‘nalishlaridan biri sifatida uning asosiy aqida va
qoidalarini tan oladi, biroq diniy ta'limot, sig‘inish va tashkiliy masalalarda bir
qator xususiyatlar bilan ajralib turadi.
Katolik diniy ta'limotning asosini Muqaddas kitob va Muqaddas yozuvlar tashkil
qiladi. Biroq Pravoslav cherkovidan farqli o‘laroq katolik cherkovi Muqaddas
yozuvlar deb nafaqat avvalgi etti Butun Olam Xristian Soborlarining qarorlarini,
balki hozirgacha bo‘lib o‘tgan barcha Soborlar qarorlarini, bundan tashqari
Papaning maktublari va qarorlarini ham hisoblaydi.
Katolik cherkovi tashkiloti qat'iy markazlaShuv bilan ajralib turadi. Rim papasi bu
cherkovning boshlig‘i. U diniy axloq masalalariga oid qonun-qoidalarni belgilaydi.
Uning hokimiyati dunyoviy soborlar xokimiyatidan yuqori turadi.
Katolik cherkovining markazlaShuvi jumladan diniy ta'limotni noan'anaviy tahlil
qilish (sharhlash) huquqida aks etgan dogmatik taraqqiyot tamoyilini keltirib
chiqaradi. Masalan, Pravoslav cherkovi tomonidan tan olingan diniy ramzda
ta'kidlanishicha, Muqaddas ruh ota xudodan kelib chiqadi. Katolik aqidasiga ko‘ra
esa Muqaddas ruh ota xudodan va o‘g‘il xudodan kelib chiqadi. CHerkovning
najot borasidagi roli haqida ham o‘ziga xos alohida ta'limot shakllangan. Najotning
asosi imon va xayrli ishlar hisoblanadi. CHerkov, Katolik ta'limotiga ko‘ra, xayrli
zaruriy ishlar xazinasiga Iso tomonidan yaratilgan «Xayrli ishlar zaxirasiga» ega.
Cherkov Iso, Bibi Maryam, Muqaddas Ruh nomidan bu xazinani tasarruf qilish,
undan muhtojlarga ulashish, ya'ni gunohlarni avf etish, nadomat chekuvchilarga
pul yoki tufha evaziga avf - kechirim tufha qilish huquqiga ega. Pul evaziga yoki
cherkov oldidagi xizmatlari uchun gunohlarini kechirish - indulgensiya haqidagi
ta'limot mana Shundan kelib chiqqan.

A'rof haqidagi (do‘zax va jannat oralig‘idagi mavze) aqida faqat katolik ta'limotida
mavjud. Gunohi katta bo‘lmagan gunohkorlarning ruhi u erda o‘tda kuyadi
(ehtimol bu vijdon va nadomat azobining ramziy in'ikosidir), keyin jannatga yo‘l
topadi. Ruhning a'rofda bo‘lish muddati xayrli ishlar tufayli qisqartirilishi (ibodat
va cherkov foydasiga xayr-ehson qilish bilan) mumkin. Bu ibodat va xayr ehsonlar
o‘lganlar xotirasiga yaqinlar tomonidan qilinadi.
A'rof haqidagi ta'limot I asrdayoq paydo bo‘lgan edi. Pravoslav va Protestant
cherkovlari a'rof haqidagi ta'limotni rad etadi.
Bundan tashqari, pravoslav dini ta'limotidan farqli o‘laroq, katolik yo‘nalishida
papaning begunohligi haqidagi aqida ham bor. Bu aqida 1870 yildagi birinchi
Vatikan soborida qabul qilingan. Farb cherkovining Bogorodisaga nisbatan alohida
e'tibori 1950 yilda papa Piy XII tomonidan kiritilgan, Bibi Maryamning meroji
haqidagi aqidada o‘z aksini topdi. Katolik ta'limoti pravoslav ta'limoti kabi etti
asrorni tan oladi, biroq bu asrorlarni talqin qilinishidan qarashlar mos kelmaydi.
Masalan, pricheshenie (tamaddi) qilish qattiq non bilan, (pravoslavieda
bo‘ktirilgan non bilan) dunyoviy (miryane)larga non va vino bilan Shuningdek
faqat non bilan amalga oshiriladi. CHo‘qintirish sirini o‘tash paytida suv sepiladi
(cho‘qintiriluvchiga), muz ostidagi suvga cho‘ktirilmaydi.
Miropomazanie (cho‘qinuvchining peshonasiga eley surkash) etti-sakkiz yoshlarda
amalga oshiriladi, go‘dakligida emas. Bunda o‘spirin (bola) yana bitta ismga ega
bo‘ladi. Bunda u o‘sha avliyoning qilmishlari va g‘oyalarini maqsad qilib qo‘yadi.
Shunday qilib, bu rusumning ijro etilishi imon mustahkamlanishiga xizmat qilishi
zarur.
Pravoslavlarda nikohsizlik rusumini faqat qora ruhoniylik qabul qiladi.
Katoliklarda esa nikohsizlik (selibat) Papa Grigoriy VII tomonidan joriy qilingan
qoidaga ko‘ra barcha ruhoniylar uchun majburiydir.
Din markazi - ehromdir. Dinning muhim elementlari cherkovga qatnovchilar
hayotining maishiy asoslarini tartibga soluvchi bayramlar, Shuningdek postlardir.
Milodiy post katoliklarda advent deb ataladi. U Avliyo Andrey kunidan keyingi
birinchi yakshanbada - 30 noyabrda boshlanadi. Ular uch ibodat bilan: yarim

