Borliq va rivojlanish falsafasi - Философия - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	46.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Философия

Borliq va rivojlanish falsafasi

Купить

BORLIQ VA RIVOJLANISH FALSAFASI
Reja:
1. Falsafa tarixida borliq muammosi.
2. Borliq shakllarining tasnifi: tabiat borlig'i va ma'naviy borliq, ijtimoiy
borliq va inson borlig'i.
3. Falsafada substantsiya va materiya muammosi.
4. Falsafada makon, vaqt, harakat va rivojlanish masalalari.

Borliq tushunchasining tahlili. Biz dunyo, materiya tuzilishi, makon, vaqt,
harakat, hayot, ong va Shu kabilar haqida tasavvur hosil qilish uchun asosan fizika,
astronomiya va biologiya kabi tabiatshunoslik fanlariga murojaat etamiz. Lekin bu
falsafada borliq muammolari o’rganilmaydi, degan ma’noni anglatmaydi.
Bugungi kunda olimlar notirik, tirik dunyo va ijtimoiy dunyo nima, degan
savollarga javob to’ishda jiddiy yutuqlarga erishganlar. Ular dunyo haqida o’tgan
asrlarda yashagan o’z hamkasblariga qaraganda to’laroq va teranroq tasavvurga
egadirlar. Ammo, dunyoning mohiyati haqidagi ko’pgina muhim savollarga hozir
ham aniq va uzil-kesil javoblar mavjud emas. Masalan, nafaqat makon yoki vaqt
tushunchalariga, balki nisbatan soddaroq hodisa bo’lmish gravitatsiya
tushunchasiga ham dunyoda biron-bir fizik bugungi kunda ham aniq (ayni paytda
tajribada tasdiqlanadigan) ta’rif bera olmaydi.
Shu sababli insonning dunyo haqidagi qarashlarida muhim rol o’ynaydigan,
biroq ilmiy yechimini topmagan muammolarni falsafiy anglab yetishga kuchli
ehtiyoj doimo mavjud bo’lgan va hozir ham saqlanib qolmoqda. Bu
muammolarning aksariyati haqli ravishda «boqiy» muammolar deb ataladi, chunki
ular predmeti mos kelsa ham bilish metodlari va vositalari har xil bo’lgan fan va
falsafa e’tiborini o’ziga jalb qilmoqda. Shuni ta’kidlash lozimki, fizika va boshqa
muayyan fanlarga joiz bo’lmagan narsalar falsafa uchun joizdir. Aniq dalillarga
tayanadigan va ularga muvofiq qarashlar birligiga erishishga harakat qiladigan
tabiatshunoslikdan farqli o’laroq, falsafa yakdillikka intilmaydi va ayni bir
muammolar bo’yicha ba’zan qarama-qarshi, bir-birini istisno etuvchi javoblar
beradi. Shu tariqa u dunyoqarashni kengaytiradi, eski muammolarning odatdagi
talqinini o’zgartiradi, aniq fanlarning metodlari bilan amalga tatbiq etiladigan
yangi yechimlar ustida ijodiy izlanishga da’vat etadi.
Shu tariqa falsafa evristik va metodologik rolni bajarar ekan, ayni zamonda
o’zi ham tabiatshunoslik oluvchi ishonchli natijalarga muhtoj bo’ladi va ulardan
yangi nazariyalar tuzish uchun asos sifatida foydalanadi. Shu sababli biz
borliqning asosiy shakllari va fundamental asoslarini falsafa nuqtayi nazaridan
o’rganar ekanmiz, albatta yo ishonchliligi shubha uyg’otmaydigan, yo borliqni

yaxshiroq tushuntirgani uchun qabul qilinadigan tabiiy-ilmiy material va daliliy
ma’lumotlarga tayanamiz.
Falsafa tarixida borliq muammosi. O’quv kurslarida asosiy falsafiy
muammolarni o’rganish odatda ontologiyadan boshlanadi. Ontologiya falsafiy
bilimlarning alohida sohasi bo’lib, unda borliq va yo’qlik, mavjudlik va
nomavjudlik muammolariga doir masalalarning keng doirasi o’rganiladi,
Shuningdek mavjudlik sifatiga ega bo’lgan barcha narsalarning mohiyati
aniqlanadi. «Ontologiya» atamasi falsafada faqat XVII asrdan beri ishlatiladi, lekin
u yunoncha o’zaklarga ega bo’lib (ontos – borliq, logos – so’z, ta’limot), borliq
haqidagi ta’limot degan ma’noni anglatadi. Ontologiya falsafada alohida o’rin
egallaydi. Ikki yarim ming yillik faol falsafiy izlanishlar natijasida falsafiy bilim
tizimida ontologiyadan tashqari falsafaning muhim falsafiy mazmun kasb etadigan
gnoseologiya, aksiologiya, ijtimoiy falsafa, axloq, estetika, mantiq kabi tarkibiy
qismlari paydobo’ldi. Lekin ularning barchasi zamirida ontologiya yotadi. O’z
navbatida ontologiya har qanday falsafiy dunyoqarashning negizi hisoblanadi va
Shu tariqa o’z tarkibiga kirmaydigan boshqa falsafiy muammolar talqinini ko’p
jihatdan belgilaydi.
«Borliq» kategoriyasi. Aksariyat falsafiy tizimlarning kategoriyalar a’’aratini
tashkil etadigan ko’p sonli falsafiy kategoriyalar orasida «borliq» kategoriyasi
doimo markaziy o’rinni egallaydi. Chunki u har qanday predmet , hodisa, voqea va
shu kabilarning eng muhim xususiyatini, aniqroq aytganda, ularning mavjud
bo’lish, bevosita yoki bilvosita namoyon bo’lish, o’zaro ta’sirga kirishish
qobiliyatini aks ettiradi.
Bu inson o’zligini va o’zini qurshagan borliqni anglashga ilk urinishlaridayoq
duch keladigan har qanday ob’ektning, borliq har qanday qismining umumiy
xossasidir.
Inson aqlli jonzot sifatida shakllanish jarayonining ilk bosqichlaridayoq o’z
dunyoqarashining negizini tashkil etadigan muhim savollarga javob to’ish
zaruriyati bilan to’qnash keladi:
1. «Men kimman?»

2. «Meni qurshagan borliqning mohiyati nimada?»
3. «Borliq qanday va qaerdan paydobo’lgan?»
4. «Dunyoni nima yoki kim harakatlantiradi?»
5. «Dunyoning rivojlanishida biron-bir maqsadga muvofiqlik, maqsad,
mo’ljal bormi?»
I nson bunday savollarga javob berishga kirishar ekan, uning ongi avvalo o’zi
nima bilan bevosita ish ko’rayotganini qayd etadi. Buni aniq anglamasdan, u
o’zining dunyo haqidagi mulohazalarini aniq-ravshan narsalarni qayd etishdan
boshlaydi. Shu tariqa inson va uning ongi o’zini qurshagan barcha narsalar avvalo
mavjud bo’lish qobiliyatiga ega ekanligiga ishonch hosil qiladi.
Shunday qilib, borliq masalasi inson ning dunyoni oqilona anglash yo’lidagi
ilk urinishlaridayoq duch kelgan barcha masalalarning negizi hisoblanadi.
Muayyan narsalar mavjudligi yoki mavjud emasligi masalasi inson falsafiy
mulohaza yurita boshlagani zahotiyoq uning diqqat markazidan o’rin oldi.
Mifologiyaning bosh vazifasi – «borliqni kim yaratgani» haqida ga’irib berishni
falsafa «borliqning nimaligi, u qaerdan paydobo’lgani va qaerga yo’qolishi»ni
oqilona tuShuntirish bilan almashtirgani tasodifiy emas. Bunday tuShuntirishga
urinish jarayonida faylasuflar barcha zamonlarda quyidagi savollarga javob to’ish
zaruriyati bilan to’qnash kelganlar:
 falsafiy kategoriya sifatidagi «borliq» nima?
 bu atama nimaga nisbatan tatbiq etilishi mumkin?
 unga qanday falsafiy ma’no yuklanadi?
Bu savollarga keng javob berish falsafa tarixiga ham, mazkur tushunchaning
etimologiyasiga ham murojaat etishni nazarda tutadi. Mazkur dastur bo’yicha
ta’lim oluvchilar tarixiy-falsafiy kurs bilan tanish bo’lishlari lozimligini hisobga
olib, bu yerda faqat falsafiy tafakkur tarixiga qisqacha to’xtalamiz va mazkur
muammoni anglab etish jarayonidagi muhim bosqichlarinigina qayd etamiz.
Borliq va yo’qlik dialektikasi. Keltirilgan fikr amalda mavjud narsagina
borliqqa ega bo’lishi mumkin, degan xulosa chiqarish imkonini beradi. «Yo’qlik»
har qanday tilda amalda mavjud bo’lmagan narsa bilan tenglashtiriladi va

boshqacha tuShunilishi mumkin ham emas. Boshqacha aytganda, yo’qlik borliqni
inkor etadi va narsa, jism, hodisa, ong... (ya’ni amalda mavjud bo’lishi mumkin
bo’lgan narsalar) o’zligini yo’qotgan holda «yo’qlik» atamasi ayni Shu ma’noda
ishlatiladi va ular haqida ular «yo’qlikka chekindi», mavjud emas, deyiladi.
Lekin sof falsafiy ma’noda bu fikrni to’g’ri deb bo’lmaydi. Borliq va yo’qlik
o’rtasida dialektik o’zaro aloqa mavjud.
Birinchidan, dunyo haqidagi hozirgi tasavvurlarga ko’ra, biz yashayotgan
Olam bo’shliqdan bino bo’lgan. Bo’shliq materiyaning alohida holati. Bo’shliq
fizik borliqning eng boy tipi, o’ziga xos potentsial borliq sifatida namoyon bo’ladi,
zero unda mumkin bo’lgan barcha zarralar va holatlar mavjud, biroq ayni zamonda
unda aktual tarzda hech narsa yo’q.
Yana shuni ham e’tiborga olish lozimki, fiziklar (D.A.Landau, va boshqalar)
nuqtayi nazaridan biz yashayotgan Olam ham dunyoda yagona emas, chunki u
rivojlanishning turli sikllarini boshdan kechirayotgan turli Olamlarning cheksiz
sonidan tashkil to’adi. Shu ma’noda borliq va yo’qlikning o’zaro aloqasi ham
nisbiy xususiyat kasb etadi.
Ikkinchidan, amalda mavjud bo’lgan narsaning ob’ektiv borlig’i yo’qlikka
chekinadi, lekin, shunga qaramay u haqda gapirilayotgan, ya’ni u muayyan narsa
sifatida fikrlanayotgan bo’lsa, bu narsa ongda mavjud bo’ladi va o’zining
«ikkinchi» borlig’ini saqlaydi, ayni holda u dastlabki ob’ektning nusxasi, ideal
obraz bo’lib qoladi.
Shunday qilib, o’tgan zamondagi borliq yo’qlikdir , deb aytish mumkin.
Borliq doim hozirgi zamonda mavjud bo’ladi, u faqat hozirgi zamonda o’zini
namoyon etadi, basharti u dolzarb va amalda namoyon bo’lish imkoniyatiga ega
bo’lsa, agar u potentsial, ya’ni axborot manbalarida mavjud yoki uning paydo
bo’lishi ob’ektiv rivojlanish mantig’i bilan belgilangan bo’lsa. Amalda yo’q
bo’lgan narsa haqida ideal obraz sifatida fikrlash mumkin. Boshqacha aytganda,
unga ideal obraz tarzidagi ideal borliq shakl-shamoyilini berish mumkin.
O’tmishga tatbiqan biz borliq haqida faqat Shu ma’noda so’z yuritishimiz mumkin.

