Axloq va qadriyatlar falsafasi (etika) - Falsafa - Referatlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	2000UZS
Hajmi	66.4KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	07 Noyabr 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Referatlar
Fan	Falsafa

Axloq va qadriyatlar falsafasi (etika)

Sotib olish

AXLOQ VA QADRIYATLAR FALSAFASI (ETIKA )
Reja:
1.“Etika” fanining predmeti, mohiyati va tuzilmasi.
2. XXI asrda global etosfera (axloqiy muhit)ni yaratishning zaruriyati.
3. Etikaning kategoriyalari, tamoyillari, me'yorlarining shaxs va jamiyat
munosabatlarida namoyon bo'lishi.
4. Ixtiyor erkinligi va axloqiy tanlov.

AxloqShunoslik bir necha ming yillik tarixga ega bo’lgan qadimiy fan. U bizda
«Ilmi ravish», «Ilmi axloq», «Axloq ilmi», «Odobnoma» singari nomlar bilan atab
kelingan. Ovro’pada esa «Etika» nomi bilan mashhur, biz ham yaqin-yaqingacha
Shu atamani qo’llar edik. U dastlab manzildoshlik, yashash joyi, keyinchalik esa
odat, fe’l, fikrlash tarzi singari ma’nolarni anglatgan; yunoncha «ethos» so’zidan
olingan.
Uni birinchi bo’lib yunon faylasufi Arastu ilmiy muomalaga kiritgan. Arastu
fanlarni tasnif qilarkan, ularni uch guruhga bo’ladi: nazariy, amaliy va ijodiy.
Birinchi guruhga falsafa, matematika va fizikani; ikkinchi guruhga etika va
siyosatni; uchinchi guruhga esa san’at, hunarmandchilik va amaliy fanlarni
kiritadi. Shunday qilib, qadimgi yunonlar axloq haqidagi ta’limotni fan darajasiga
ko’targanlar va «Etika» (ta ethika) deb ataganlar.
Biroq bizda milliy-mintaqaviy axloqiy qadriyatlarimizning, dastlabki axloqiy
g’oyalarning vujudga kelishi qadimgi yunonlar yashagan davrdan o’nlab asrlar
avval ro’y bergan. Ajdodlarimizning eng ko’hna e’tiqodiy-axloqiy kitobi -
«Avesto» buning yorqin dalilidir. Shu sababli endilikda bu fanni ham ilmiy-tarixiy,
ham zamonaviy-hayotiy talablar nuqtayi nazaridan «AxloqShunoslik» deb atashni
maqsadga muvofiq deb bildik.
AxloqShunoslik axloqning kelib chiqishi va mohiyatini, kishining jamiyatdagi
axloqiy munosabatlarini o’rganadi. «Axloq« so’zi arabchadan olingan bo’lib,
insonning muomala va ruhiy xususiyatlari majmuini, fe’lini, tabiatini anglatadigan
«xulq» so’zining ko’plik shaklidir. «Axloq« iborasi ikki xil ma’noga ega: umumiy
tushuncha sifatida u fanning predmetini anglatsa, muayyan tushuncha sifatida
inson fe’l-atvori va xatti-harakatining eng qamrovli qismini bildiradi. Axloqni
umumiy tushuncha sifatida olib, uni doira shaklida aks ettiradigan bo’lsak,
doiraning eng kichik qismini odob, undan kattaroq qismini - xulq, eng qamrovli
qismini axloq egallaydi.
Odob - inson haqida yoqimli taassurot uyg’otadigan, lekin jamoa, jamiyat va
insoniyat hayotida burilish yasaydigan darajada muhim ahamiyatga ega

bo’lmaydigan, milliy urf-odatlarga asoslangan chiroyli xatti-harakatlarni o’z ichiga
oladi.
Xulq - oila, jamoa, mahalla-ko’y miqyosida ahamiyatli bo’lgan, ammo
jamiyat va insoniyat hayotiga sezilarli ta’sir ko’rsatmaydigan yoqimli insoniy
xatti-harakatlarning majmui.
Axloq - jamiyat, zamon, ba’zan umumbashariy ahamiyatga ega, insoniyat
tarixi uchun namuna bo’la oladigan ijobiy xatti-harakatlar yig’indisi, insoniy
kamolot darajasini belgilovchi ma’naviy hodisa.
Bu fikrlarimizni misollar orqali tuShuntirishga harakat qilamiz. Deylik,
metroda yoshgina yigit, talaba hamma qatori o’tiribdi. Navbatdagi bekatdan bir
keksa kishi chiqib, uning ro’parasida tik turib qoldi. Agar talaba darhol: «O’tiring,
otaxon!» deb joy bo’shatsa, u chiroyli a’mol qilgan bo’ladi va bu a’moli bilan
atrofdagilarda yaxshi kayfiyat uyg’otadi; chetdan qarab turganlar unga ich-ichidan
minnatdorchilik bildirib: «Baraka topgur, odobli yigitcha ekan», deb qo’yadilar.
Aksincha, talaba yo teskari qarab olsa, yoki o’zini mudraganga solib, qariyaga joy
bo’shatmasa, g’ashimiz keladi, ko’nglimizdan: «Buncha beodob, surbet ekan!»
degan fikr o’tadi, xullas, u bizda yoqimsiz taassurot uyg’otadi. Lekin, ayni paytda,
talabaning qariyaga joy bo’shatgani yoki bo’shatmagani oqibatida vagondagi
yo’lovchilar hayotida darhol biror-bir ijobiymi, salbiymi - muhim o’zgarish ro’y
bermaydi.
Xulqqa quyidagicha misol keltirish mumkin: mahallamizdagi oila
boshliqlaridan biri imkon boricha qo’ni-qo’shnilarning barcha ma’rakalarida
xizmatda turadi, qo’lidan kelgan yordamini hech kimdan ayamaydi, ochiqko’ngil,
ochiqqo’l, doimo o’z bilimini oshirib borishga intiladi, tirishqoq, oila a’zolariga
mehribon va h.k. Unday odamni biz xushxulq inson deymiz va unga
mahallamizning namunasi sifatida qaraymiz. Bordi-yu, aksincha bo’lsa, u qo’ni-
qo’shnilar bilan qo’pol muomala qilsa, to’y-ma’rakalarda janjal ko’tarsa, sal gapga
o’dag’aylab, musht o’qtalsa, ichib kelib, oilada xotin-bolalarini urib, haqoratlasa,
uni badxulq deymiz. Uning badxulqliligidan oilasi, tevarak-atrofdagi ba’zi shaxslar
jabr ko’radi, mahalladagilarning tinchi buziladi, lekin xatti-harakatlari jamiyat

ijtimoiy hayotiga yoki insoniyat tarixiga biror-bir ko’zga tashlanadigan ta’sir
o’tkazmaydi.
Biroq, bu fikrlardan odob va xulqning jamiyatdagi roli u qadar ahamiyatli
emas ekan, degan xulosa chiqmasligi kerak; fuqarolar orasida odoblilik va
xushxulqlilikning keng yoyilishi jamiyat axloqiy hayotigagina emas, balki
butunisicha ijtimoiy taraqqiyotga ham ijobiy ta’sir ko’rsatadi. Bu ta’sir tufayli
garchand jamiyat birdaniga yuksalib ketmasa-da, asta-sekinlik bilan, muntazam
ravishda yaxshilanib, ravnaq topib boradi.
Axloqqa kelsak, masala o’ta jiddiy mohiyat kasb etadi: deylik, bir tuman
yoxud viloyat prokurori o’zi mas’ul hududda doimo qonun ustuvorligini
ta’minlash uchun intiladi, adolat qaror topishini ko’zlab ish yuritadi, lozim bo’lsa,
hokimning noqonuniy farmoyishlariga qarshi chiqib, ularning bekor qilinishiga
erishadi; oddiy fuqaro nazdida nafaqat o’z kasbini e’zozlovchi shaxs, balki haqiqiy
huquq posboni, adolatli tuzum timsoli tarzida gavdalanadi; u-umrini millat, Vatan
va inson manfaatiga bag’ishlagan yuksak axloq egasi; u, o’zi yashayotgan jamiyat
uchun namuna bo’laroq, o’sha jamiyatning yanada taraqqiy topishiga xizmat
qiladi. Agar mazkur prokuror, aksincha, qonun himoyachisi degan nomi bo’laturib,
o’zi qonunni buzsa, shaxsiy manfaati yo’lida oqni qora, qorani oq deb tursa, u
axloqsizlik qilgan bo’ladi: oddiy fuqaro nazdida birgina kishi-prokuror-amaldor
emas, balki butun jamiyat adolatsiz ekan, degan tasavvur uyg’onadi. Bunday
tasavvurlarning muntazam kuchayib borishi esa oxir-oqibat o’sha jamiyat yoki
tuzumni tanazzulga olib keladi.
Albatta, har uchala axloqiy hodisa va ularning ziddi nisbiylikka ega.
CHunonchi, hozirgina misol keltirganimiz prokurorning axloqsizligi darajasi bilan
o’z yakka hukmronligi yo’lida millionlab begunoh insonlarni o’limga mahkum
etgan Lenin, Stalin, Hitler, Pol Pot singari shaxslar axloqsizligi orasida farq bor:
agar prokurorning axloqsizligi bir millat yoki mamlakat uchun zarar qilsa, totalitar
tuzum hukmdorlari xatti-harakatlari umumbashariy miqyosdagi fojealarga olib
keladi.