tundagi, ertalabki va kunduzgi ibodat bilan nishonlanib, Bibi Maryam homilador
bo‘lishi, Isoning tug‘ilishi va dindorning qalbida bo‘lishi kabi ramziy ma'noni
anglatadi. O‘sha kuni tazim qilish uchun ehromlarda go‘dak Isoning figurasi
qo‘yilgan yaslilar o‘rnatiladi.
Katolik ierarxiyasida uch darajadagi ruhoniylar bor: diakon, ruhoniy (kyure, pater,
kendz) episkop. Episkopni papa tayinlaydi. Papani kardinal kollegiya saylaydi.
Bunda umumiy ovozning uchdan ikki qismi plyus 1-ovoz (yashirin ovoz berish
yo‘li bilan) II Vatikan soborida (1962-1965 yillar) cherkov hayotining barcha
jabhalarini yangilash, zamonaviylashtirish jarayoni boshlandi. Birinchi navbatda
ibodat an'analariga tegishli bo‘ldi. Masalan, ibodatni lotin tilida olib borishdan voz
kechildi.
3. Protestantizm oqimi. Protestanizm tarixi Martin Lyuterdan (1483-1546)
boshlanadi. U birinchi bo‘lib katolik cherkovi bilan aloqani uzdi va protestant
cherkovining asosiy qoidalarini ishlab chiqdi va uni himoya qildi. Bu nizomga
ko‘ra, insonning Xudo bilan bevosita muloqoti mumkin. Lyuterning diniy va
dunyoviy hokimiyatga qarshi chiqishlari, katolik dindorlarning imonni va vijdonni
inson bilan Xudo o‘rtasidagi vositachi sifatida nazorat qilish haqidagi
mulohazalarga qarshi chiqishi jamoatchilik tomonidan favqulodda diqqat bilan
tinglandi.
Protestantizmning mohiyatiga ko‘ra, ilohiy lutfu marhamat insonlarga cherkovning
vositasisiz, bevosita in'om etiladi. Inson najot topishi uning shaxsiy e'tiqodi va
Isoning vositasi orqali ro‘y beradi. Avom ruhoniylardan farqlanmaydi, ruhoniylik
hamma dindorlarga bir xilda joriy etiladi.
Protestantlik diniy marosimlarning ko‘pchiligini bekor qildi, faqatgina
lyuteranlikda non va vino bilan cho‘qintirish saqalanib qoldi.
O‘lganlarga bag‘ishlangan duo o‘qish, aziz-avliyolarga sig‘inish, muqaddas
murdalarga, sanamlarga topinish bekor qilindi. Ibodat uylari ortiqcha
hashamlardan, mehroblardan, sanamlar, haykallardan tozalandi, ruhoniylarning
uylanmaslik shartlari bekor qilindi. Bibliya milliy tillarga tarjima qilindi, uni
sharhlash har bir xudojo‘yning eng muhim burchi bo‘lib qoldi.