Ayni shu ma’noda biz g’oyalar, narsalar, voqealar, tarixiy shaxslar yoki
o’zimizga yaqin odamlar to’g’risida so’z yuritamiz, bunda ular yo’qlikka
aylanmagani, balki yangicha mavjudlik, xotira tarzidagi o’zgacha borliq kasb
etganini nazarda tutamiz.
Shunday qilib , borliq falsafiy kategoriya sifatida dunyoni butun rang-
barangligi va turli-tuman namoyon bo’lish shakllari bilan yaxlit aks ettirish
imkonini beradi. Bunda narsalar, predmet lar, hodisalar o’z xususiyatlari, xossalari
bilan jamuljam holda aks etadi. Dunyoni va uning tarkibiy qismi bo’lmish insonni
bilish yo’lidagi bu muhim qadam bilan dunyoning tabiati va mohiyati, uning rang-
barangligi, turli darajalari, ko’rsatkichlari, ramz-alomatlari, shakllari va hokazolar
haqidagi mulohazalarning asosiy koordinatalar sistemasi belgilanadi. Buning
uchun mohiyat, hodisa, substantsiya, materiya, ong, makon, vaqt, qonun kabi yangi
falsafiy kategoriyalar muomalaga kiritiladi.
Inson o’zi va umuman dunyo haqida o’ylar ekan, odatda muayyan narsalar va
ayrim tabiiy hodisalar bilan ish ko’radi. Ayni zamonda u o’zini qurshagan dunyoni
sinchiklab o’rganish va uning butun rang-barangligini tuShunib etish uchun
muayyan tayanch nuqtasi bo’lib xizmat qiladigan qandaydir asosning shak-
Shubhasiz mavjudligini qayd etadi. Falsafa tarixidan biz bunday asos sifatida,
masalan, Suqrotdan oldingi qadimgi yunon faylasuflarida tabiat elementlari, o’rta
asrlar falsafasida Xudo, Dekartda: «Men fikrlaya’man, demak, mavjudman»,
degan ongli inson amal qilganini ko’ramiz.
Ammo inson bilishning bu birinchi bosqichida to’xtab qolmagan va o’zini
qurshagan borliqning ko’p sonli turli-tuman holatlari orasida qolgan barcha
narsalardan sezilarli darajada farq qiladigan narsalarni, borliqning ayni Shu shakli
voqelikning boshqa shakllari va holatlaridan nima bilan farq qilishini aniqlashga
harakat qilgan. Bugungi kunda insoniyat borliqning ko’p sonli turli-tuman
shakllaridan ularning ayniqsa aniq bo’lgan bir nechtasini farqlash imkonini
beradigan tajriba va bilim to’pladi.
Borliq shakllarining tasnifi: tabiat borlig’i va ma’naviy borliq,
ijtimoiy borliq va inson borlig’i. Inson barcha jonli narsalar jonsiz narsalardan

butunlay farq qilishiga qadimdayoq e’tibor bergan, lekin buni ancha keyin
tuShunib ketgan. O’z navbatida, jonli narsalar dunyosida inson alohida o’rin
egallaydi. U barcha jonli narsalardan butunlay farq qiladi. Insonning bu asosiy
farqi uning ongida, ideal obrazlar bilan ish ko’rish, ya’ni abstrakt fikrlash va o’zini
fikrlovchi jonzot sifatida anglash qobiliyatida namoyon bo’ladi.
Shunday qilib, borliqning umumiy manzarasini yaratish zaminidan notirik
tabiat o’rin oladigan o’ziga xos ‘iramida hosil bo’ladi. ya’ni borliqning shakllari
notirik tabiat, tirik tabiat, ijtimoiy borliq va inson borlig’i kabilardir. So’nggi
yillarda virtual borliq shakli haqida fikr yuritilmoqda. Borliqning bu umumiy
shakllari o’ziga xos xususiyatga, o’zining betakror mohiyatiga egadir.
Tabiat borlig’i. U mufassallashtiriladi va o’z navbatida ,birlamchi tabiat
borlig’i (ya’ni inson va uning faoliyatidan qat’i nazar mavjud bo’lgan narsalar va
jarayonlar borlig’i) va ikkilamchi (yoki odamlar tomonidan yaratilgan narsalar va
jarayonlar borlig’i)ga bo’linadi. Birlamchi tabiat notirik tabiat narsalari va
jarayonlarining borlig’i – bu butun tabiiy va sun’iy dunyo, Shuningdek tabiatning
barcha holatlari va hodisalari (yulduzlar, sayyoralar, yer, suv, havo, binolar,
mashinalar, aks sado, kamalak, ko’zgudagi aks va sh.k.)dir.
Birlamchi tabiat borlig’i ikki darajani o’z ichiga oladi.
Birinchi daraja jonli ruhsiz jismlardan, ya’ni ko’payish qobiliyatiga ega
bo’lgan, atrof muhit bilan moddalar va energiya almashinuvini amalga
oshiradigan, lekin ongga ega bo’lmagan barcha narsalar, ya’ni sayyoramiz
hayvonot va o’simliklar dunyosini o’z ichiga olgan butun biosferadan iborat.
Ikkinchi daraja – bu inson va inson ongining borlig’i bo’lib, bu: ikkilamchi
tabiat inson yaratgan yoki o’zgartirgan tabiatdir.Tabiat makon va vaqtda cheksiz
hamda abadiydir. Ikkinchi yoki inson tomonidan yaratilgan tabiat birinchi tabiatga
bog’liq. Bir tomondan, ikkinchi tabiatda birinchi tabiat materiali, boshqacha
aytganda ob’ektiv, birlamchi borliq mujassamlashgan, boshqa tomondan esa –
unda insonning mehnati, irodasi va bilimlari, uning qalbi o’z ifodasini to’gan.
Ikkilamchi tabiat – bu mehnat qurollari va sharoitlari, aloqa vositalari, inson

ruhining ehtiyojlari, ma’rifatli borliq, moddiy va ma’naviy madaniyatni belgilovchi
barcha narsalar va jarayonlardir.
Inson borlig’ining. tahlilida insonning tabiatning bir qismi sifatida jismoniy
mavjudligini va alohida inson borlig’ini farqlash o’rinli bo’ladi.
Inson tabiatning bir qismi hisoblanadi va Shu ma’noda uning qonunlariga
bo’ysunadi. Tananing mavjudligi inson o’limga mahkum ekanligini belgilaydi.
Inson borliq va yo’qlik dialektikasi bilan bog’lanadi, barcha tabiat jismlari kabi
vujudga kelish, shakllanish va halok bo’lish holatlaridan o’tadi. Barcha tabiat
jismlari kabi, inson tanasiga ham modda va energiyaning saqlanish qonunlari o’z
ta’sirini ko’rsatadi, ya’ni uning tarkibiy qismlari tabiatning boshqa holatlariga
o’tadi. Inson tanasi mavjud bo’lishi uchun uni muttasil quvvatlash (ovqatlanish,
sovuqdan va boshqa xavf-xatarlardan saqlash) talab etiladi. Fikrlash uchun inson
tanasining tirikligini ta’minlash zarur. Bundan hayotni saqlash, insonning o’z-
o’zini saqlashi va insoniyatning yashovchanligini ta’minlash zaruriyati kelib
chiqadi, bu oziq-ovqat mahsulotlari, kiyim-kechak, turar joy, sof atrof muhitga ega
bo’lish ehtiyojida o’z ifodasini to’adi;
Ma’naviy borliq sub’ektiv individuallashgan va ob’ektiv (noindividual)
ma’naviy borliq sifatida mavjud. Individuallashgan ma’naviy borliq - bu insonning
ichki dunyosi. U onglilik va ongsizlikni qamrab oladi. Bunday yondashuvga ko’ra,
ruh – individual ong bilan ayniy tushuncha, tor ma’noda esa u tafakkurdir. Ong –
inson bosh miyasining dunyo borlig’ini izchil aks ettirish, uni obrazlar va
tushunchalarga aylantirish qobiliyati. U taassurotlar, sezgilar, kechinmalar, fikrlar,
Shuningdek g’oyalar, e’tiqodlar, qadriyatlar, mo’ljallar, andozalarning ko’rinmas
jarayoni sifatida mavjud. Ong tez oqadigan va bir xil bo’lmagan orqaga
qaytmaydigan xususiyatga ega. Shaklandi bu jarayon tartibsiz, lekin Shu bilan bir
vaqtda unda muayyan tartib, barqarorlik, struktura, muayyan darajada intizom va
iroda mavjud.
Inson ongi ayni vaqtda uning o’z-o’zini anglashi, ya’ni o’z tanasi, fikrlari va
tuyg’ularini, o’zining boshqa odamlarga bo’lgan munosabatini va o’zining