Bu o’rinda Shuni alohida ta’kidlash joizki, axloqiy tarbiya natijasida odoblilik
- xushxulqlilikka, xushxulqlilik-yuksak axloqiylikka aylangani kabi, axloqiy
tarbiya yo’lga qo’yilmagan joyda muayyan shaxs, vaqti kelib, odobsizlikdan-
badxulqlilikka, badxulqlilikdan-axloqsizlikka o’tishi mumkin.
Shunday qilib, axloqShunoslik mazkur uch axloqiy hodisani bir-biri bilan
uzviylikda va nisbiylikda o’rganadi. Ana Shu uch axloqiy hodisaning
umumlashmasini, ya’ni mazkur fanimizning predmeti bo’lgan umumiy tushuncha
sifatidagi axloqni quyidagicha ta’riflash mumkin:
Axloq-barcha odamlar uchun birdek taalluqli hisoblangan, ijtimoiy talablar
hamda ehtiyojlarning munosabatlar shaklidagi ko’rinishidan iborat bo’lgan,
insonga berilgan ixtiyor erkinligining xatti-harakatlar jarayonida ichki iroda kuchi
tomonidan oqilona cheklanishini taqozo etuvchi ma’naviy hodisa.
Shuningdek, atoqli faylasuf Erkin Yusupovning: «Umuman, axloq ijtimoiy
munosabatlar zaminida alohida shaxs sifatida mavjud bo’lgan insonlarning o’z-
o’zini idora qilish shakllari va me’yori, o’zaro muloqot va munosabatlarda ularga
xos bo’lgan ma’naviy kamolot darajasining namoyon bo’lishidir»-degan ta’rifi
ham diqqatga sazovor. 1
AxloqShunoslikda inson xatti–harakatining ikki qutbi – axloqiylik bilan
axloqsizlik holatlari tahlil va tadqiq etiladi. Axloqiylik – fazilatlarda, axloqsizlik
esa illatlarda namoyon bo’ladi. Bu ikki qutb – tushuncha kun–tun, oq–qora singari
bir–birini inkor va ayni paytda, taqozo etgani holda mavjuddir. Zero, fazilat,
Arastudan tortib Ibn Sinogacha bo’lgan qadimgi faylasuflar ta’kidlaganlaridek,
ikki illat oralig’ida ro’y beradi. Boshqacha qilib aytganda, fazilat ikki manfiylik
o’rtalig’ida yuzaga keladigan musbat hodisadir. CHunonchi, adolat – zulm bilan
mazlumlikning, saxiylik – isrofgarchilik bilan baxillikning, iffat – qizg’anchiqlik
bilan rujuning o’rtalig’i sifatida voqe bo’ladi.
Fazilat va illat Shunday yirik hamda qamrovli atamalarki, ularning har biri o’z
ichiga bir necha emas, o’nlab emas, balki yuzlab tushunchalarni oladi. Shu jihatdan
axloqShunoslik barcha falsafiy fanlar ichida tushunchalarining ko’pligi va xilma–
1
Юсупов Э. Инсон камолотининг маънавий асослари. Т., Университет, 1998, 38-б.

xilligi bilan alohida ajralib turadi. Ularni avvalgi ilmiy–uslubiy adabiyotlarda,
xususan, lug’atlarda axloqShunoslik mezoniy tushunchalari yoxud kategoriyalari,
axloqiy mezoniy tushunchalar, axloqiy tamoyillar, axloqiy me’yorlar, axloqiy
munosabatlar, axloqiy hissiyotlar singari guruhlarga bo’lib taqdim etilgan. Bunday
«maydalashtirish», bizningcha, shart emas. CHunki u, birinchidan, tizimni
murakkablashtiradi, ikkinchidan, muayyanlikdan yiroqlashtiradi, uchinchidan,
tushunchalar bilan hissiyotlarni, me’yorlar bilan tamoyillarni farqlashda
chalkashliklarga olib keladi, ularni rosmana idrok qilishda qiyinchiliklar tug’diradi.
Zero, fan mazmunini taqdim etishdagi har qanday murakkablashtirishlar,
chalkashliklar, tabiiyki, tushunmovchilikni keltirib chiqaradi. Natijada mazmun
mo’ljallangan «o’z egasiga» risoladagidek yetib bormaydi.
Shu sababli axloqShunoslik fanida qo’llaniladigan barcha tushunchalarni uch
guruhga bo’lishni maqsadga muvofiq deb o’ylaymiz. Bularning birinchisi –
axloqiy bilish bilan real hayot o’rtasidagi eng muhim aloqa va munosabatlarni
in’ikos ettiruvchi, axloq ilmining mezonini ifodalovchi tushunchalardir; ularni biz
axloqShunoslikning mezoniy tushunchalari yoxud kategoriyalari sifatida olib
qaraymiz. Nisbatan qamrovli ikkinchi guruh tushunchalarini – axloqiy tamoyillar,
uchinchi guruhni esa axloqiy me’yorlar deb taqdim etamiz. Birinchi guruh
tushunchalari umumlashtiruvchilik, mushtaraklik xususiyatiga ega, ular faqat
nazariyaga taalluqli. Ikkinchi va uchinchi guruh tushunchalari esa amaliy axloqqa
tegishli bo’lib, nisbatan muayyan, tor qamrovga ega; ular birinchi guruh uchun
«moddiy asos» vazifasini o’taydilar.
Shu o’rinda «tushuncha» atamasining mohiyatiga nazar tashlashni joiz deb
o’ylaymiz. Avvalroq biz axloqiy hissiyotlarning axloqiy onglash uchun ma’lum
ma’noda material ekani to’g’risida birrov to’xtalib o’tgan edik. Bu haqda mumtoz
faylasuflar ham e’tiborga sazovor fikr bildirganlar. CHunonchi, buyuk ingliz
mutafakkiri Jon Lokk, tushunchada nimaiki bor ekan, u bundan avval hissiyotda
mavjud bo’lgan, deb ta’kidlaydi. «Tabiat qonuni borasidagi tajribalar» asarida u
Shunday deb yozadi: «Agar hissiyotdan aqlga narsalar qiyofasi yetkazib berilmasa,
u holda tafakkur uchun hech qanday material berilmagan bo’ladi va aql bilishni