Asrorlardan faqat cho‘qinish va mansublik (cherkovga) e'tirof etiladi. Ibodat va'z-
nasihatlar, birgalikdagi ibodat va suralarni kuylashdan iborat bo‘ldi. Protestantlar
Bogorodisa shaxsiyatini, a'rofni tan olmaydilar.
M. Lyuter tomonidan tuzilgan reformasiya bosh taomillari 95 tezis shaklida yozib
bergan. Ular Vittenbergning Nasriy cherkovining shimoliy eshiklariga yozib
qo‘yilgan. Mana Shu tezislardan biri: Iso payg‘ambar: «Tavba qiling, chunki
samoviy shohlik yaqinlashib qoldi» deb jar solganida Shuni ta'kidlaydiki, imon
keltirganlar hayoti boshdan-oyoq to‘xtovsiz tavba-tazarrudan iborat bo‘lmog‘i
darkor.
Tavba-tazarru ruhoniy (avliyo) oldidagi birgina tazarrudan iborat emas. Birinchi
to‘rt tezisda, Lyuter ta'kidlaydiki, haqiqiy tavba uzoq muddatli jarayondir, birgina
xatti-harakat bilan ro‘yobga chiqmaydi.
Papa faqat o‘zi belgilagan jazoni olib tashlashi mumkin. CHerkov hech qaysi
samoviy jazodan insonni ozod qila olmaydi. Tavba-tazarru qonunlari tiriklar uchun
joriy qilinadi (belgilanadi). Bu erda va keyingi bir qancha tezislarda papaning a'rof
ustidan hukmronligi rad etiladi.
«Ruhlar uchun indulgensiya olgan shaxslarga tavbu-tazarru qilish talab
qilinmaydi», degan ta'limot Iso ta'limoti emas. CHindan tavba qilgan kishilarni
Xudo gunohlarini kechadi va abadiy azobdan ozod qiladi. Gunohkor papa
yorlig‘isiz ham bunday mag‘firatdan umid qilishi mumkin.
Lyuter bir necha tezislarda ta'kidlaydiki, chindan tavba qilgan, nadomat chekkan
xristian (nasoro) «samoviy jazoga shoshilmaydi, ya'ni unga samoviy jazo joriy
etilmaydi».
Cherkovning haqiqiy xazinasi muqaddas Injil va xudo marhamatidir. Lyuterning
ta'kidlashicha, «xayrli amallar xazinasi»ning mavjudligi kambag‘allar uchun emas
boylar uchun foydalidir, bu xazinalarga papa marhamati bilan emas, o‘z amallari
bilan eriShuvi mumkin. Bu xil vositalar bilan Xudoning mehrini qozonmoqni
Lyuter sarob deb ataydi.