jamiyatdagi o’rnini anglab etishi, ya’ni o’zini o’zi bilishdir. O’zlikni anglash – bu
ongimizning o’ziga xos markazidir.
Individual ong o’zining o’limga mahkumligi bilan tavsiflanadi, lekin uning
ayrim qismlari noindividual ma’naviy shakl-shamoyil kasb etadi, Shuningdek
boshqa kishilar mulkiga aylanadi. Xatti-harakatlarda inson ongining fragmentlari
moddiylashadi, ularga qarab odamlarning niyatlari, mo’ljallari, maqsadlari,
g’oyalari haqida xulosa chiqariladi. Noindividual ma’naviy borliqning o’ziga xos
xususiyati Shundaki, uning elementlari saqlanadi, takomillashadi va ijtimoiy
makon va vaqtda erkin harakatlanadi;
Ijtimoiy borliq ayrim insonning jamiyatdagi borlig’i va jamiyatning o’z
borlig’iga bo’linadi. Har bir inson boshqa odamlar bilan muttasil aloqa qiladi, turli
ijtimoiy guruhlar: oila, ishlab chiqarish jamoasi, millatning a’zosi hisoblanadi. U
boshqa individlar bilan yaqin aloqa qilib yashaydi. Odamlarning barcha faoliyati
mazkur sotsiumga xos bo’lgan ijtimoiy munosabatlar, chunonchi: siyosiy, huquqiy,
iqtisodiy, axloqiy va boshqa munosabatlar doirasida amalga oshiriladi.
Xullas, «borliq» kategoriyasi o’ta umumiy falsafiy abstraktsiya bo’lib, u turli-
tuman tabiat hodisalari va jarayonlarini, odamlar jamoalari va ayrim kishilarni,
ijtimoiy institutlarni, inson ongining darajalari, shakllari va holatlarini mavjudlik
belgisiga ko’ra birlashtiradi. Garchi bu hodisalar va jarayonlar borliqning turli
sohalariga taalluqli bo’lsa-da, ularning barchasini umumiy asos birlashtiradi.
Ammo cheksiz darajada rang-barang dunyoning yagonaligi to’g’risida so’z yuritish
mumkinmi? Bu savolga «ha» deb javob berish orqali biz butun borliqning umumiy
asosi haqida tasavvur hosil qilamiz. Bu haqda keyingi paragrafda so’z yuritiladi.
Virtual borliq tushunchasi. Virtual borliq - inson real borliqda harakat
qilayotgani illyuziyasini kom’yuterda yaratish imkonini beruvchi interfaol
texnologiya . Bunda ob’ektiv borliqni tabiiy sezgi organlari yordamida idrok etish
o’rnini maxsus interfeys, kom’yuter grafikasi va ovoz vositasida sun’iy yaratilgan
kom’yuter axboroti egallaydi. Virtual borliq amalda yo’q narsa, uni qo’l bilan
tutish, uning ta’mi va hidini his qilish mumkin emas. Shunga qaramay, u mavjud
va inson bu xayoliy olamga kirib, uni nafaqat kuzatadi va boshdan kechiradi, balki

unga ta’sir ko’rsatish imkoniyatiga ham ega bo’ladi, ushbu olamda mustaqil
harakat qiladi, uni o’zgartira oladi. Virtual olam – inson borlig’ining o’ziga xos
shakli va odamlar ma’naviy aloqasining alohida madaniy shaklidir.
Virtual borliq texnologiyasi zamirida birinchi marta XX asr 60-yillarining
o’rtalarida paydobo’lgan kom’yuterlar yordamida foydalanuvchi boshqara
oladigan dunyolar model yaratish mumkin , degan g’oya yotadi. Virtual borliq
tizimlari ilmiy davralarda texnologiyalar ongda o’zgarish yasaydigan kelajakning
qiyofasi xususida qizg’in bahsga sabab bo’lmoqda. Ammo virtual borliq tizimlarini
ishlab chiqish va kiber maydonni yaratish inqilobiy - ijtimoiy natijaga olib keladi,
degan fikrni virtual borliq texnologiyasining ilk yaratuvchilari ham, kiborg-
postmodernizm nazariyachilari ham qo’llab-quvvatlamoqda.
Inson qo’lida dunyoni bilishning qudratli quroli, uning yordamchisi, ijodiy
faoliyat uchun shart-sharoit yaratish vositasi bo’lib xizmat qiluvchi axborot
texnologiyasi ayni vaqtda dunyoni bilishning an’anaviy verbal usulini audiovizual
bilish usuli bilan almashtirmoqda, odamlarda sun’iy olamga kirish illyuziyasini
vujudga keltirmoqdaki, ular bu sun’iy borliqni amalda mavjud borliq deb qabul
qilmoqdalar. Bu borliq «virtual borliq» deb nomlanadi. Virtual negizga ega
bo’lgan bu borliq odatdagi fizik borliq bilan bir qatorda ob’ektiv tarzda mavjuddir.
«Virtual borliq» atamasi 1970 yillarning oxirida Massachuset texnologiya
institutida Jeron Lener tomonidan o’ylab to’ilgan. U 1984 yilda dunyoda birinchi
virtual borliq firmasini tashkil etdi. Bu atama kompyuterda yaratiladigan muhitda
insonning mavjudligi g’oyasini ifoda etadi. Virtual (lotincha Virtualis – mumkin
bo’lgan) – narsalar va hodisalarning zamon va makonda moddiy mavjudligiga
qarama-qarshi o’laroq, ob’ektiv narsalar yoki sub’ektiv obrazlar mavjudligining
nomoddiy turi. «Virtual borliq» atamasi muomalaga amerikalik kinematografchilar
tomonidan kiritilgan. Ular muayyan sabablarga ko’ra tabiiy yo’l bilan amalga
oshirib bo’lmaydigan xayoliy imkoniyatlarni belgili-grafik shaklda sun’iy amalga
oshirish mumkinligi haqidagi kinolentani Shu nom bilan chiqarganlar.
Olamning birligi, chekliligi va cheksizligi. Falsafada olamning chekliligi
va cheksizligi bilan bog’liq masalalar muhim ahamiyat kasb etadi. Bunda har bir

konkret narsaning chekli ekanligi, umumiy olamning cheksiz va chegarasizligi
e’tirof etiladi. Cheksizlikni ifodalash uchun ichki (intensiv) va tashqi (ekstensiv)
shakllar mavjudligi ko’plab falsafiy adabiyotlarda qayd etilgan.
Materiyaning ichdan nihoyasizligi intensiv cheksizlik haqidagi tasavvur bilan
qamrab olinadi . Intensiv cheksizlik tabiatda ichki tuzilishga ega bo’lmagan,
mutlaqo elementar ob’ektlar yo’qligini ko’rsatadi. Intensiv cheksizlik
mikrozarralarni o’rganish jarayonida materiyaning kichikroq qismlarga cheksiz
bo’linishi sifatida qaralishi mumkin emas. Zarralarning bir-biriga aylanuvchanligi
ular ancha murakkab tabiatga ega ekanligidan dalolat beradi.
Ekstensiv cheksizlik tashqi cheksizlikdir. U mazkur ob’ekt doirasidan
tashqarida, «katta» dunyoda kuzatiladi va ob’ektdan tashqaridagi cheksizlikni
ifodalaydi . Bu yerda ob’ekt xossalari va sifatlarining atrofdagi narsalar bilan o’zaro
ta’sirlar tizimiga bog’liqligi muammosi muhimroqdir. Amalda cheksizlik mavjud
bo’lib, u bilish qaratilgan yo’nalishdan kelib chiqib, intensiv yoki ekstensiv deb
tuShunilishi mumkin. Ekstensiv va intensiv cheksizlik – haqiqiy cheksizlikning
o’ziga xos proektsiyalaridir . Ularni geometrik shaklning koordinatalar o’qidagi
‘roektsiyalariga o’xshatish mumkin.
Kosmologiya cheklilik va cheksizlikning talqiniga juda ko’p yangiliklar
kiritdi. Kosmologiya fan sifatida olamning tuzilishi va xossalarini, makon va
vaqtning cheksizligi muammosini o’rganishga harakat qiladi . Dunyoning makon
va vaqtda cheksizligi haqidagi tasavvurlar asrlar davomida shakllangan. Uning
ildizlari antik naturfalsafa va kosmogoniyaga borib taqaladi. Nyutoncha fizikaga
asoslangan XVIII asr kosmologiyasida cheksizlik g’oyasining ancha asosli nazariy
dalillari ta’riflab berildi. Nisbiylik nazariyasining paydobo’lishi kosmologiya
muammolarini butunlay o’zgartirib yubordi. Umumiy nisbiylik nazariyasi ta’sirida
yuzaga kelgan va XX asrning ikkinchi o’n yilligida jadal rivojlangan relyativistik
kosmologiya doirasida olamning makon va vaqtda cheksiz hamda chekli
modellarini tuzishga muvaffaq bo’lindi.
Olamning relyativistik kontseptsiyasi bo’lishi ehtimol tutilgan butun moddiy
dunyoni qamrab olgani sababli, uning «ibtidosi» g’oyasida cheksizlik g’oyasi

butunlay inkor etilib, fanda to’ntarish yasalishiga olib keladigandek bo’lib tuyuldi.
Relyativist kosmologlarning kengayib borayotgan olam – Metagalaktikaning
yagonaligi va u hamma narsani qamrab olishi haqidagi ta’limoti o’tmishda ko’p
karra takrorlangan olamda Yerning yagonaligi, Quyosh sistemasi yoki
Galaktikaning yagonaligi haqidagi g’oyalarni eslatadi. Amalda olamning
kosmologik modellari, garchi butun dunyoni tuShuntirish uchun tuzilgan bo’lsa-da,
uning ayrim qisminigina tuShuntirgan. Mazkur sohaga taalluqli, butun dunyodagi
makon va vaqtga nisbatan tatbiq etilmaydi, deb talqin qilingan makon va vaqtning
chekliligi hamda cheksizligi haqidagi kosmologik tasavvurlar cheksizlik g’oyasini
inkor etmagan.
Kosmologiya rivojlanishining hozirgi bosqichi relyativistik kosmologiyaning
ustuvorligi bilan tavsiflanadi. Relyativistik kosmologiya butun dunyoni
mukammal tavsiflashga da’vo qilmaydi, lekin cheklilik va cheksizlikni biz
yashayotgan olamga tatbiqan, uning fizikaviy-makon tuzilishi tomonidan
o’rganadi. Relyativistik kosmologiya asoschilari A.Eynshteyn va A.Fridman
hisoblanadi.
A.Eynshteyn 1916 yilda umumiy nisbiylik nazariyasini yaratgach, oradan bir
yil o’tib (1917) olamning birinchi relyativistik modelini tuzdi, uning ma’nosi
qo’yidagicha:
1. Modda va nurlanish olamda bir tekis tarqalgan. Bundan olam maydoni bir
xil va izotro’ tuzilishga ega, degan xulosa kelib chiqadi . Garchi og’ir ob’ektlar
yaqinida makon-vaqt geometriyasi o’zgarsa-da, bu o’zgarish olamning o’zgarmas
egrilikka ega bo’lgan bir xil izotrop maydonidan chetga ahamiyatsiz og’ishdir,
xolos.
2. Olam turg’un, vaqtda o’zgarmasdir. Shu bois maydon geometriyasi
evolutsiyaga ega bo’lishi mumkin emas . A.Eynshteyn dunyosi, odatda,
«silindrsimon dunyo» deb ataladi, chunki uni cheksiz ko’lamli to’rt o’lchovli
tsilindr ko’rinishida tasavvur qilish mumkin. Silindrning yasovchisi bo’ylab vaqt
o’qi o’tadi, u o’tmishga ham, kelajakka ham cheksiz qaratilgan. Silindr kesimi
maydonni beradi. Mazkur modelda bu o’zgarmas musbat egrilikka ega uch