taraqqiy ettirishi borasida me’mor bino qurishda tosh, yog’och, qum va hokazo
qurilish materiallarisiz qanchalik ish qila olsa, xuddi Shuncha ish bajara biladi». 2
Aqlni ideallashtirish, hissiyotni ikkinchi darajali omil sifatida talqin etish,
Lokk va unga o’xshash ba’zi mutafakkirlar fikrlarini hisobga olmaslik, afsuski,
keyingi davrlarda ayniqsa kuchaydi. Hegel singari faylasuflar esa butun borliqni
mantiqiylashtirish yo’lidan bordilar. Lekin XIX asrning ikkinchi yarmidan keyin
G’arb allomalari bu yo’lning ko’p jihatdan Yanglish ekanini anglay boshladilar.
XX asr mutafakkiri, ruhiy tahlil falsafasidagi Yangi froydchilik oqimining atoqli
namoyandalaridan biri Karl Yung Tibet mayyitlar kitobi – «Bardo Tyodol»ga
yozgan sharhida Shunday deydi: «G’arb kishisi, «psixologik» («ruhiy») so’zini
eshitganida, uning uchun u «bor–yo’g’i psixologik» tarzida jaranglaydi. Uning
uchun «psixe» – qalb qandaydir, achinarli darajada kichik, e’tiborga noloyiq,
shaxsiy, sub’ektiv va h.k. Shu sababli «ruh» (qalb) o’rniga «aql» so’zini ishlatishni
ma’qul ko’radi...». Boshqa bir o’rinda barcha metafizik mulohazalar uchun ijodiy
zamin aynan ana Shu qalb ekanini, ong esa qalbning ko’zga ko’rinmas in’ikosidan
iboratligini ta’kidlaydi. Darhaqiqat, «yurak va aql», «hissiyot va ong» bahsida
G’arb, ayniqsa, XX asrda, so’zsiz, birinchilikni aqlga, ongga beradi. Yuqoridagi
kabi fikrlar istisnoli hollardir. Shu bois axloqShunoslik nuqtayi nazaridan
muhabbat haqida gap ketsa, uni hissiyot deb, yana buning ustiga, ta’riflash qiyin
bo’lgan tuyg’u, deb ataydilar va uni tushuncha tarzida olib qarashdan
cho’chiydilar. Vaholanki, muhabbat aynan axloqiy hissiyot va axloqShunoslikning
bosh mezoniy tushunchasidir.
Muhabbat bosh mezoniy tushuncha sifatida deyarli barcha asosiy
tushunchalarda va tamoyillarda o’z «hissa»siga ega. Shu jihatdan atoqli
tasavvufShunos Najmiddin Komilov: «Juda ko’p irfoniy tushuncha–istilohlarning
sharhi muhabbatga borib taqaladi», – der ekan, ayni haqiqatni aytadi. Na ezgulikni,
na yaxshilikni, na vatanparvarlikni, na insonparvarlikni muhabbatsiz tasavvur etib
bo’lmaydi. O’tgan boblarning ba’zilarida biz bu tushunchaning mohiyati, turlari
haqidagi Ilohiy Og’ustin, Imom G’azzoliy , Erix Fromm singari mutafakkirlar
2
Локк Ж. Сочинения в 3 т. Т.3 М., «Мысль», 1988. С. 21.

fikrlarini keltirgan edik. Qo’shimcha qilib Shuni aytish mumkinki, muhabbat –
insoniy mohiyatning erkin tarzda namoyon bo’lishidir, u zo’ravonlik yoki zo’rma–
zo’rakilik bilan chiqisha olmaydigan hodisa. U me’yorlar, an’analar, qonunlarga
bo’ysunmaydi, lekin yuksak axloqiylik ifodasi tarzida insonga ulkan mas’uliyat
yuklaydi, uni jasoratga chorlaydi, u – insonni tash–qi va transtendental olam bilan
bog’laydigan, uni yolg’izlikdan olib chiqadigan buyuk kuch.
Muhabbatning ob’ekti doimo go’zallik, manfaatsiz go’zallik. U – Allohmi,
Vatanmi, yormi – muhabbat egasiga undan–da go’zalroq narsa yo’q. Ayni paytda
bir ob’ektni sevgan kishi boshqa ob’ektlarni ham sevishi tabiiy. Deylik, yorga
bo’lgan haqiqiy muhabbat Vatanga, insoniyatga muhabbatni inkor etmaydi,
aksincha, barqaror qiladi. Zero, «o’z–o’zicha», «yakka», «xudbin» muhabbatning
bo’lishi mumkin emas. Inson o’zi o’zgaga aylanganida, o’zgani o’ziga aylantira
olganida haqiqiy muhabbat egasi hisoblanadi. Mana Shu ob’ekt bilan sub’ekt
orasidagi farqning «yo’qolishi» eng buyuk, eng mukammal lazzatdir. Buni
mavlono Fuzuliy nihoyatda go’zal qilib, bir baytda Shunday ifodalaydi:
Ishqdir ul, nasha’i komilkim, andandir mudom
Mayda tashviri h arorat, nayda ta’siri sado
Komil nash’a, komil lazzatga faqat komil insongina erisha oladi. Demak,
muhabbat inson axloqiy hayotining cho’qqisi, komillik belgisidir. Shu bois haqiqiy
muhabbat egalari yoshlar tomonidan doimo axloqiy ideal tarzida qabul qilinadi:
Farhod va SHirin, Romeo va Juletta, Otabek, Kumush va h.k. Shunday qilib,
muhabbatni shaxs erkinligining axloqiy zarurat sifatidagi o’ziga xos ko’rinishi,
baxtga eriShuvning asosiy omili deyish mumkin.
Ta’kidlash lozimki, muhabbat – oliy tuyg’u, Shu ma’noda u oliy tushuncha.
Lekin uni tuban, quyi narsa–hodisalarga nisbatan ham qo’llash hollari uchrab
turadi. CHunonchi, Fromm singari g’arblik mutafakkirlar, ba’zi rus faylasuflari
muhabbat tushunchasini o’likka (nekrofil), mol–dunyoga, pulga nisbatan
qo’llaydilar. Ularga nisbatan «o’chlik», «ruju», «hirs» singari tushunchalarni
qo’llash ma’qul emasmikan?

Muhabbat ham, axloqShunoslikdagi ko’pgina tushunchalardek, «juftlik»
xususiyatiga ega, uning ziddi – nafrat. Nafrat tushunchasi, albatta, muhabbat
singari keng qamrovli emas. U aksil muhabbat tarzida namoyon bo’ladi, ob’ektdan
chetlashishni, undan begonalashishni taqozo etadi. Hazar, jirkanch hissi nafratning
kundalik turmushdagi tor, «mayda» ko’rinishidir. Nafratning ularga nisbatan
«yirikligi» uning ijtimoiy hodisa sifatida mavjudligidir.
Ayni paytda, nafrat g’azabdan keskin farq qiladi. U, g’azabga o’xshab, o’z
ob’ektini yo’qotishga intilmaydi, undan faqat yuz buradi. Uni muhabbat egasida
o’z muhabbati ob’ektiga nisbatan tashqi bir kuchning noinsoniy, adolatsiz,
noinsoflarcha munosabati tufayli o’sha kuchga qarshi qo’zg’aladigan hissiyot
deyish mumkin. U davomiylik tabiatiga ega, g’azab kabi o’tkinchi hodisa emas.
Agar g’azabning asosida inson fe’lining salbiy holati – oniy badjahllilik yotsa,
nafrat uchun chuqur o’ylab qabul qilingan uzil–kesil qaror yotadi. Ko’rinishdan
nafrat kishida yoqimsiz taassurot uyg’otsa–da, ko’p hollarda u illat emas, axloqiy
fazilat sifatida insonning vijdonliligidan, botiniy jasoratidan dalolatdir.
Shu o’rinda buyuk fransuz yozuvchisi Emil Zolyaning «Nima menda nafrat
uyg’otadi» degan estetikaga doir kitobiga yozgan so’zboshisidan olingan quyidagi
fikrni keltirish maqsadga muvofiq:
«Nafrat – muqaddas. Nafrat bu – kuchli va qudratli yuraklarning noroziligi, bu
– o’rtamiyonalik va pastkashliklardan qahrlanadigan odamlarning jangovar
jirkanchi. Nafratlanmoq – sevmoq degani, o’zida otashin va mardona qalbni his
qilmoq, nimaiki sharmandalik va nodonlik bo’lsa, o’shanga nisbatan chuqur hazar
tuyg’usini tuymoq degani.
Nafrat yengillik beradi, nafrat adolat o’rnatadi, nafrat yuksaltiradi» 3
Nafratdan tashqari yana rashk tushunchasi borki, u – ijtimoiy hodisa emas,
ko’p hollarda jinsiy muhabbat bilan yonma–yon keladi. Ma’lumki, muhabbat egasi
o’z sevgisini va sevgilisini qizg’anib, asrab qolishga harakat qiladi. Ana Shu
qizg’anish hissi me’yoridan oshib ketganda rashkka aylanadi. Rashk esa, uni
qanchalik ta’rif–tavsif qilmaylik, me’yorning buzilishi, illat. CHunki uning
3
Золя Э . Собрание сочинений в 26 томах. Т. 24 . М., ИХЛ, 1966. С. 7.