Haqiqiy xristian Isoga ergashish istagi bilan yonmog‘i zarur. Najot yo‘li
ruxsatnoma yorlig‘ida emas, balki chin yurakdan nadomat chekmoq va tavba
qilmoqdadir.
1517 yili 31 oktyabrda jamoatchilik hukmiga havola qilingan tezislar Shundan
iborat. Keyinchalik bu kun protestantlar bayrami bo‘lib qoldi.
Kalvinizm. Diniy islohotning boshqa bir yirik arbobi Jan Kalvin (1509-1564) edi.
Uning 1536 yilda nashr etilgan «Xristian dinidagi ko‘rsatmalar» degan bosh asari,
protestantizm ta'limot sifatida shakllanganidan keyin yangi bir diniy yo‘nalish -
kalvinizmning asosi bo‘lib qoldi.
Dastlabki islohot arboblaridan farqli o‘laroq, Kalvin uchun diqqat markazi Injil
emas Tavrot bo‘lib qoladi. Kalvin absolyut taqdir haqidagi ta'limotni ishlab chiqdi.
Bu ta'limotga ko‘ra, barcha odamlar xudoning biz uchun noma'lum bo‘lgan
irodasiga asosan mag‘firat qilinganlar va mahkum etilganlar toifasiga bo‘linadi.
Inson va imon, na «xayrli ishlar» bilan taqdirga yozilganni o‘gartira olmaydi:
mag‘firat qilinganlar najotga mahkum, mag‘firatdan mahrum bo‘lganlar esa abadiy
azobga mahkumdirlar. Taqdir haqidagi ta'lim Shunday asosga qurilganki, Iso ham
bizning gunohlarimiz uchun azobu uqubatlarga giriftor qilingan edi.
Protestant cherkovining kalvinistik yo‘nalishdagi davomchilari (kalvinistlar yoki
reformatorlar) SHotlandiya, Gollandiya, SHimoliy Germaniya, Fransiya,
Angliyada keng obro‘ga va ta'sirga ega edilar.
Presviterianlar. Presviterianlik kalvinistik cherkovdan kelib chiqqan bo‘lib,
(yunoncha eng eski) mo‘'tadil puritanlardir. 1592 yili SHotlandiya parlamenti bu
ta'limotni asosiy mafkura deb hisoblash haqida qaror qabul qilgan. Bu jamoa
boshida uning a'zolari tomonidan saylangan presviter turadi. Jamoalar mahalliy va
davlat ittifoqlariga birlashadi. Diniy marosim ibodat, presviterning mav'izasi,
oyatlarni kuylashdan iborat. Liturgiya bekor qilgan, na «din ramzi» va na «otche
nash» o‘qilmaydi. Faqat dam olish kunlari bayram kuni deb hisoblanadi.
Anglikan cherkovi. Anglikan cherkovi - Angliyaning davlat cherkovi 1534 yilda
mahalliy katolik cherkovi Rim qiroli Genrix VIIIni cherkov boshlig‘i deb e'lon
qildi, ya'ni cherkov qirol hokimiyatiga bo‘ysundirildi. XVI asr o‘rtalariga kelib

ibodatni ingliz tilida olib borish joriy etildi, postlar bekor qilindi, but va sanamlar
olib tashlandi, ruhoniylar uylanmasligi majburiy bo‘lmay qoldi. «Mo‘'tadil yo‘l»
ta'limoti, ya'ni Rim katolisizmi va protestanizm orasidagi o‘rtacha yo‘l shakllandi.
Anglikan diniy ta'limoti «Umumiy ibodatlar kitobi»da aks ettirilgandir.
Baptizm. Protestant ta'limotining eng ko‘p sonli davomchilari baptistlardir.
Baptizm (yunoncha «suvga cho‘ktirish») XVII asr boshlarida vujudga kelgan
bo‘lib, hozirgi kunda dunyoning 130 mamlakatida o‘z tarafdorlariga ega. Bu
ta'limot tarafdorlari faqat o‘spirinlarnigina cho‘qintirishga olib boradilar. «Hech
kim, jumladan, ota-onalar ham kishi uchun biror dinni tanlay olmaydi. Kishi dinni
ongli ravishda o‘zi ixtiyor qilmog‘i zarur», degan qoida baptistlar va zabur
xristianlarining asosiy qoidasidir, ularda ibodat o‘ta soddalashtirilgan bo‘lib, diniy
qo‘shiq, ibodat va mav'izadan iborat. Zabur xristianlari to‘rtta rusumni saqlab
qolishgan: cho‘qintirish, (o‘spirinlar uchun) tanovul, nikoh, qo‘l bilan silab
qo‘yish. Bu xristianlar uchun but ehtirom ramzi emas.
Adventistlar harakati. Adventistlar (lotincha - kelish) harakati Amerikada XIX
asrning 30 yillari og‘ir iqtisodiy buhron (krizis), umumiy ishsizlik davrida vujudga
keldi. Uning asoschisi Vilyam Miller (1782-1849). Adventistlar bir necha mustaqil
cherkovlarga bo‘lingan bo‘lib, ularning eng kattasi «Ettinchi kun adventistlari».
Ularning asosiy g‘oyasi Isoning ikkinchi bor erga tushishi va insoniyatni xalos
etib, shayton va uning tarafdorlarini bilan urushib, ularni mutlaq yakson qilishidir.
Ular kishilarni Isoni kutib olish uchun yaxshi axloqli bo‘lishga chaqiradi.
Adventistlar dindorlardan o‘z mablag‘laridan o‘ndan birini cherkov hisobiga
o‘tkazishlarini va tinmasdan targ‘ibot ishlarini olib borishlarini talab qiladi. Iso
payg‘ambarning ikkinchi marta erga qaytishi haqidagi bashorat najot yo‘li deb
hisoblanadi.
Hozirgi paytda Farbiy hamda Sharqiy cherkovlarning rahbarlari ko‘p asrli
ixtiloflarning ayanchli oqibatlarini bartaraf qilishga intilmoqdalar. Masalan, 1964
yili Rim Papasi Pavel VI va Konstantinopol patriarxi Afinagor ikkala cherkov
vakillarining XI asrda aytgan o‘zaro qasamyodlarini tarqoqligini bartaraf qilish
uchun birinchi qadam qo‘yildi.