o’lchovli doirasimon maydon bor. U chekli hajmga ega. Buning ortida hech narsa
mavjud bo’lmagan dunyoning qandaydir chekkasi bor, deb tuShunmaslik kerak.
Ayni holda maydon «o’z-o’zida tutashadi» va bu unda hech qachon to’siqqa
uchramasdan cheksiz aylanish imkonini beradi.
Biroq A.Eynshteynning «silindrsimon dunyo»si o’tmishda qolgan. Uning
olamning turg’un modelini yaratishga urinishlari, hozirgi davrda olamning
abadiyatda o’zgarmas holda mavjudligi haqidagi an’anaviy tasavvurlarga hurmat
sifatida qaraladi. Olamning turg’un modelini A.Eynshteyn maxsus taxmin asosida
yaratganini ham e’tiborga olish kerak.
Mazkur muammoning yangi yechimini A.Fridman taklif qilgan va uni
belgiyalik kosmolog M.Lemetri rivojlantirgan. A.Fridman dunyoning turg’unligi
haqidagi taxmindan voz kechdi, lekin uning bir xilligi va izotro’ligi haqidagi
‘ostulatni saqlab qoldi. Bu muammoning uch xil yechimini taklif qilish imkonini
berdi:
1. Agar olamda modda va nurlanishning zichligi ayrim kritik kattalikka teng
bo’lsa, maydon evklid maydoni bo’ladi, ya’ni egriligi nolga teng bo’ladi va dunyo
cheksiz bo’ladi.
2. Agar zichlik kritik kattalikdan kichkina bo’lsa, olam maydoni
Lobachevskiy geometriyasi bilan tavsiflanadi, u manfiy egrilik va cheksiz hajmga
ega, ochiq va bel ko’rinishida bo’ladi.
3. Agar olamda moddaning zichligi kritik darajadan katta bo’lsa, maydon
musbat egrilikka ega, lekin hajmi cheklangan bo’ladi. Dunyo berk va chekli bo’lib,
Riman geometriyasi bilan tavsiflanadi.
Kengayuvchi olam gipotezasi. Kosmologiya muammosining taklif qilingan
yechimlariga nisbatan munosabat bir xil emas. Ayrim olimlar cheksiz
kengayuvchi Olam gipotezasi ni qabul qilganlar va «Katta portlash»
kontseptsiyasiga ko’ra, taxminan 17-20 milliard yil oldin olam juda kichkina
hajmda o’ta zich singulyar holatda bo’lgan, deb hisoblaydilar. Yuz bergan «katta
portlash» olamning kengayish jarayonini boshlab bergan. Bu kengayish jarayonida
moddaning zichligi o’zgargan, maydonning egriligi to’g’rilanib borgan. Ayrim

olimlar fikriga ko’ra, kengayish o’rnini yana torayish egallaydi va butun jarayon
takrorlanadi. Shu asosda harakatlanuvchi Olam gipotezasi ilgari surilgan bo’lib,
unga ko’ra taxminan har 100 milliard yilda yangi sikl «katta portlash»dan
boshlanadi. Aqlga sig’maydigan gipotezalarning birida «dastlabki portlash»
natijasida gravitatsion maydonda singulyar holatdan faqat bizning
metagalaktikamiz emas, balki ko’plab metagalaktikalar vujudga kelgani, ularning
har biri barcha fizik ko’rsatkichlarning turli ifodalariga, chunonchi, alohida
to’ologiyali (o’lchovlar miqdori har xil bo’lgan mahalliy ochiq yoki mahalliy
yo’iq) makoni va o’z kosmologik vaqtiga ega bo’lishi mumkinligi taxmin qilinadi.
Hozirgi «ko’p sonli dunyolar» kontseptsiyalarida olamning ajabtovur
manzarasi chiziladi. Bu fundamental falsafani moddiy dunyoning makon va
vaqtdagi cheksizligini metrik cheksizlik ma’nosida emas, balki materiyaning
makon va vaqt strukturalarining benihoya rang-barangligi sifatida tushunish lozim,
degan asosiy qoidasi bilan hamohangdir.
Olam kengayishda davom etadimi yoki torayish jarayoni boshlanadimi, degan
savol javobsiz qolmoqda. Ammo «qizil siljish» hodisasi hozirgi vaqtda nurlanish
manbai uzoqlashib borayotganini, ya’ni galaktikalar taxminan o’zigacha bo’lgan
masofaga proportsional tezlikda har yoqqa «tarqalayotgani»ni tasdiqlovchi
umumiy e’tirof etilgan fakt hisoblanadi.
Qizil siljish va torsion maydonlar. 1912 yilda V.M.Slayfer galaktikadan
tashqaridagi tumanliklar nurlanishlarining spektr chiziqlari spektrning qizil uchi
tomonga siljiyotgani - «qizil siljish»ni aniqladi . Oradan ma’lum vaqt o’tgach
(1929 yilda) Edvin Xabbl tumanlik kuzatuvchidan qancha uzoqda bo’lsa, «qizil
siljish» kattaligi ham, uning tumanlikdan uzoqlashish tezligi ham Shuncha katta
bo’ladi, degan qonunni va katta masofalarda galaktikalarning tezligi ulkan
ifodalarga etishini aniqladi.
Shunga qaramay, olamning kengayishi bilan bir qatorda, uning torayishini
yoki makonda cheklangan, lekin vaqtda cheksiz olam navbatma-navbat dam
kengayuvchi, dam torayuvchi harakatlanuvchi olam modelini ham taxmin qilish
uchun nazariy imkoniyat mavjud.

Substantsiya va substrat tushunchasilari. Falsafa tarixida o’zining
mavjudligi uchun o’zidan boshqa hech narsaga muhtoj bo’lmagan birinchi asosni
ifodalash uchun «substantsiya» (lot. substantia – mohiyat, asos) kategoriyasi
qo’llaniladi. Ilk falsafiy yo’nalishlarning vakillari barcha narsalar asosini tashkil
etuvchi moddani birinchi asos sifatida tuShunganlar. Odatda, bunday asos sifatida
o’sha davrda umumiy e’tirof etilgan birinchi stixiyalar: yer, suv, havo, olov yoki
fikriy konstruktsiyalar, «birinchi g’ishtlar» - apeyron, atomlar qaralgan.
“Avesto”da birlamchi substantsiya olov deb atalgan. Keyinchalik substantsiya
kategoriyasi o’zgarmas, nisbatan barqaror va hech narsa bilan bog’liq bo’lmagan
holda mavjud o’ta keng asosga aylandi. Inson idrok etadigan dunyoning butun
rang-barangligi va o’zgaruvchanligi substantsiya bilan bog’lana boshladi. Bunday
asoslar sifatida falsafada asosan materiya, Xudo, ong, g’oya, flogiston, efir va Shu
kabilar amal qilgan.
«Substantsiya» tushunchasi o’z-o’zini to’liq belgilovchi borliqni ifodalashga
xizmat qiladi. Substantsiya kategoriyasida o’zini asoslash uchun boshqa hech
narsani talab qilmaydigan negiz, birinchi asos g’oyasi mujassamlashgan. Niderland
faylasufi Benedikt Spinoza (1632-1677) buni «causa sui» – «o’z-o’zining
sababchisi» iborasida juda to’g’ri ifodalagan. Substantsiya deganda u o’z holicha
mavjud bo’lgan va o’zi orqali zohir bo’lgan, ya’ni o’zining mavjudligi uchun
boshqa narsaga muhtoj bo’lmagan narsani tuShungan. Bunda bir tomondan,
substantsiya materiya sifatida tuShuniladi, boshqa tomondan – u o’zining barcha
shakllari sababi va «sub’ekti» sifatida amal qiladi. Bu B.Spinozani substantsiyani
bir vaqtning o’zida ham tabiat, ham Xudo sifatida ta’riflagani va bu ikki
tushunchani tenglashtirishganidan dalolatdir. B.Spinoza Xudoni tabiatga butunlay
singdirib yuborgan, uni tabiiylashtirishga va ilohiy mazmundan ajratishga harakat
qilgan. Uning panteizmi Shundan iborat bo’lgan.
Substantsiyaning o’z-o’zidan amalga oshishi hodisalarning umumiy, uzviy
xossalari – atributlarda va narsalarning muayyan, alohida xossalari – moduslarda
sodir bo’ladi.