mohiyati xudbinlikka borib taqaladi: muhabbat egasi muhabbat lazzatiga noil
bo’lgani holda uning iztirobidan qochishga intiladi; o’zi chekishi lozim bo’lgan
iztirobni o’z muhabbat ob’ektiga o’tkazishga harakat qiladi. Natijada ba’zan
iztirobni yo’qotishga intilish muhabbat ob’ektining o’zini yo’q qilishga, fojeaga
olib keladi.
Asosiy tushunchalar orasidagi yana bir juftlik – ezgulik va yovuzlik; ezgulik
axloqShunoslikdagi eng muhim kategoriyalardan. U inson faoliyatining asl
mohiyatini anglatadi – Tangri irodasining inson qalbidagi tajassumi sifatida
namoyon bo’ladi. «Ezgu o’y, ezgu so’z, ezgu a’mol» uchligi «Avesto» dan tortib,
barcha muqaddas kitoblarda yetakchi o’rinni egallashi ham Shundan.
Ezgulik – insonga eng kuchli ma’naviy lazzat bag’ishlaydigan, uni ijtimoiy
shaxsga aylantirib, haqiqiy baxtga olib boruvchi fazilat; shaxsni komillikka,
jamiyatni esa yuksak taraqqiyotga yetkazuvchi yuksak qadriyat. U insonning
axloqiy faoliyati tufayli muayyanlashadi, yuzaga chiqadi. Uni sinfiylik yoxud
partiyaviylik qobig’iga o’rash mumkin emas. CHunonchi, «sinfiy dushmanni»,
ya’ni biror bir shaxsni yoki guruhni faqat boshqa sinfga mansub bo’lgani uchun
jisman yo’qotish, qanchalik bo’yab–bejalmasin, ezgulik bo’lolmaydi. U tom
ma’nodagi yovuzlikdir. Totalitar tuzumlar mafkurasida ezgulikni bunday talqin
etishning noilmiyligi, soxtaligi hozirgi kunda hammaga ayon.
Ezgulik va uning ziddi yovuzlik odatiy, kundalik hayot mezonlari bilan
o’lchanmaydi, ular ham muhabbat singari qamrovli va ijtimoiylik xususiyatiga ega.
Ezgulikning axloqiy ideal bilan bog’liqligi Shundan. Shu tufayli u amaliyotda
qahramonlik, vatanparvarlik, insonparvarlik, jasurlik singari tamoyillarni o’z
ichiga oladi.
Shuni ham aytish kerakki, muhabbat va nafrat juftlik tushunchasida nafrat
muhabbatni inkor etmay, aksincha, uning barqarorligidan dalolat bersa, ezgulik va
yovuzlik juftligida har ikki tushuncha bir–birini tamomila inkor etadi. Nafaqat
inkor etadi, balki ular orasida hayot–mamot kurashi ketadi va bu kurash abadiy
kurash sifatida, olamni harakatga keltiruvchi kuch tarzida namoyon bo’ladi. Lekin,

ayni paytda ular orasida muayyan tarzdagi dialektik aloqadorlik bor: ular hech
qachon bir–biridan mutlaq alohida holda voqe bo’lolmaydi.
Ezgulik va yovuzlikning yana bir o’ziga xos tomoni Shundaki, bu juftlik
tushuncha inson faoliyatini baholash xususiyatiga ega. Uni odam bolasining
ulug’ligi va tubanligini o’lchaydigan muqaddas tarozuga o’xshatish mumkin.
Insonning komilligi, jamiyatning takomilga erishgan–erishmagani Shu mezon
bilan o’lchanadi. Chunonchi, Lenin, Stalin, Hitler, Pol Potlarni yovuz insonlar,
sobiq sho’rolar ittifoqini esa jamiyat sifatida «Yovuzlik saltanati» deb baholanishi
buning yorqin misolidir.
Yaxshilik va yomonlik. Ezgulik va yovuzlik haqida gap borganida, yaxshilik
va yomonlik nima, bu ikki juftlik mazmunan bir emasmi, degan savol tug’iladi. Bu
tabiiy. Chunki hozirgacha bizga ma’lum o’zbek tilidagi barcha axloqShunoslikka
doir adabiyotlarda ezgulik va yovuzlik mezoniy tushunchalar sirasiga kiritilmagan,
u bor–yo’g’i yaxshilik va yomonlikning sinonimi tarzida taqdim etib kelingan.
To’g’ri, yaxshilik tushunchasining ko’pgina unsurlari ezgulikdan, ezgulikning
ba’zi unsurlari yaxshilikdan joy olishini inkor qilish mumkin emas. Ularning
ziddida ham Shunday «singishib ketish» mavjud. Lekin bunday dalillar aslo
mazkur ikki juftlikni aynanlashtirishga asos bo’la olmaydi.
Bu ikki juftlik tushunchalar orasida qat’iy farq mavjud: ezgulik, yuqorida
aytganimizdek, ijtimoiylik xususiyatiga ega, yaxshilik esa unday emas. Yaxshilik
asosan shaxsning odobiga, xulqiga bog’liq bo’lgan ijobiy hodisa. Zero, unda
mardlik, ochiqko’ngillilik, halollik singari axloqiy me’yorlar tajassum topadi.
Biroq unga asos bo’lgan amaliy xatti–harakatlar qahramonlik, jasorat,
vatanparvarlik kabi tamoyillar darajasiga ko’tarila olmaydi. Misol tariqasida buyuk
shoirimiz Alisher Navoiyning faoliyatini olaylik. U surunkasiga ijodiy mehnatga
umrini bag’ishladi, xalqi uchun, xalqlar uchun «Xazoyin ul–maoniy»dek,
«Xamsa»dek buyuk asarlar yaratdi. Bu – ezgulik, u ma’lum ma’noda abadiylik
xususiyatiga ega, chunki Navoiy asarlari millionlab odamlarga yuzlab yillar
mobaynida zavq–shavq ulashib, ularni komillikka chorlab kelmoqda. Ayni paytda,
Navoiyning o’zi bevosita ko’plab yaxshiliklar qildi – muhtoj odamlarga qarz berdi,

bergan qarzlaridan kechib yubordi va h.k. Uning bu yaxshiliklari ajoyib ijobiy
hodisa bo’lgani holda, o’tkinchilik tabiatiga ega, Shuningdek, istisnoli hollarda
namoyon bo’luvchi qahramonlik ham, buyuk jasorat ham emas.
Demak, ezgulik asosan bilvosita amalga oshiriladigan, uzoqni ko’zlovchi,
kelajakka ham mo’ljallangan, ya’ni strategik ahamiyatga molik axloqiy xatti–
harakatlar majmui; yaxshilik esa, odatda, bevosita Shu kun uchun dolzarblik
xususiyatiga ega, ya’ni taktikaviy axloqiy faoliyatdir. Shunday qilib, yaxshilikni
yirik ijtimoiy hodisa – ezgulik bilan aynanlashtirish to’g’ri emas.
Bu ikki juftlikning yana bir farqli tomoni Shundaki, voqe bo’lgan ezgulik
hech qachon to’g’ridan–to’g’ri yovuzlikka aylanmaydi, yovuzlik esa har qanday
zamonda, har qanday sharoitda ham yovuzlik bo’lib qolaveradi. Yaxshilik va
yomonlikda esa bunday emas: biror ob’ektga qilingan yaxshilik boshqa bir ob’ekt
uchun yoki yaxshilik qilgan sub’ekt uchun yomonlikka aylanishi mumkin.
Mashhur o’zbek xalq ertaklaridan biridagi ovchilar quvib kelayotgan bo’rini qopga
yashirib, qutqarib qolgan dehqonning holatini bunga misol sifatida keltirish
mumkin: bo’ri o’ziga yaxshilik qilib, o’limdan qutqargan odamni yemoqchi
bo’ladi, xayriyatki, tulki dehqonning joniga oro kiradi.
Xullas, muayyan ijtimoiy cheklanganligiga qaramay, yaxshilik va yomonlik
qamrovli mezoniy tushunchalardan.
Adolat. Axloq s hunoslikning yana bir asosiy tushunchasi – adolat. Uning
ezgulik va yovuzlik hamda yaxshilik va yomonlikdan asosiy farqi Shundaki,
adolatning o’zi biror–bir qadriyatni anglatmaydi, lekin qadriyatlar orasidagi
nisbatni belgilaydi, ularni baholash maqomiga ega. Shu bois unda jamiyatni
tartibga soluvchilik xususiyati bor; unda ham axloqiy, ham huquqiy talablar
mujassamlashgan. Uni ma’lum ma’noda axloq sohasidagi miqdor o’lchovchi ham
deyish mumkin: u talab bilan taqdirlashni o’lchab turadigan tarozidir. Adolat bor
joyda ijtimoiy jabrga, beboshlikka yo’l yo’q.
Ma’lumki, axloqdagi eng oddiy, ibtidoiy fazilatlar, chunonchi, mehribonlik,
shafqat, muruvvat hayvonlarda ham mavjud. Lekin hayvonlarda ular o’z guruhiga,
eng avvalo, o’z zurriyotiga qaratilgan bo’ladi. Odamzod esa o’ziga qondosh–