5. Xristianlikning O‘rta Osiyoga kirib kelishi.
XI asrning oxirida xristianlikning Sharqqa tomon harakati va tarqalishi ommaviy
tus oldi. Bu dinni mahalliy aholi orasida tarqatuvchilar Sharqning ayrim
viloyatlariga ilgariroq kirib borganlar. 280 yildayoq Talos (Marke) cherkovlari
qurilib bo‘lgan, Samarqandda (310 yildan), Marvda (334 yildan), Hirotda (430
yildan), Xorazmda, Marida va O‘rta Osiyoning boshqa shaharlarida episkopik,
kafedra, missiyalar, keyinchalik Samarqandda, Maroda (430 yillar), Hirotda (658
yillar) episkoplikdan iborat diniy hududiy jamoalar, birlashmalar bo‘lgan.
Xurosonliklar va sug‘diyonaliklar zardushtiylar, monaviylar, buddaviylar, bilan bir
qatorda xristianlar ham bo‘lgan.
O‘rta Osiyo territoriyasida islomning tarqalishi davrlarida islom bilan xristianlik
o‘rtasidagi ziddiyatlar, kelishmovchiliklar keskinlasha boshladi. Biroq, X asrgacha
Samarqand, Xorazm, Toshkent viloyatlarida xristianlarning manzilgohlari bo‘lgan.
Hatto Beruniy yashagan davrda ham (973-1056) Marvda provoslav metropoliyasi
bo‘lgan.
Ana Shu davrda xristianlik Kavkazda ham tarqala boshladi. Armaniston (301 yil)
va Gruziyada (318 yili) davlat diniga aylanadi. Ozarbayjon va Janubiy Dog‘iston
territoriyasida IV-VII asrlarda hukmron din hisoblangan.
Bibliya. Bibliya, yahudiylik va xristianlik dinlari ta'limotiga ko‘ra, u Xudo
tomonidan nozil qilingan, asosiy diniy aqida va axloq qonunlarini o‘zida jamlagan
muqaddas kitoblar majmuasidir.
Uning tarkibiga kirgan yahudiy diniga talluqli kitoblar «Qadimiy ahd» deb,
xristian talimotiga tegishli kitoblar «YAngi ahd» deb nomlanadi. YAhudiy va
Xristian bibliyalari bir-biriga mos kelmaydi. YAhudiylarning muqaddas kitobi
Qadimiy Isroil va Qadimiy YAhudiylarning diniy talimot va urf-odatlari asosida
eramizdan avalgi XIII asrda yozilgan bo‘lsa, Xristianlarning kitobi esa eramizning
boshlarida vujudga keldi. YAhudiylar xristianlarning kitobini muqaddas kitob
sifatida tan olmaydilar xristianlar esa yahudiylarning kitobini muqaddas kitob
sifatida tan oladilar.