Falsafa tarixida substantsiyaga monistik, dualistik, plyuralistik
yondashuvlar. Substantsiya g’oyasidan turli falsafiy ta’limotlar dunyoning birligi
va uning kelib chiqishi haqidagi masalaga o’zlari qanday javob berishiga qarab har
xil foydalanadilar.
Monizm . Dunyoning narsalar va hodisalar rang-barangligi bir
substantsiyadan iborat degan ta’limot «monizm» (yunon. monos – bitta, yagona)
deb ataladi . Dunyoning kelib chiqishi va mohiyati haqidagi hozirgi ilmiy
tasavvurlar, Shuningdek birinchi asos muammosiga nisbatan falsafa tarixidagi eng
salmoqli yondashuvlar kurashi nuqtayi nazaridan substantsiya tabiatini tushunishga
nisbatan ancha keng tarqalgan ikki yondashuv – materialistik va idealistik
monizmni qayd etish lozim.
Materialistik monizm dunyo yagona va uzviy, u azaldan moddiy va
dunyoning birligi zamirida ayni Shu moddiylik yotadi , deb hisoblaydi. Bu
kontseptsiyalarda ruh, ong va ideallikdan emas, balki moddiylikdan keltirib
chiqariladi. Bunday yondashuvlarning o’ta rivojlangan ko’rinishlariga biz Fales,
Geraklit, Spinoza va uning izdoshlari asarlarida duch kelamiz.
Idealistik monizm esa, materiyani har qanday borliqning boqiy mavjudligi,
yo’q bo’lmasligi va birinchi asosiga ega bo’lgan qandaydir ideal narsaning
mahsuli deb hisoblaydi. Bunda ob’ektiv-idealistik monizmni (masalan, Platonda –
bu o’lmas g’oyalar, zardo’shtiylikda olov, o’rta asr falsafasida – Xudo, Gegelda –
yaratilmaydigan va o’z-o’zidan rivojlanadigan «mutlaq g’oya») va sub’ektiv-
idealistik monizmni (masalan, borliqning barcha jismoniy va ruhiy holatlarini
«neytral» asosdan – dunyoning qandaydir mavhum konstruktsiyalari,
«elementlari»dan keltirib chiqargan Max) farqlash mumkin.
Dualizm birinchi asos sifatida ikkita substantsiya olingan falsafiy yondashuv
(lot. dualis – ikki yoqlama). Nemis faylasufi X.Volf XVIII asr boshida «dualizm»
atamasini falsafiy muomalaga kiritgan. X.Volf dunyoda barqaror tartibning
shakllanishida tafakkur, g’oyalar va aql-idrokning alohida o’rnini aniqlashga
harakat qilgan. X.Volfning falsafaga oid qo’llanmalari barcha o’quv yurtlarida

o’qitilgan va eskirgan (sxolastik) jihatlarni siqib chiqargan. Ular universitet
ta’limining asosiy manbalari sifatida amal qila boshlagan.
Frantsuz materialist faylasufi J.Lametri (1709-1751) o’zining «Ruhning tabiiy
tarixi» deb nomlangan asarida dualizmni inkor qiladi. U o’zida tajriba o’tkazgan –
bezgak kasalligiga chalingach, uning kyechishini kuzatgan, pirovardida, insonning
ruhiy holati uning jismoniy vujudiga bog’liq, degan xulosaga kelgan. J.Lametri
monistik-materializmni himoya qilib, cheksiz takomillaShuvchi yagona moddiy
substantsiya mavjud, degan g’oyani ilgari surgan. Substantsiyaga xos sezish va
fikrlash qobiliyati vujudli jismlarda mavjud bo’ladi. Sezish va fikrlash
qobiliyatining o’zi tashqi jismlarning miyaga ta’siri bilan bog’liq. Shu sababli
aynan tashqi dunyo insonning «miya ekrani»da aks etadi, tana ehtiyojlari esa,
J.Lametrining fikriga ko’ra, «aql mezoni» sifatida amal qiladi.
Ikki asos, aytaylik, muhabbat va nafrat, yaxshilik va yomonlik, erkinlik va
zaruriyatning teng huquqliligi g’oyasi ilgari surilgan har qanday falsafiy nazariya
dualistik nazariya sifatida amal qilgan.
Rene Dekart falsafa tarixidan dualizmning yorqin vakili sifatida o’rin oldi.
R.Dekartning radikal mexanitsizmi uni materiyaning butunlay ruhsizligi haqidagi
yondashuvga olib keldi. R.Dekart nazarida, moddiy jismoniy substantsiya o’z
atributi sifatida uzunlik, kenglik va chuqurlik ko’lamigagina ega. U mutlaq
bo’shliqni istisno etadi, harakatlanish, ya’ni jismoniy zarralarni bo’lish, joydan-
joyga ko’chirish va o’zgartirish qobiliyatiga ega.
Ma’naviy hayot faylasuf nazarida moddiy hayotdan alohida, o’zining bilish va
fikrlash faoliyati, intellektual intuitsiya va deduktsiya kabi o’ziga xos
ko’rinishlarida namoyon bo’ldi. U ruhiy substantsiyaning butunlay jismsizligini
e’tirof etdi. Garchi R.Dekart yangi falsafa va fan asoschilaridan biri bo’lsa-da,
uning g’oyalarida o’rta asr falsafasidan meros qolgan «substantsiya» atamasining
alohida narsani tushunish uchun qo’llanilishiga, Shuningdek, u ikki muhim -
universal va cheksiz substantsiya – fikrlash va ko’lamni alohida erkin maqomga
ega, deb e’lon qilganiga duch kelish mumkin. R.Dekartning «cogio ergo sum» –
«men fikrlayapman, demak, mavjudman», degan iborasi falsafiy tafakkurni barcha

narsalarning negizi sifatida tan olganligidan dalolat beradi. R.Dekart fikrlovchi
substantsiyaning uzviyligini va har bir «Men», ya’ni aqlli jonzotga bevosita,
ko’lamli substantsiya esa – bilvosita ochiqligini isbotladi. Ajralmas substantsiya
(aql) metafizikaning o’rganish predmet ini, ajraluvchi substantsiya (ko’lam) esa
fizika predmet ini tashkil etadi.
Ikki substantsiya – ma’naviy va moddiy substantsiyalarni farqlash, bu
mantiqiy nuqtayi nazardan noto’g’ri va ratsional ma’noda juda ko’p
qiyinchiliklarga sabab bo’lishi mumkin. Fikrlash va ko’lamga ikki substantsiya
tarzida, ya’ni bir-biriga bog’liq bo’lmagan mustaqil asoslar sifatida
yondashilganida, «ruh» va «tana» o’z harakatlarida qanday uyg’unlashishi,
umuman, «tana» qanday qilib fikrlash qobiliyatini kasb etishi mumkinligini
tushunish qiyin. Mohiyat-e’tiboriga ko’ra, substantsiya butun mavjudot asosi,
hamma narsani o’z ichiga oluvchi va o’zini namoyon qilish uchun hech narsaga
muhtoj bo’lmagan yagona birinchi asos sifatida namoyon bo’lgan
Plyuralizm dunyoning negizida ikkita emas, balki undan ko’proq mohiyat
borligini tan oluvchi ta’limotdir . «plyuralizm» (lot. – ko’plik, ko’p xillik, ko’p
sonlik) atamasini ham X.Volf 1712 yilda taklif qilgan. Bu tushuncha ontologiyada
ayniqsa, jiddiy qiyinchiliklar tug’dirgan. CHunki ayni Shu ta’limotda borliqning
ko’p sonli mustaqil va o’zaro bog’lanmaydigan asoslari ilgari surilgan.
Leybnitsning «monadologiyasi», ya’ni monadalar haqidagi ta’limoti
plyuralizmning klassik ko’rinishi hisoblanadi. Ushbu ta’limotga ko’ra, dunyo son-
sanoqsiz ruhiy substantsiyalardan tashkil to’adi. Ammo, plyuralistik
yondashuvning bundan oldinroq ilgari surilgan ko’rinishlari ham mavjud. Masalan,
Em’edokl yaratgan dunyoning to’rt asosi haqidagi ta’limot plyuralistik
ontologiyaning turlaridan biri sifatida amal qiladi.
Ba’zan plyuralizmga mustaqil ta’limot sifatida emas, balki dualizmning
o’zgargan ko’rinishi sifatida qaraladi. Lekin plyuralistlar o’z nazariyasining asosiy
vazifasini dualistik munozaralarda yechimini to’magan ruh va tabiat o’rtasidagi
qarama-qarshilik masalasidan farq qiladi, deb biladilar.

Substantsiyani barcha o’zgarishlar va o’z-o’zining sababchisi -causa sui
sifatida tushunish I.Kant tomonidan qabul qilinib, yuksak baholangan. U
substantsiyani «hodisalarning vaqtdagi barcha munosabatlarini aniqlashga yordam
beruvchi o’zgarmas asos», deb ta’riflagan. Uningcha, substantsiya har qanday
tajriba va har qanday idrok etishning asosiy shartidir. U barqaror holatda bo’ladi,
har qanday mavjudlik va vaqtdagi o’zgarish uning modusi, ya’ni o’zgarmas
narsaning mavjudlik usuli sifatida qaralishi mumkin.
Substrat borliqning eng quyi va asosiy qatlami sifatida tuShuniladi.
Falsafada «Substantsiya» kategoriyasi «substrat» (lot. – to’shama, negiz)
tushunchasiga yaqin turadi, deb qaraladi. Qadimgi atomistik ta’limotlarda atomlar
ana Shunday asos hisoblangan. Har qanday substrat muayyan vujudga kelish
jarayonining o’ziga xos xususiyatini ifodalaydi. Hozirgi talqinda, muayyan fizik
jarayonlarning substrati sifatida elementar zarralar va fundamental (kuchli,
kuchsiz, elektromagnit va gravitatsion) o’zaro ta’sirlar amal qiladi. Turli
moddalarning hosil bo’lish va o’zgarish jarayonlarida o’zining barqaror holatini
saqlab qoluvchi atomlar kimyoviy jarayonlarning substrati sifatida namoyon
bo’ladi. Elementar «hayot birliklari» sifatida amal qiluvchi nuklein kislotalar
(DNK va RNK) va oqsil moddalarining molekulalari biologik jarayonlar substrati
bo’lib xizmat qiladi. Barcha ijtimoiy o’zgarishlar zamirida maqsadga muvofiq
faoliyati mavjud bo’lgan inson ijtimoiy hayot substrati hisoblanadi.
Hozirgi zamon falsafasida substantsiya kategoriyasining ontologik mazmuni
o’zaro ta’sir sifatida tuShuniladi. C h unki aynan o’zaro ta’sir dunyo yaralishining
haqiqiy va pirovard sababchisi – narsalarning o’z-o’zini yakuni (causa finalis)
hisoblanadi. Narsalarni substantsiyalilik nuqtayi nazaridan o’rganish ularning
mavjudligini ichki sabablar va o’zaro ta’sirlar nuqtayi nazaridan yoritish,
demakdir. Shu ma’noda, substantsiyani ichki birlik nuqtayi nazaridan, uning
cheksiz va rang-barang o’zgarishlaridan qat’iy nazar, qaraladigan ob’ektiv borliq
sifatida, harakatning barcha shakllari, mazkur harakat jarayonida yuzaga keluvchi
va yo’q bo’luvchi tafovut va qarama-qarshiliklar nuqtayi nazaridan
yondashiladigan materiya sifatida ta’riflash mumkin.