qarindosh bo’lmagan o’zgalarga – qavmdoshlariga ham ushbu hissiyotlarni
namoyish etadi. Shunday qilib, axloqning ba’zi unsurlari hayvonlarda ham mavjud,
faqat ular insondagidek aqlga emas, tabiiyyatga asoslangan. Buni adolat mezoniy
tushunchasida yaqqol ko’rish mumkin. Albatta, hayvonlar uni tushuncha sifatida
anglamaydilar, lekin u tabiiyyat tarzida hayvonlar xatti–harakatida namoyon
bo’ladi. Masalan, Afrika savannalarida yoki changalzorlarida qurg’oqchilik
mavsumida hayvonlarning suvloqdagi xatti–harakatini olib ko’raylik. Unday
paytda suvloq hududida vahshiy hayvonlar, qanchalik och bo’lmasin, o’z o’lja!
lariga tashlanmaydilar: adolat yuzasidan ularning ham chan–qoqlarini
qondirishlariga yo’l qo’yib beradilar – barcha hayvonlar bir–birlari tomonidan
tashna jonzotlar sifatida qabul qilinadi. Biroq suvloqdan ma’lum masofa nariga
o’tilgach, yana o’sha hayot – kushanda va o’ljaning yashash uchun kurashi
boshlanadi. Demak, adolatning ibtidoiy ko’rinishini hayvonlarda ham uchratish
mumkin ekan. Qizig’i Shundaki, u yakka holda emas, ko’pchilik hayvonlar –
tashna jonzotlar jamoasida ro’y beradi. Bu hodisa adolat tushunchasining
ijtimoiylik xususiyatiga xos ba’zi holatlar insoniyat jamiyatidan ham ibtidoiyroq
ekanini, uning tarixi yanada qadimiyroqligini ko’rsatadi.
Adolatning mezoniylik xususiyati, ayniqsa, huquqda darhol ko’zga tashlanadi.
Huquq vazirligining hatto adliya vazirligi deb atalishi, jinoyatga yarasha jazoni
belgilovchi, hukm chiqaruvchi idoralarning odil sud degan nomlar bilan yuritilishi
buning dalilidir. Lekin adolatni faqat huquqiy tushuncha sifatida talqin etish to’g’ri
emas. U, yuqorida aytganimizdek, keng qamrovli axloqiy tushuncha. U nafaqat
fuqarolar orasidagi munosabatlarni, balki davlat bilan xalq, jamiyat bilan shaxs
o’rtasidagi aloqalar mezonini ham o’z ichiga oladi. Xalq orasida ming yillar
mobaynida odil podsho idealining yashab kelgani bejiz emas.
Deyarli bir yarim asr mobaynida adolatsizlikni, milliy kamsitishni, milliy
iftixor hissining oyoqosti qilinishini, begona irodaning zo’rlab qabul qildirilishi
kabi holatlarni boshdan kechirgan xalqimiz, endilikda mustaqillikka erishib,
adolatli fuqarolik jamiyati tuzishga kirishdi. Adolat bugungi kunda bizning

mustaqil, kelajagi buyuk davlatimizning mohiyatini anglatuvchi tushunchaga
aylanib bormoqda.
Shafqat. Shafqat istilohi xozirgacha axloqShunoslikka doir asosiy o’quv
adabiyotlarda va ilmiy tadqiqotlarda asosiy mezoniy tushuncha sifatida taqdim
etilmaydi. Vaholanki shafqatning ildizi inson shaxsiga bo’lgan muhabbatga borib
taqaladi, u ham muhabbat kabi qamrovli hissiyot. Agar muhabbat mehrga
asoslansa, shafqat muruvvat bilan bog’liq. Lekin u ayni paytda muruvvatdan jiddiy
farq qiladi. Muruvvat bir insonning ko’p xollarda o’ziga aloqasi yo’q boshqa bir
insonga achinish hissi orqali yordamga qo’l cho’zishi bo’lsa, shafqat kishining
o’ziga aloqador odamga, aybdor, gunohkor, ijtimoiy, iqtisodiy va huquqiy
jazolanishga loyiq kimsaga kechirimlilik orqali insonparvarlik ko’rsatishdir.
SHafqat hissi shafqatga muhtoj kishi o’rniga xayolan o’zini qo’yib fikr
yuritish orqali vujudga keladigan, o’zga bir inson iztiroblarini yengillatishga
qaratilgan axloqiy hodisa. Masalan: ro’zg’orinni zo’rg’a tebrayotgan
qo’shningizning kasbiy xizmat yuzasidan ham, biror bir jamiyatga a’zoligi
jihatidan ham, biznesdagi hamkorlik masalasida ham sizga aloqasi yo’q,
Shuningdek, u sizga do’st yoki dushman sifatida ham aloqador emas. Siz unga
ehson qilib, og’ir sharoitdan chiqib olishiga iqtisodiy yordam berdingiz, bu –
muruvvat. Boshqa bir holatda, deylik jang maydonida sizga butunlay begona,
buning ustiga safdoshingizga o’ldirgan dushman askarini mag’lub qildingiz. Endi
oldingizda ikki yo’l bor: xohlasangiz, uni o’ldirishingiz, o’ch olib g’azabingizni
bosishingiz, xohlasangiz, g’azabingizni bosib, u dushman, lekin men kabi odam,
uni ham menga o’xshab bu maydonga jang qilish uchun yuborganlar, uni
o’ldirganim bilan biror ulkan o’zgarish ro’y bermaydi, deb asir olgansiz, hayotini
saqlab qolgansiz, bu – shafqat. G’azab insondagi hayvoniy xislat bo’lsa, shafqat
insoniylik belgilaridan biridir.
Demak, muruvvat agar sizning oldingizda burchli bo’lmagan kimsaga
ko’rsatgan yordamingiz bo’lsa, shafqat esa oldingizda javobgar, jazoga loyiq
odamni, uning insoniy huquqini va tabiatini hisobga olib, kechirishdir.

Jahon axloqShunosligida, jumladan bizda ham, yuqorida aytganimizdek,
shafqat asosiy tushunchalar sirasiga kiritilmagan. Vaholanki, adolat, insonparvarlik
aynan ana Shu hissiyot bilan bog’liq. Buni birinchi bo’lib olmon faylasufi Artur
S h openhauer anglab yetdi. U shafqat hissini ahloqning asosi, shafqat tushunchasini
axloqShunoslikning asosiy tushunchasi deb ataydi. Uning nazdida shafqat
universal tabiatiga ega u, insonning na faqat insonga, balki hayvonga bo’lgan
munosabatida ham namoyon bo’ladi, zero xayvonga beshafqatlilik qilgan odam
insonga shafqatli bo’lmaydi.
Shafqat tushunchasining ahamiyati – inson hayotini oliy qadriyat deb e’tirof
qilish, uning yashashga bo’lgan huquqini himoyaga olish hozirgi sharoitda yana
ham dolzarblik kasb etmoqda. Bu bir tomondan, ikkinchi tomondan, diniy
aqidaparastlik, ekstremistik g’oyalar va mafkuraviy kurashlar beshafqatlikka
asoslanganligini hisobga olsak, shafqat tushunchasining ahamiyati yanada ortib
borayotganligi uchun ham bugungi kunda jahon axloqShunosligi shafqat
tushunchasini SHopenhauer aytganidek, ahloqni asosi sifatida tahlil, talqin va
targ’ib qilmog’i lozim. Uning XXI asr jamiyati uchun eng muhim axloqiy xodisa
ekanligi e’tirof etish zamon talabidir.
Yana bir muhim mezoniy tushuncha – burch. Burch, mohiyatan, jamiyat,
davlat va shaxslarga nisbatan muayyan individdagi munosabat, ular oldidagi
majburiyat. U, yuqorida aytganimizdek, vijdon, e’tiqod, mas’uliyat kabi
tushunchalar bilan mustahkam bog’liq. Umuman, hayotda insonning har bir xatti–
harakati zamirida burch tushunchasi – burchga sadoqat yoki xiyonat yotadi.
Burchning insonlik burchi, musulmonlik burchi, nasroniylik burchi, fuqarolik
burchi, otalik burchi, onalik burchi, farzandlik burchi singari keng qamrovli,
barcha davrlar uchun umumiy bo’lgan tushunchalari ham, jurnalistlik burchi,
shifokorlik burchi, olimlik burchi kabi kasbiy odob doirasidagi tushunchalari ham
mavjud.
Burch tushunchasining o’ziga xos jihatlaridan yana biri – uning vaqt va
jamiyatda muayyanlashish xususiyati. Chunonchi, bir tuzum yo jamiyatda ijobiy
hisoblangan burch talablari ikkinchi bir tuzum yoki jamiyat uchun salbiy ma’no