Bibliya so‘zining grekchadan tarjimasi biblia - kitob, o‘ram ma'nolarini
anglatadi. Hozirgi Bibliya katolik nashrlarida 72 ta kitobdan, protestant nashrlarida
esa 66 kitobdan iborat. YAhudiylarning yana bir diniy manbasi Talmudning xabar
berishicha Qadimiy ahdda 24 ta kitob bo‘lishi kerak. Qadimiy yahudiy tarixchisi
Iosif Flaviyning aytishicha 22 ta kitob bo‘lishi kerak. Protestantlar va yahudiylar,
Trident Soboridan keyin (1545-1563) katoliklar ham qadimiy ahd tarkibiga 45 ta
kitob kirgizadilar. Bu son bilan yuqorida keltirilgan son o‘rtasidagi tafovutni
keyinchalik ba'zi kitoblar bir necha mustaqil kitoblarga bo‘linib ketganligi bilan
izohlash mumkin. Masalan, «Musoning besh kitobi» avval bir butun bo‘lib,
keyinchalik beshta mustaqil kitobga ajratib yuborilgan, «kichik payg‘ambarlar
kitobi» 12 kitobga ajratib yuborilgan.
YAhudiylar Qadimiy Ahdni 3 qismga bo‘ladilar:
birinchisiga «Musoning besh kitobi» - «Tora» («Tavrot»);
ikkinchisiga «Payg‘ambarlarning avvalgi va keyingi kitoblari (Netiim);
uchinchisiga qolgan kitoblar (Ketubim).
Xristianlar Qadimiy Ahdni «Rivoyatlar kitoblari», «Ta'limotlarga kitoblari»ga,
«Payg‘ambar kitoblari»ga bo‘lishadi. Ular YAngi Ahdning 27 kitobini ham
Shunday tasnif qiladilar. «Rivoyatlar kitoblari»ga «Injil» va «Havoriylar faoliyati»
kitoblari kiradi. «Ta'limotlar»ga «Havoriylar maktublari» kiradi, «Payg‘ambarlar
kitoblari»ga «Vahy» kitobi kiradi.
Bibliyaning kitoblari boblarga, boblar esa suralarga bo‘linadi. Uning hozirgi qabul
qilingan bo‘linishi Nenterberiya episkopi Stefan Langton (vafoti 1228 y.)
tomonidan kiritilgan. U 1214 yili lotin tilidagi matnni boblarga bo‘lib chiqdi va bu
narsa keyinchalik yahudiy va yunon tillaridagi matnlarga ham joriy qilindi. Suralar
avval Santes Panino (v. 1541 y.) keyinchalik 1555 yilarda Robert etenlar
tomonidan raqamlandi.
Tavrot. Musoga tegishli bo‘lgan, besh kitob «Tavrot» deb ataladi va u quyidagi
kitoblarga bo‘linadi: 1) «Borliq» yoki «Ibtido»; 2) «CHiqish»; 3) «Levit»; 4)
«Sonlar»; 5) «Ikkinchi qonun».

Injil. Injil - xushxabar ma'nosini anglatadi. YAngi ahd tarkibiga kirgan Injil 4 ga
bo‘linadi. 1) Matvey injili; 2) Marko injili; 3) Luka injili; 4) Ioann injili.

Foydalanilgan adabiyotlar
Asosiy adabiyotlar
A1. J.Ya.Yaxshilikov , N.E.Muhammadiyev.Falsafa:Darslik.-
Samarqand.2021. – 712.
A2. Q.Nazarov [va boshq.]. Falsafa asoslari [Matn]: o‘quv qollanma / -
Toshkent: O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati, 2018. - 380 b.
A3. Falsafa asoslari . (mas. muh: Q.Nazarov ). - Т : O‘zbekiston, 2005. -
384 б .
A4. Dinshunoslik. O‘quv qollanma / - Toshkent: ТИҚХММИ , 2019. - 338
b.
A5 Emirova Ye., Strelsova A. Vvedeniye v filosofiyu. – T.: Universitet,
2008.
A6 Xaitov Sh. O ‘zbekiston falsafa tarixi. –T.: Noshir, 2011. – 560 bet.
A7 Turayev B. Borliq (falsafiy tahlil). – Samarqand.: Imom Buxoriy
xalqaro ilmiy tadqiqot markazi, 2021. – 130 bet.
A8 Shermuxamedova N.A. Falsafa. O‘quv qollanma / - Toshkent. 2010. -
574 b.

Buddaviylik va xristian dini tarixi va falsafasi

Купить

Похожие документы
Borliq va rivojlanish falsafasi
Borliq – falsafaning fundamental kategoriyasi
Falsafaning fan va dunyoqarashga doir mohiyati
Falsafiy antropologiya (inson falsafasi)
Hozirgi zamon texnika falsafasining yo‘nalishlari, maktab va konsepsiyalari