Substantsiyaning asosiy xususiyatlari qatoriga quyidagilarni kiritish
mumkin:
- o’z-o’zini belgilash (o’z-o’zining sababchisi hisoblanadi, uni yaratib va yo’q
qilib bo’lmaydi);
- universallik (hech narsaga bog’liq bo’lmagan, barqaror, o’zgarmas va
mutlaq birinchi negizni ifodalaydi);
- kauzallik (barcha hodisalarning umumiy sababiy bog’liqligini o’z ichiga
oladi);
- yagonalik (birinchi negizning yagonaligini nazarda tutadi);
- yaxlitlik (mohiyat va mavjudlikning birligini ko’rsatadi).
Materiya tushunchasi va uning tashkilla s huv darajalari. Materiya»
tushunchasi qadimgi mutafakkirlar bizni qurshagan dunyoning barcha rang-barang
narsalari yaratib va yo’q qilib bo’lmaydigan, odamlarga ham, xudolarga ham
bog’liq bo’lmagan umumiy va yagona «birinchi asos»dan kelib chiqqani haqidagi
g’oyani ilgari surgan paytdan e’tiboran falsafiy kategoriya sifatida ishlatila
boshlagan. Bu «birinchi asos»ni ular barcha narsalarni yaratish uchun asosiy
material bo’lib xizmat qiluvchi qandaydir modda sifatida tasavvur qilgan. Ayni s hu
material materiya deb atalgan.
« Materiya» atamasi lotincha materia so’zidan kelib chiqqan bo’lib, modda
degan ma’noni anglatadi . Shunga qaramay, falsafa tarixida «materiya»
tushunchasining mazmuni bir necha marta o’zgargan, tabiatshunoslikning va
falsafaning rivojlanishiga muvofiq rivojlangan.
Qadimgi yunon falsafasida materiyaning etimologik talqinidan keng
foydalanilgan. «Materiya» tushunchasini asosiy falsafiy kategoriya sifatida ilk bor
Platon ishlatgan. U hyle atamasini muomalaga kiritgan va u bilan kattaligi va
shakl-shamoyili har xil jismlar paydobo’lishiga asos bo’lib xizmat qiladigan
sifatlardan mahrum substrat (material)ni ifodalagan. Platon talqinida materiya
shaklsiz va nomuayyan bo’lib, har qanday geometrik shakl ko’rinishini kasb etishi
mumkin bo’lgan makon bilan tenglashtiriladi.

Darhaqiqat, hamma narsalarning asosi bo’lgan birinchi modda haqidagi
tasavvur materiya bilan bog’langan. Materiya yuzaga keluvchi hamma narsalarning
substrati sifatida namoyon bo’lgan.
Materiya haqidagi tasavvur shakllanishining quyidagi bosqichlari farqlanadi.
I - bosqich Antik falsafa. Materiya birlamchi material (suv, olov, atom va
sh.k.) sifatida. Falsafa tarixida materiya haqidagi tasavvurlarning shakllanishini
«dastlabki stixiyali materializm» deb ataladi. Ushbu materializm o’z
rivojlanishining birinchi bosqichida tabiat hodisalarining cheksiz rang-barangligiga
asoslangan birlikni tabiiy hol deb hisoblaydi va uning sabablarini muayyan
moddiy, o’ziga xos narsadan izlaydi (xuddi Fales bu asosni suv deb izohlaganidek).
Antik qarashlarga ko’ra materiya – jismlar va narsalarning o’zagini
belgilovchi birlamchi materialdir. Masalan, qadimgi yunon faylasufi Fales suv
o’simliklar, hayvonlar va odamlarga zarurligini qayd etib, suvni barcha narsalar
asosi deb e’lon qilgan. Geraklit quyosh, yulduzlar va boshqa jismlarni yaratuvchi
olovni hamma narsaning asosi deb hisoblagan.
Tabiatni ilmiy bilishning samarali dasturi yaratilishiga olib kelishga qodir
bo’lgan materiyaning birinchi kontseptsiyasini miloddan avvalgi V asrda qadimgi
atomistlar (Demokrit va boshqalar) taklif qilgan.
II - bosqich XVI-XVII asrlar metafizik materializmi. Materiya muayyan
o’zgarmas xossalar yig’indisi sifatida tahlil qilingan. O’sha davrda materiya
tushunchasi fizikada qabul qilingan muayyan o’zgarmas xossalar yig’indisi
sifatidagi «modda» tushunchasi bilan ayniylashtirilgan. Masalan, ingliz
materialistlari F.Bekon va T.Gobbs bunday xossalar qatoriga ko’lamlilik, shakl,
og’irlik va hokazolarni kiritgan. Ba’zan materiya tushunchasi bitta muayyan
«birlamchi» xossa, masalan ko’lamlilik yoki massa bilan ayniylashtirilgan
( R.Dekart, I.Nyuton ).
III - bosqich XVIII-XIX asrlar. Materiya inson sezgi a’zolari orqali idrok
etish ga qodir bo’lgan ob’ektiv borliq sifatida talqin qilingan. Bu davrda «materiya»
tushunchasi tabiiy fanlarning rivojlanish jarayonida olimlar bilimning muayyan
sohalarida aniqlagan belgilar bilan boyib bordi. Masalan, mexanikada

makrojismlarning alohida xossasi – massa aniqlandi. U materiyaning eng muhim
belgisiga aylandi, materiya massa bilan bir xil, deb hisoblana boshlandi.
IV - bosqich Hozirgi zamon falsafasi. Ob’ektiv borliqni ifodalash uchun
mo’ljallangan falsafiy kategoriya bo’lib, uni inson o’z sezgi a’zolari orqali idrok
etadi, uni tushunishi mumkin va tushunishga harakat qiladi, lekin bunda materiya
insondan qat’iy nazar mavjuddir. Bu davrda materiyani tushunishda tabiiy ilmiy
jihat emas, balki falsafiy jihat birinchi o’ringa qo’yildi. Bu materiyaga narsalar va
hodisalar butun rang-barangligining ichki yagonaligi zamirida yotuvchi mohiyat –
substantsiya sifatida yondashuvdir. Bu esa materiyaga ob’ektiv borliq sifatida
yondoShuv ifodasidir. XIX va XX asrlar chegarasida falsafa va tabiatshunoslikda
yuzaga kelgan vaziyatni tahlil qilgan faylasuflar (ularni faqat sobiq marksizm
vakillaridan iborat, deb tuShunmaslik lozim), xususan, «materiya» tushunchasidan
voz kyechish yo’lidan emas, balki unga tabiatshunoslikdagi ixtirolarni
umumlashtirish orqali chiqarilgan yangi va yangi xulosalarni kiritish yo’lidan
borishni taklif qildilar. «Materiya» falsafiy kategoriyasining vazifasi amalda
mavjud materiya turlarining butun cheksiz rang-barangligini qamrab olish va uni
ong bilan bog’lash mumkin emasligiga urg’u berishdan iborat. Muammoga falsafiy
munosabatni uning tabiiy-ilmiy talqinidan farqlash imkonini beruvchi mazkur
yondashuv juda muhim ahamiyat kasb etadi, aks holda mazkur sohadagi
tadqiqotlar va bilish imkoniyatlari doirasi asossiz ravishda torayadi. Bunga,
masalan, neo’ozitivizm yo’nalishlaridan biri – lingvistik falsafada duch kelishimiz
mumkin. Uning taniqli namoyandalari J.Mur, L.Vitgenshteyn va boshqalar
hamonki «materiya» va «ong» kabi tushunchalarga ilmiy nuqtayi nazardan aniq
ta’rif berish mumkin emas ekan, ulardan voz kyechish lozim, deb hisoblaydi.
Hozirgi davrda materiyaning uch tarkibiy darajasi farqlanadi:
- mikrodunyo – atomlar va elementar zarralar dunyosi. ( bunda ...dan tashkil
to’adi» tamoyili amal qilmaydi)
- megadunyo – koinot dunyosi (sayyoralar, yulduzlar komplekslari,
galaktikalar, megagalaktikalar);

- makrodunyo – barqaror shakllar va insonga mos kattaliklar dunyosi (unga
molekulalarning krisstallashgan komplekslari, organizmlar, organizmlarning
hamjamiyatlari ham kiradi);
Materiya tarkibiy darajalarining aniq chegarasini aniqlash mushkul. Uni fan
doimo qayd etavermaydi. Bizning bilimlarimiz tobora chuqurlashib, darajalarning
yangi va yangi sifat chegaralarini aniqlaydi. Materiyaning tarkibiy darajalari
to’g’risida so’z yuritilganida, subelementar, mikroelementar, yadroviy, atom,
molekular, makroskopik va kosmik darajalar ham tilga olinadi. Materiyaning
mikroskopik darajasida fizika taxminan 10-15 sm uzunlikda taxminan 10-22 ga
teng vaqt ichida yuz beruvchi jarayonlarni o’rganish bilan shug’ullanadi.
Megadunyoda esa, kosmologiya taxminan 1010ga teng vaqt (Koinot yoshi) ichida
yuz beruvchi jarayonlarni o’rganadi. Materiyaning tarkibiy darajalari g’oyasi
metodologiya mutaxassislari tomonidan sababiyat va dunyoni bilish mumkinligi
g’oyasi bilan bir qatorda juda yuksak baholanadi.
Ayni vaqtda shuni qayd etish zarurki, materiyaning tarkibiy darajalari tasnifi
zamirida chiziqli ierarxiya tamoyili yotadi. Bu yerda «qism butundan kichkina»
tamoyili amal qiladi. Lekin bu dunyolarning biri soddaroq, ikkinchisi
murakkabroq, degan ma’noni anglatmaydi. Dunyolar qism va butun sifatida
taqqoslanmaydi, ular universumning o’ziga xos teran o’zgarishlarini ifodalaydi.
Shu bois bu tasnifni mutlaqlashtirish kerak emas.
Harakat - materiyaning yashash sharti. Bizni qurshagan dunyoning yana
bir muhim xususiyati – Koinotda va uning barcha tarkibiy qismlarida yuz
beradigan tinimsiz o‘zgarishlardir.
Tabiatning o‘zgaruvchanligi falsafa paydobo‘lishidan ancha oldin yaxshi
ma’lum bo‘lgan, falsafa vujudga kelgach esa, masalalarning mazkur doirasi
alohida o‘rganish predmet iga aylandi va vaqt o‘tishi bilan uning negizida falsafiy
bilimlarning maxsus bo‘limi – dialektika yuzaga keldi. Uning (yaxlit ta’limot
sifatidagi) ildizlari qadimgi yunon falsafasiga, xususan «Hamma narsa oqib,
o‘zgarib turadi», «Ayni bir daryoga ikki marta tushib bo‘lmaydi» kabi mashhur
iboralar muallifi Geraklit ijodiga borib taqaladi. Shundan beri ob’ektiv borliqning