kasb etishi mumkin. Sobiq sho’rolar fuqarosining o’sha davr–dagi mavjud tuzum
oldidagi burchi hozirgi kunda o’ta salbiy hodisa sifatida baholanishi bunga yorqin
misol bo’la oladi.
Harbiylashgan va o’ta mafkuraviylashgan, ya’ni, yagona mafkura hukmronlik
qilgan jamiyatlarda esa burch omma hamda shaxs hayotida fojeiy hodisaga
aylanadi. O’ta ustalik bilan yo’lga qo’yilgan targ’ibot natijasida bunday jamiyatlar
a’zolarining ko’pchiligi oqni – qora, qorani – oq deb qabul qiladilar. Buni
umumbashariy va milliy qadriyatlarni oyoqosti qilgan beshafqat sho’rolar
sotsializmi yoki fashistlarning milliy sotsializmi yaqqol isbotlab berdi. Yuz
minglab, hatto millionlab odamlar aldandilar, keyinchalik, uzoq yillar mobaynida
vijdon azobida yashadilar. Demak, jamiyat qurilishida totalitarchilikka yo’l
qo’yilishi o’sha jamiyat a’zolari tomonidan burchning noto’g’ri tuShunilishiga va
buning oqibatida ba’zi hollarda beixtiyor, omilik tufayli, ba’zan esa ixtiyoriy–
majburiy tarzda yuz beradigan ommaviy axloqsizlikka olib keladi.
Shunday holatlar ham bo’ladiki, unda burch shaxsning ko’pgina mayl–
istaklariga qarshi hodisaga aylanadi: uni huzur–halovatdan, turmush lazzatlaridan
mahrum etadi. Masalan, Furqat mustamlakachilar mafkurasiga xizmat qilganida,
uning hayoti rohat–farog’atda kechishi mumkin edi. Lekin u Vatan oldidagi, millat
oldidagi burchni deb muhojirlikning og’ir qismatiga duchor bo’ldi: uni
mustamlakachilar, avval aytganimizdek, mamlakat hududidan chiqarib yuborib,
qayta kiritmadilar. Furqat xorijda vafot etdi.
Ba’zan burch tufayli odamlar o’z sevgisidan, jon–dilidan sevgan kishisidan,
hatto aka–ukasi, opa–singlisi yoki farzandidan kechishga ham majbur bo’ladilar.
Xullas, burch axloqShunoslik mezoniy tushunchalari ichidagi eng «qattiqqo’l»,
eng «shafqatsizi».
Vijdon. AxloqShunoslikning nihoyatda ta’sir doirasi keng tushunchalaridan
biri vijdondir. Vijdon – Zigmund Froyd ta’biri bilan aytganda, a’lo men , men
ustidan nazorat o’rnatib, uni boshqarib turuvchi ikkinchi bir, yuqori darajadagi
men. Agar uyat hissi insonning tashqi, jamiyatga bog’liqligidan kelib chiqsa,
vijdon uning ichki o’z–o’ziga bog’liqligini namoyon etadi. Bu ichki bog’liqlik

tashqi bog’liqlikka nisbatan teran va doimiydir: uyat ma’lum bir vaqt ichida
odamning o’z nojo’ya harakati tufayli yuzaga kelgan o’ng’aysizligi bo’lsa, vijdon
azobi, bu – oddiy o’ng’aysizlik emas, balki qalbdagi, odamdagi odamiylikka
e’tiqodning faryodi, talabi; uni qondirmas ekansiz, hech qachon azob to’xtamaydi.
Uyat bilan vijdonni, Shu bois, dengizdagi muz tog’iga – aysbergga o’xshatish
mumkin: yuzaga uyat tarzida chiqib turgan qismi teranlikdagi qismidan yuz, balki
ming barobar kichik.
Vijdon ham axloqShunoslikning boshqa ba’zi asosiy tushunchalari kabi
baholash xususiyatiga ega. Lekin bu baholash hech qachon ob’ektga qaratilmaydi,
u sub’ektning xatti–harakatlarini baholaydi, ya’ni unda sub’ekt o’zi uchun ichki
ob’ekt vazifasini o’taydi. Ba’zan jamiyat talablari bilan vijdon o’rtasida ixtiloflar
chiqishi mumkin. Bunda vijdon emas, jamiyat talablarining o’tkinchilik xususiyati,
ma’lum ma’noda eskirganligi aybdordir. Zero, vijdon ko’zga ko’rinmas, lekin
ulkan va mutlaq aybsiz axloqiy hodisadir.
Ko’pincha vijdon tushunchasi o’rnida imon iborasini uchratish mumkin. Imon
aslida diniy tushuncha. Lekin hayotda vijdon tushunchasining sinonimi tarzida
ishlatiladi. Masalan, kimnidir birov «imonli odam» deganida, uning
musulmonlikka imon keltirgan–keltirmagani haqida o’ylab o’tirmaydi, buning
ustiga, u odam musulmon emas, nasroniy bo’lishi ham mumkin. CHunki gap bu
yerda o’sha odamning dindorligi haqida emas, balki vijdonli, halol, rostgo’y
ekanligi to’g’risida ketyapti. Shu ma’noda vijdon bilan imonni egizak tushunchalar
deyish mumkin. Diniy e’tiqodlarga munosabatlarning rasmiy tilda «vijdon
erkinligi» deb atalishi ham ular orasidagi chambarchas bog’liqlikdan dalolat
beradi.
Afsuski, odatda, ko’pchilik adabiyotlarda vijdon mezoniy tushunchasiga
«sub’ektiv» hodisa tarzida qarab, adolat, burch, nomus singari tushunchalarni unga
qaraganda ijtimoiy ahamiyatliroq deb baholash, ularni «to’rga chiqarish» hollari
tez–tez uchrab turadi. Vaholanki, vijdonsiz odamdan hech qachon adolatni ham,
burchga sadoqatni ham, or–nomusni ham kutish mumkin emas. Vijdonli

odamlargina haqiqiy erkin, demokratik fuqarolik jamiyatini yarata oladilar. Zero,
vijdon, eng avvalo, o’zgalarga nisbatan burch va mas’uliyatni taqozo etadi.
Nomus. Asosiy tushunchalardan yana biri – nomus. Nomus tushunchasi bir
tomondan, burch bilan bog’liq bo’lsa, ikkinchi jihatdan, qadr–qimmat
tushunchasiga aloqador. Zero, nomus mohiyatan shaxsning o’z qadr–qimmatini
anglab yetishi, Shu qadr–qimmatning jamiyat tomonidan tan olinishi yoki
olinmasligiga nisbatan bo’ladigan munosabati bilan belgilanadi.
Biroq, bu – nomus qadr–qimmat tushunchasi bilan bir xil ma’noga ega, degani
emas. Chunki qadr–qimmat shaxsdan o’zining boshqa odamlarga nisbatan
kamsitilmasligini, atrofdagilardan barcha insonning teng huquqliligi tamoyilini
o’ziga nisbatan qo’llashlarini talab qiladi. Nomus esa o’z qadr–qimmatini bilishdan
tashqari, har bir shaxsning jamiyatda alohida, o’ziga xos tarzda egallagan mavqei
va Shu mavqeni dog’ tushirmay saqlash–saqlamasligi bilan bog’liq. Bu mavqe esa,
Shubhasiz, o’sha shaxsning ijtimoiy hayotdagi o’rni, kasbi, yoshi va unga nisbatan
beriladigan axloqiy daraja bilan muayyanlashadi. Masalan, uyingizda bir kun kelib
oddiy ishlarni bajarib ketadigan mardikor bilan nomi ketgan mashhur binokor–
ustaning, bosh vazir bilan kotibaning, bobo bilan nabiraning nomusni tushunishi
bir xil emas. Shu ma’noda qadr–qimmatni nomus tushunchasining dastlabki
bosqichi, ibtidosi deb aytish mumkin.
Gohida nomusni or tushunchasi bilan chalkashtirish hollari ham uchrab turadi.
Lekin, aslida, nomusga nisbatan or ancha tor qamrovdagi, nisbatan zalvorsiz
tushuncha. CHunonchi, oriyatli odam deganda, o’z so’zining ustidan chiqadigan,
sadaqa tarzida qilingan muruvvatlardan baland turadigan shaxs tuShuniladi. Beor
odam – o’z sha’niga aytilgan gaplarga parvo qilmay, ishini bajarib ketaveradigan,
aytilgan–aytilmagan joylarga suqilib kiraveradigan surbetnamo kishi. Nomusning
esa toshi og’ir – ijtimoiylik xususiyatiga ega, keng qamrovli. Nomus yo’lida inson
hatto o’z hayotidan kechishi mumkin, odamlar o’z nomusi, oila nomusi, millat
nomusi deb kurashadilar. Bu haqda ko’plab badiiy asarlar, pand–o’gitlar
yaratilgan.