turli-tuman miqdor va sifat o‘zgarishlarini ifodalash uchun «harakat» va
«rivojlanish» kategoriyalari qo‘llaniladi. «Keng» ma’noda umuman har qanday
o’zgarish haqidagi tasavvur sifatida talqin qilinadi. Harakatni umuman o’zgarish
sifatida tushunish harakat turlarining butun rang-barangligini uning muayyan bir
turiga bog’lash to’g’ri emasligi haqida ogohlantiradi va harakat shakllarining
umumiy xususiyati va bir-biriga aylanish qobiliyatiga ishora qiladi. «Umuman
o’zgarish» deganda, bizning ular haqidagi fikr-mulohazalarimizdan qat’iy nazar,
ob’ektiv mavjud bo’lgan barcha o’zgarishlar, turli jarayonlar nazarda tutiladi.
O’z-o’zidan harakat yo butun tabiatga, yo uning yuksak darajada uyushgan
tarkibiy qismi – tirik organizm va jamiyatga xos xususiyatdir. Qotib qolgan
materiyaga mansub ayrim narsa yoki ob’ektga nisbatan o’z-o’zidan harakat, o’z-
o’zidan rivojlanish holati xos deb aytish o’rinli emas. Chunki, ushbu ob’ektni
muayyan element sifatida o’z ichiga olgan tabiat o’z-o’zidan rivojlanuvchi yaxlit
tizim hisoblanadi.
O’z-o’zidan harakat biron-bir narsaning unga ichdan (immanent tarzda) xos
bo’lgan omillar ta’sirida o’zgarish va rivojlanish jarayonlarini ifodalovchi
kategoriya sifatida amal qiladi . «O’z-o’zidan harakat» tushunchasi butun
borliqning substantsional negizi sifatidagi materiya harakat va o’zgarish jarayoni
yuz berayotganida o’z faolligining pirovard sababi sifatida amal qiladi. O’z-
o’zidan harakat shakli sifatidagi faollik sirtdan olib kirilgan tashqi kuch sifatida
tuShunilmasligi kerak. Shu munosabat bilan: «Bu qanday yuz berishi mumkin?»,
degan savol yaxshi rivojlanmagan, nodialektik tafakkur uchun ancha mushkul
masala hisoblanadi. Shakllanish jarayonini qadimgi mashhur «panta rei» –
«hamma narsa oqadi» ta’rifida ifodalagan Geraklit an’anasiga, Shuningdek, nemis
faylasufi F.Gegelga xos yetuk metodologiyaga ko’ra, o’z-o’zidan harakatning
manbai ziddiyat hisoblanadi. Bunda ziddiyat narsalar, hodisalar va jarayonlarning
qarama-qarshi tendentsiyalari hamda tomonlarini taqozo etuvchi, nazarda tutuvchi,
ayni vaqtda, inkor etuvchi o’zaro ta’sir sifatida tuShuniladi.
Abadiy harakat, o’zgarish va harakatsizlikning o’zaro nisbati. Falsafada
harakat nafaqat turli jismlarning makonda mexanik siljishi sifatida, balki tabiiy

jarayonlar va hodisalar holatlarining har qanday o’zgarishi sifatida ham
tushuniladi. Kengayib borayotgan Metagalaktika ham, o’zaro ta’sirga
kirishayotgan elementar zarralar ham, ko’payayotgan, moddalar almashinuvini
amalga oshirayotgan tirik hujayralar ham, ijtimoiy jarayonlar va hokazolar, shu
jumladan fikrlash faoliyati jarayonlari ham harakatda bo’ladi.
Agar biz biron-bir tabiiy ob’ekt yoki hodisani ularning tabiiy holatida anglab
yetmoqchi bo’lsak, «harakat» tushunchasini chetlab o’tishimiz mumkin emas. Bir
qarashda, oddiy ong nuqtayi nazaridan bu noto’g’ri, zero, Alp tog’lari yoki Misr
ehromlarini kuzatar ekanmiz, biz ular abadiy harakatsizlik holatida ekanligining
guvohi bo’lamiz. Ammo bu harakatsizlik nisbiydir. Umuman olganda, butun
Koinot ulkan aylanma harakat holatida bo’lib, bu yerda bizning sayyoramiz
Quyosh atrofida, u bilan birga – bizning galaktikamiz markazi atrofida, u bilan
birga esa – galakatik sistema markazi atrofida aylanadigan kichik bir zarradir.
Harakatsizlik holatidagi narsalar strukturasi ham tinimsiz o’zgarish jarayonini
boshdan kechiradi, chunki uzluksiz harakatda bo’lgan elementar zarralardan tashkil
to’adi. Temperatura o’zgarishlari, kimyoviy tarkib o’zgarishlari va Shu kabilar
bunday harakatning tashqi ko’rinishlari hisoblanadi. Shuningdek, atomlar va
molekulalar ham Koinotda yuz bergan evolutsiya jarayonlari mahsulidir. Ular
bizning Metagalaktikamiz mavjudligiga zamin hozirlagan Katta portlashdan
keyingina vujudga kelgan. Buning ustiga hozirgi zamon geografiyasi qit’alar bir-
biriga nisbatan siljishini isbotladi. Ular ajralgan muz bo’laklari kabi Yerning
qaynoq magmasi bo’ylab yiliga bir necha santimetr tezlikda harakatlanadi.
Shunday qilib, harakat abadiy va yo’q bo’lmas, materiyadan ajralmas va
mutlaqdir. Harakatsizlik esa nisbiy bo’lib, o’tkinchi xususiyatga ega. Harakat
Shuning uchun ham mutlaqki, u umumiy ahamiyat kasb etadi va (harakatsizlikdan
farqli o’laroq) biron-bir tashqi omilga bog’liq bo’lmaydi. Oqilonalik nuqtayi
nazardan u boqiydir, chunki dunyoda uning boshi ham, oxiri ham ko’rinmaydi va
zamirida kamida ikki kuch – tortish va itarish yotuvchi har qanday borliqning o’z-
o’zidan harakati sifatida amalga oshadi.

Harakatning tiplari va shakllari. Harakat shakllarini tasniflashda qaysi
tamoyillarga rioya qilinishiga qarab bunday shakllarning har xil miqdori
farqlanadi. Masalan, XIX asrda materiya tashkil topishining turli darajalariga
asoslanib, materiya harakatining besh asosiy shakli: mexanik, fizik, kimyoviy,
biologik va ijtimoiy harakat qayd etgan .
Harakatning mazkur shakllari bir-biri bilan uzviy bog’liq bo’lib, bunda har bir
keyingi harakat o’zidan oldingi harakatdan kelib chiqadi, unga asoslanadi, biroq,
Shunga qaramay, quyi shakl bilan bog’lanmaydi. Harakatning murakkab
shakllarini soddaroq shakllarga bunday bog’lashga urinishlar falsafa tarixida
«mexanitsizm», «reduktsionizm» (lot. reductio – ortga surish) degan nom olgan,
harakat ijtimoiy shakllarini biologik shakllar darajasigacha soddalashtirish
biologizatorlik kontseptsiyalarida mavjud.
Dunyoning kelib chiqishi va rivojlanishi haqidagi hozirgi tasavvurlar nuqtayi
nazaridan ko’rsatilgan shakllar harakatning mavjud va taxmin qilingan usullarining
butun rang-barangligini aks ettirmaydi. Xususan, elementar zarralarning o’zgarish
jarayonlari, XIX asrda noma’lum bo’lgan mikro- va makrodunyo darajasidagi
boshqa o’zgarishlar materiya harakati mexanik, fizik va kimyoviy shakllarining
o’zaro nisbatiga doir masalani endi yangidan qo’ymoqda. Bu yerda mexanik shakl
endi barcha fizik jarayonlar negizi sifatida qaralmaydi. Endilikda biologik
harakatning elementar zarralari, ilgari taxmin qilinganidek, oqsilli molekulalar
emas, balki XX asrda kashf etilgan DNK va RNK hisoblanadi. Ayrim olimlar yer
po’sti hamda Yer ostida yuz berayotgan jarayonlar haqidagi hozirgi tasavvurlarga
asoslanib harakatning geologik shaklini farqlamoqdalar.
Makon va vaqt - borliqning fundamental shakllari. Bizni qurshagan
dunyo mazmuni, borliqning umumiy xossasi bo’lgan borliq haqida so’z yuritar
ekanmiz, makon va vaqt tushunchalarini chetlab o’tishimiz mumkin emas. Zero,
har qanday jism, narsa, hodisa doim borliqning boshqa predmetlari va hodisalari
bilan yonma-yon keladi, ko’lamlilik xususiyatiga ega bo’ladi. Shuningdek ular o’z
ichki va tashqi holatlarini bir-biriga nisbatan o’zgartiradi va bu turli hollarda har
xil tezlik, marom, sur’at va davomlilik bilan yuz beradi. Alohida holda ayrim

yagona deb qaraladigan bu ko’rsatkichlar majmui bizga vaqt haqida tasavvur
beradi. Makon va vaqt o’z rang-barangligida cheksiz borliqning shakllari sifatida
amal qiladi.
Falsafa tarixida makon va vaqtga substantsional va relyatsion
yondashuvlar. Makon va vaqt mohiyati haqida odamlar o’z rivojlanishining
dastlabki bosqichlaridayoq fikr yuritganlar va o’tmishning aksariyat mutafakkirlari
ularning tabiatini aniqlashga harakat qilganlar. Bu avvalo inson amaliyoti va
bilishining rivojlanishi bilan bog’liq bo’lgan. Zero ular kengayib va takomillashib,
mazkur kategoriyalarni yanada aniqroq va teranroq tushunishni talab qilgan.
Xususan, antik davrdayoq falsafadan ko’lamli shakllar va ularni o’lchash usullari
haqidagi fan sifatida ajralib chiqqan geometriya ilk aniq fanlardan biriga aylandi.
Vaqtga astronomik kuzatishlar hamda koinotning boqiyligi va inson hayotining
tezoqarligi haqidagi mulohazalar nuqtayi nazaridan ham alohida e’tibor qaratilgan.
Keyinchalik «makon» va «vaqt» kategoriyalariga qiziqish hech qachon
susaymagan. Ular bilan bog’liq ko’p sonli masalalar yuzaga kelgan. Ularning eng
muhimlaridan biri quyidagicha yangraydi: makon va vaqt mustaqil mohiyatlarmi
yoki ular faqat nimagadir bog’liq holda keladimi? Shu munosabat bilan falsafa
tarixida shakllangan ikki muhim va bir-biridan butunlay farq qiladigan yo’nalish –
substantsional va relyatsion yo’nalishlarni farqlash mumkin.
Substantsional yo’nalishda makon va vaqt materiya va ongga bog’liq
bo’lmagan mustaqil mohiyatlar sifatida qaralgan . Substantsional kontseptsiya
asoschilari Demokrit (makon muammosi bo’yicha) va Platon (vaqtga nisbatan
yondashuvlarda) makon va vaqtni materiyaga ham, bir-biriga ham bog’liq
bo’lmagan mustaqil mohiyatlar sifatida talqin qilganlar. Demokrit atomlar
harakatlanuvchi bo’shliq amalda mavjudligi haqidagi yondashuvni ilgari surgan.
Uning fikricha, bo’shliqsiz atomlar harakatlanish imkoniyatidan mahrumdir.
Demokrit va Epikur makonni atomlardan iborat joy deb tasavvur qilgan va uni
bo’shliq bilan tenglashtirgan. Makon mutlaq, bir jinsli va harakatsiz bo’ladi, vaqt
esa bir tekis oqadi deb hisoblangan. Demokrit, Epikur va Lukretsiy Kar ta’limotiga
ko’ra, makon ob’ektiv, bir xil va cheksiz. U atomlar joylashadigan joy. Vaqt