Mehnat, sport singari sohalarda jamoa nomusi ham alohida ahamiyatga ega;
unda nomus obro’ tushunchasi bilan bog’lanib ketadi. Bularning hammasi o’zini
hurmat qilish, o’ziga nisbatan atrofdagilarning hurmat–izzatini yo’qotmaslik uchun
o’z–o’zini nazorat qilish hissidan kelib chiqadi.
Qadr–qimmat. Qadr–qimmat tushunchasi inson o’z qadrini, bu dunyoda
uning hayoti oliy qadriyat ekanligini, o’z shaxsi oldida o’zi ma’sul ekanligini
anglashi uchun xizmat qiladigan hissiyot. U nomus, g’urur tushunchalari bilan
bog’liq, bir tomondan insonning o’z qadrini har qanday holatda ham yerga
urmasligini taqozo etadi. Masalan, iste’dodli, vijdonli, ziyoli odam biror bir
shaxsiy ishini hal qilishi uchun nokas boyvachchaga yoki to’pos rahbarga yalinsa,
garchand o’z maqsadiga yetsa ham, bu o’zi tomonidan o’z qadrini yerga urishdir.
Pirovard natijada o’zini kamsitilgan his qiladi, bundan afsus bilan yashaydi.
Qadr–qimmatning yana bir jixati – insonning boshqalar yoki jamiyat
tomonidan kamsitilishi bilan bog’liq. Bunda kishining hayotida egallagan haqiqiy
o’rinni atayin tan olmaslik, boshqa birov, guruh yoki jamiyat tomonidan ko’ra–bila
turib, uni chetga surib qo’yish va Shu orqali uni iztirobga solish kabi usullarni
qo’llaniladi. Bunday usullar ma’naviy saviyasi past odamlar orqali, qonunlari
ishlamaydigan totalitar va avtoritar boshqaruv hukmronlik qilgan jamiyatda ro’y
beradi. Bunga misol tarzida Abdulla Qodiriy, CHo’lpon kabi buyuk siymolarning
qamashga, otishga hukm etilishini yoki iste’dodli ziyolilarga atayn unvonlar
bermaslik, iloji boricha ular nomini xalqqa yetkazmaslikka harakat qilish hollarini
keltirishimiz mumkin. Faqat bugina emas, sho’rolar tuzumida «sovet xalqi» deb
atalgan millionlab fuqarolarning qadr–qimmati oyoqosti qilindi: ular ochlikka,
surgunlarga, konsentratsion lagerlar azoblariga mahkum etildilar, qiynoqlarga
solindilar. Bularning hammasi faqat iqtisodiy qiyinchiliklar oqibati emas, balki
mustabid tuzum tomonidan inson g’ururini oyoqosti qilib, uni qo’rqoq,
bo’ysunuvchi jonzotga aylantirish uchun olib borilgan mash’um siyosat edi.
Chunki g’ururini yo’qotgan kishida qadr–qimmat hissi o’ladi, u haqiqat, adolat va
insoniy huquqlar tantanasi uchun kurashdan o’zini olib qochadi. Zotan, qadr–

qimmat insoniy g’ururning jamiyatdagi ijtimoiy–axloqiy munosabatlarda in’ikos
etish shaklidir.
Lekin g’urur me’yorida bo’lishi kerak, ya’ni kishining asl qadr–qimmatiga
mos kelishi lozim. G’ururdagi me’yorning buzilishi kishini kibrga olib keladi: u
o’zining va boshqalarning qadr–qimmati to’g’risida noto’g’ri tasavvurga ega
bo’lgani uchun kibrlanadi, manmanlikka beriladi. Kibrli kishi o’zini zo’r deb
biladi. Bu Shunchaki ro’y bermaydi. Aslida u o’z qadr–qimmatining
boshqalarnikidan past ekanligi tufayli uni sun’iy ko’tarishga harakat qiladi,
ma’naviy bo’shliqni boshqalarga past nazar bilan qarash orqali to’ldirishga intiladi,
bu yo’lda yolg’on va maqtanchoqlikdan toymaydi. Pirovard natijada u
atrofdagilardan ajralib qoladi, o’zgalarning nafratiga sozovor bo’ladi, asl o’zligini
topolmagan axloqsiz kimsaga aylanadi. Shu bois doimo insonning «o’z o’rnini» –
qadr–qimmatini real bilishi, o’zgalargagina emas, birinchi navbatda o’ziga baho
bera olishi muhimdir. Xullas, qadr–qimmat – insonning o’zi, o’zgalar va jamiyat
tomonidan oliy qadriyat sifatida e’tirof etilishi, uning ma’naviy huquqlarining tan
olinishidir.
Biz yuqorida ko’rib o’tganlarimiz – asosiy mezoniy tushunchalarning barchasi
baholash tabiatiga ega. Yana qator muhim axloqiy tushunchalar borki, ular o’z
yechimini talab qilishi bilan, ya’ni muammolik xususiyati bilan ajralib turadi.
Ideal, baxt, hayotning ma’nosi singari tushunchalar Shular jumlasidandir.
Biz yuqorida ko’rib o’tganlarimiz – asosiy mezoniy tushunchalarning barchasi
baholash tabiatiga ega. Yana qator muhim axloqiy tushunchalar borki, ular o’z
yechimini talab qilishi bilan, ya’ni muammolik xususiyati bilan ajralib turadi.
Ideal, baxt, hayotning ma’nosi singari tushunchalar Shular jumlasidandir.
Ideal. Bir qaraganda, idealda ham baholash xususiyati mavjuddek tuyuladi.
Lekin aslida u qiyoslashga asoslanadi. Antiqa tomoni Shundaki, idealda nomavjud,
xayoldagi insonga voqelikdagi real, mavjud inson, hayotdagi hodisalar
qiyoslanadi, ya’ni bor narsa yo’q narsa bilan o’lchanadi. Zero, ideal hayotda
mavjud bo’lishi mumkin emas – bu hammaga ayon gap. Buning ustiga, ideal, yirik
ma’noda, hozirgi zamonda ham, kelajakda ham bo’lmaydi, uning mavjudlik sharti