(zamon)ni abadiyat bilan tenglashtirish mumkin –u o’tmishdan kelajak sari bir
maromda kechuvchi sof davomlilikdan iborat. Vaqt - voqealar yuz beruvchi joy.
Qadimgi yunon faylasuflari materiya, harakat, makon va vaqtni mustaqil
substantsiyalarga ajratuvchi bu g’oyalar keyinchalik Nyuton klassik mexanikasida
rivojlantirildi. XVIII-XIX asrlarda substantsional kontseptsiya – mutlaq makon va
vaqt kontseptsiyasi falsafada tabiatshunoslikda yetakchilik qildi. Bu o’z
mohiyatiga ko’ra metafizik kontseptsiya edi, chunki u harakatlanuvchi materiya,
makon va vaqtning aloqadorligini e’tiborga olmas edi.
Relyatsion ( lot. relativus – nisbiy) yo’nalish makon va vaqtni mustaqil
mohiyatlar sifatida emas, balki real dunyo ob’ektlari va jarayonlari o’rtasidagi
alohida munosabatlar sifatida tushunish bilan bog’lanadi . «Vaqt nima?», degan
savolga javob berar ekan, Aristotel Shunday mulohaza yuritadi: harakatda ham,
vaqtda ham doim muayyan «oldin» va undan farq qiluvchi «keyin» mavjud. Aynan
harakat tufayli biz har xil, o’zaro mos kelmaydigan «hozir»ni farqlaymiz. Vaqt Shu
«hozir»ning ketma-ketligi, ularning almaShuvi, sanog’i, hisobi, «oldingi va
keyingiga bog’langan harakatlar soni»dir. Aristotelda makon harakatsiz yulduzlar
sohasi bilan cheklangan, ularning ortida – makon va vaqtdan tashqarida yotuvchi
va hamma narsani harakatga keltiruvchi boqiy, harakatsiz, ilohiy osmon
joylashgan.
Mazkur nuqtayi nazardan ko’rsatilgan munosabatlar doirasidan tashqarida
makon va vaqt mavjud bo’lmaydi. Bu yo’nalishning atoqli namoyandasi
G.Leybnits (1646-1716) hisoblanadi.
Makon va vaqt talqinidagi bu ikki tendentsiya, ya’ni makon va vaqt
borliqning mustaqil, ob’ektiv hamda moddiy mazmunga bog’liq bo’lmagan
asoslari sifatida yoki harakatlanuvchi materiyaning ajralmas qismi sifatida talqin
qilish keyinchalik o’z rivojini to’di. Birinchi substantsional kontseptsiya ayrim
o’zgarishlar bilan yigirma asrdan ko’proq davr amal qildi. Nyutonning materiya
joylashadigan harakatsiz, uzluksiz va bir xil uch o’lchovli joy sifatidagi makon
to’g’risidagi fikri o’z mohiyatiga ko’ra, Demokritning makon haqidagi g’oyalari
bilan bir edi. Nyuton kontseptsiyasiga ko’ra, makon absolyut bo’lib, cheksiz

ko’lamga ega. Shuning uchun u o’zida barcha materiyani sig’dira oladi va turli
jarayonlarga bog’liq emas. Ushbu kontseptsiyaga ko’ra, vaqt ham absolyut bo’lib,
turli o’zgarishlarga bog’liq bo’lmagan holda kechadigan teng davriylikdir. Unda
barcha narsalar paydova yo’q bo’lib turadi. Muxtasar qilib aytganda, Nyuton
makon va vaqt bir-biridan ajralgan va materiya bilan harakatga bog’liq bo’lmagan
mustaqil narsa, deb tushungan.
Ijtimoiy makon va ijtimoiy vaqtda tarix vaqti va davr ruhining
mutanosibligi. Makon va vaqt munosabatlarining yanada murakkabroq manzarasi
ijtimoiy tuzilmalarda kuzatiladi. Bu insonning dunyoga munosabati bilan
belgilangan, inson faoliyati va amaliyotining o’ziga xos xususiyatlariga tarixiy
bog’liq bo’lgan ijtimoiy makon to’g’risida so’z yuritish o’rinli bo’ladi. U alohida
insoniy ma’no kasb etadi va biosfera, sayyora va koinot darajasidan bir vaqtda
o’rin oladi, Shu bilan birga inson yaratgan infratuzilma, o’zlashtirilgan hududlar,
foydalanilayotgan suv va fazo okeanlari, jamuljam holda inson yashaydigan
makonga aylangan koinot kengliklari ko’rinishida ulardan ajralib turadi. Bunda
ko’lamli strukturalar o’z holicha, xatolik tarzda vujudga kelmaydi, balki jamiyat
evolutsiyasi ob’ektiv jarayonlarining mahsuli hisoblanadi va muayyan xalqlarning
turmushi va madaniyatini, ularning iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanish darajasini,
ma’lum vaqt ruhini o’zida aks ettiradi. Bularning barchasi pirovardida «ikkilamchi
tabiat»ni tashkil etadigan tegishli arxitektura, o’zgartirilgan landshaft va shu
kabilarda o’z aksini to’adi.
Ijtimoiy vaqt ham o’ziga xos xususiyatga ega bo’lib u, biologik va ‘lanetar-
kosmik vaqtdan farqli o’laroq, notekis oqadi. Insoniyat shakllanish jarayonining
dastlabki bosqichida boshlangan ijtimoiy vaqt keyingi davrlarda deyarli
o’zgarishsiz kechdi va fan-texnika taraqqiyotining ilk alomatlari paydobo’lishi
bilan, XVII-XVIII asrlardan e’tiboran jadalroq sur’at kasb eta boshladi. XX asrda
yuz bergan fan-texnika inqilobi ijtimoiy makonni keng qamrab oldi va ijtimoiy-
iqtisodiy jarayonlarning rivojlanishiga alohida tus berib, vaqt harakatini misli
ko’rilmagan darajada jadallashtirdi. Yer kurrasi «kichrayib», insoniyat uchun tor
bo’lib qoldi, uning bir chetidan narigi chetiga o’tish endilikda soatlar bilan (Oy,

Mars, Venera va boshqa kosmik jismlarga uchish tezligi va vaqtini hisobga
olmaganda) o’lchanmoqdaki, XX asrda buni hatto tasavvur qilish ham mumkin
emas edi.
Ijtimoiy vaqtda muayyan odamlar, ijtimoiy jamoalar, ayrim hamjamiyatlar,
millatlar, davlatlar va pirovard natijada butun insoniyat borlig’ining vaqt
ko’rsatkichlarini farqlab, ijtimoiy vaqt strukturasining murakkabligi to’g’risida
ham so’z yuritish mumkin. Ulardan har birining yashash vaqti va sur’ati har xil
bo’lib, o’z xususiyatiga ega. Aslini olganda, turli mamlakatlar va xalqlar jamuljam
holda butun insoniyatni ifoda etsa-da, amalda turli tarixiy davrlarda: kimdir
o’tmishda, kimdir hozirgi davrda, kimdir esa kelajakda yashaydi. Bunga, xususan,
amerikalik taniqli futurolog E.Toffler e’tiborni qaratadi. Uning fikricha, «Er
aholisining 70% o’tmishda (turli o’tmishda), 25% - hozirgi davrda, 3% - kelajakda
yashaydi, qolganlar esa marginallar bo’lib, ular har qanday vaqtdan tashqaridadir».
Hozir «Ijtimoiy vaqt mavjudmi» degan masala bahsli emas. Muammo uning
mazmunida qanday ustuvorliklar va konstantalar mavjudligida. Ijtimoiy vaqt
individ vaqti va avlod vaqtiga bo’linadi. U kishilik jamiyatining o’zgaruvchan
informatsion sig’imiga bog’liq. Falsafiy adabiyotlarda vaqt jarayonlariga makon
xossalarining kirishi, ya’ni ijtimoiy vaqt uzunligi – hayot sikllari bosqichlarining
ketma-ketligi sifatida, kengligi – faoliyat turlarining miqdoriy rang-barangligi
sifatida, chuqurligi – individning o’zi ishtirok etayotgan faoliyat turlaridagi faollik
darajasi sifatida ko’rsatilishi bilan bog’liq fikrlarga ham duch kelish mumkin.
Makon va vaqt aloqasi hamma joyda har xil bo’lgan «mahalliy vaqt»
tushunchasida yorqin namoyon bo’ladi.

Foydalanilgan adabiyotlar
Asosiy adabiyotlar
A1. J.Ya.Yaxshilikov , N.E.Muhammadiyev.Falsafa:Darslik.-
Samarqand.2021. – 712.
A2. Q.Nazarov [va boshq.]. Falsafa asoslari [Matn]: o‘quv qollanma / -
Toshkent: O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati, 2018. - 380 b.
A3. Falsafa asoslari . (mas. muh: Q.Nazarov ). - Т : O‘zbekiston, 2005. -
384 б .
A4. Dinshunoslik. O‘quv qollanma / - Toshkent: ТИҚХММИ , 2019. - 338
b.
A5 Emirova Ye., Strelsova A. Vvedeniye v filosofiyu. – T.: Universitet,
2008.
A6 Xaitov Sh. O ‘zbekiston falsafa tarixi. –T.: Noshir, 2011. – 560 bet.
A7 Turayev B. Borliq (falsafiy tahlil). – Samarqand.: Imom Buxoriy
xalqaro ilmiy tadqiqot markazi, 2021. – 130 bet.
A8 Shermuxamedova N.A. Falsafa. O‘quv qollanma / - Toshkent. 2010. -
574 b.

Borliq va rivojlanish falsafasi

Купить