– o’tgan zamon. Shunday qilib, idealga intilish shaxsning o’z zamonasidagi odatiy
sharoitga sig’maslik, uni tezroq kengaytirish uchun qilingan xatti–harakatidir. Bu
xatti–harakat uchun namunani inson, hozirgina aytganimizdek, kelajakdan
topolmaydi, chunki namuna tarixiylikni, tajribaviylikni talab etadi; axloqiy idealga
aylangan shaxs tarixiy tajribadagina mavjud bo’ladi va muayyan zamonga kelib, u
ma’lum ma’noda mubolag’aviy hamda afsonaviy ta’rif–tavsif bilan boyitiladi,
ya’ni ideallashtiriladi. Bunga ideal odil podsho No’shiravon, odil yoki ideal
sahovat egasi, jo’mard inson Hotam Taiy Yamaniy siymolari yorqin misol bo’la
oladi.
Inson ideal sari intiladi, o’z hayotini unga qiyoslaydi, unga taqlid qiladi. U
inson hayotidagi eng oliy axloqiy talabki, uning bajarilishi shaxsni komillikka
yetkazadi. Albatta, hayotda bunga to’la erishib bo’lmaydi, lekin inson ana Shu
komillikni o’ziga namuna bilib, idealga intilib yashashi jarayonida nisbiy–hayotiy
komillikni qo’lga kiritadi.
Dunyoviy ideal bilan, aniqrog’i, ijtimoiy–axloqiy ideal bilan diniy ideal, bir
qaraganda, o’xshashdek ko’rinsa–da, aslida keskin farq qiladi. Chunonchi,
musulmonlar uchun – Muhammad alayhissalom, nasroniylar uchun – hazrati Iso,
yahudo dinidagilar uchun – hazrati Muso ideal hisoblanadi. Ular ideal sifatida hech
qachon o’zgarmaydi, boqiy. Ijtimoiy–axloqiy ideallar esa o’zgarishi mumkin va
ko’p hollarda o’zgarib turadi. Masalan, sho’rolar davrida o’sha tuzum asoschisi
Lenin – eng yuksak axloqiy ideal sifatida talqin etilardi va ko’pchilik tomonidan
Shunday qabul qilinardi. Hozir esa «Kuch – adolatda!» degan shiorni hayotining
ma’nosi deb bilgan buyuk ajdodimiz Amir Temur ko’pchilik tomonidan ijtimoiy–
axloqiy ideal, adolatli davlat rahbarining namunaviy timsoli tarzida qabul qilinadi.
Demak, muayyan tuzum talablaridan va jamiyat ravnaqidan kelib chiqqan holda,
ijtimoiy–axloqiy ideallar o’zgarishi mumkin.
Biroq har bir tuzumning umri umumiy tarixiy jarayonda nisbatan qisqa vaqtni
o’z ichiga oladi. Yolg’on, ko’zbo’yamachilik va zo’ravonlikka asoslangan tuzum
esa uzoq muddat yashay olmaydi. CHunki zimdan axloqiylikni inkor etgan
siyosatning bir kunmas bir kun albatta asl basharasi ochiladi. Shu bois faoliyati

niqoblangan axloqsizlikdan iborat bo’lgan Lenin, Stalin, Hitler kabi ijtimoiy
ideallarning umri uzoq bo’lmadi – aldangan ko’pchilik qisqa vaqt mobaynidagina
ularni ideal deb bildi.
Bunday salbiy hodisalarga qaramay, ideal, umuman, jamiyatda, shaxs
hayotida ijobiy hodisa. U insoniyat tarixida yorug’ mayoq vazifasini o’tab
kelmoqda, bundan keyin ham uning asosiy vazifasi Shunday bo’lib qolajak.
CHunki idealda har bir inson o’z baxtining hissiyotli ifodasini ko’radi, hayotining
ma’nosini unga qarab intilishda deb biladi.
H ayotning ma’nosi. Mashhur alloma Majididdin Xavofiy, yashash uchun
ovqatlanurlar, ovqatlanish uchun yashamaslar, degan hikmatni ko’p takrorlar ekan.
Xo’sh, aslida inson nima uchun yashaydi? Yashashdan maqsad nima? Inson
hayotining ma’nosi nimada?
Har bir inson o’z umri mobaynida ana Shu savollarga javob topishga urinadi
va hayotining ma’nosini o’ziga xos tarzda tuShunadi. Shu bois hayotning ma’nosi
axloqShunoslikning ancha murakkab tushunchalaridan hisoblanadi.
Avvalo Shuni aytish joizki, hayotning ma’nosini yashashdan maqsad degan
tushuncha bilan qorishtirib yuborish hollari ko’p uchraydi. Vaholanki, ularni
aynanlashtirish mumkin emas, chunki hayotning ma’nosi maqsadga nisbatan juda
qamrovli tushuncha, o’z ichiga o’nlab, balki yuzlab maqsadlarni oladi, aniqrog’i, u
muayyan maqsadlar tizimidan tashkil topadi. Shu bois kimningdir biror–bir ezgu
maqsadi amalga oshmay qolsa, uning hayotini «ma’nosiz» deb bo’lmaydi.
Ba’zan hayot «ma’nosiz» kechishi ham mumkin. Bunda kishidagi maqsadlar
o’tkinchi, mayda, yuksak orzu–intilishlardan yiroq, hayvoniy, tuban, hatto yovuz
bo’lishi mumkin. Mazkur kishi – «hayot egasi»ning bunday tabiati jamiyat
erishgan axloqiy daraja bilan baholanadi. Zero, kimdir o’z hayoti ma’nosini
qanday yo’l bilan bo’lmasin boy–badavlat, to’kin–sochin yashashda deb
tuShunadi: harom–xarishning farqiga borib o’tirmaydi, birovning haqidan
qo’rqmaydi yoki qanday vositalar bilan bo’lmasin, martabaga erishishni o’z oldiga
hayotiy maqsad qilib qo’yadi, faqat «yulsam» deydi. Boshqa birov esa, qonunni

buzmaydi, lekin o’zgalarga qayishishni xayoliga ham keltirmaydi, hech kim bilan
ishi bo’lmaydi, faqat «o’z qobig’ida» yashashni afzal ko’radi.
Yana bir toifa odamlar borki, ular hayotining ma’nosini eng yuksak
qadriyatlar bilan bog’laydilar va jamiyatda yuksak axloq egasi, go’zallik oShuftasi,
e’tiqodi but kimsalar sifatida e’tibor qozonadilar. Ular oliy ideallarga intilib,
fidoyilarcha umr kechiradilar. Hayotining ma’nosini o’zidan keyin qoldiradigan
«ikkinchi umr»da ko’radilar. Har bir jamiyatning taraqqiy topishi yoki tanazzuli
hayotning ma’nosini ana Shu tarzda tuShunuvchilarning ko’pligi yoki kamligi
natijasida ro’y beradi, bir so’z bilan aytganda, bunday tom ma’noda «elim deb,
yurtim deb yonib yashaydigan» odamlar yuksak axloqli, demokratik, erkin
jamiyatning ustunlaridir.
Biz yuqorida ko’rib chiqqan toifalar ikki umumiy ijtimoiy–ma’naviy
guruhning biriga, ta’bir joiz bo’lsa, shartli ravishda dunyoviy deb ataladigan
qismiga mansub.
Ikkinchi guruhni esa e’tiqodiy–diniy deb nomlash mumkin. Bu guruh
hayotning ma’nosini Xudoni topishda, Unga yetishishda deb biladi. Bunda goho
cherkov yoki shariat aqidalari orqali emas, balki muhabbat vositasida ham Xudoga
murojaat qiladilar. Masalan, buyuk rus mutafakkiri va yozuvchisi, pravoslav
cherkovidan ronda qilingan Lev Tolstoy hayotning ma’nosini quyidagicha
tuShunadi: «Men faqat Xudoga ishongan onlarimdagina haqiqiy yashaganimni
esladim... Xudoni tanish va yashash degani bir xil gap, Xudo hayot demakdir», –
deb yozadi u o’zining mashhur «Iqrornoma» asarida. 4
O’z hayotining ma’nosini Xudoga yetishish uchun harakatda deb bilgan
Tolstoy ayni paytda bu harakatni dunyoviy muammolarning hal qilinishi bilan
bog’laydi. Xuddi Shunday holatni biz avval ham bir necha bor misol qilib
keltirganimiz buyuk mutasavvif bobokalonimiz Alisher Navoiy shaxsida ham
ko’rish mumkin. Gap Shundaki, har ikki alloma o’zlari tanlagan tariqatlar orqali
Xudoga yetishishga intiladilar, ulardagi Xudoga bo’lgan ilohiy ishq U yaratgan har
bir jonzotga, har bir giyohga, eng avvalo, insonga muhabbat sifatida namoyon
4
Толстой Л.Н. Собрание сочинений в 22 т. Т. 16. М., ИХЛ, 1983. С. 151.

bo’ladi, ya’ni ular hayotida diniylik dunyoviylikni inkor etmaydi. Shu nuqtayi
nazardan qaraganda, ba’zi ekstremistchi guruhlar mafkurachilarining «dinni
dunyoviylikdan tozalash» haqidagi safsatalari ulardagi hokimiyatni qo’lga olishga
intilishdan boshqa narsa emas, mohiyatan dinga aloqasi yo’q, xudbinlikning
niqoblangan ko’rinishi, xolos. Zero, Alloh u dunyoda jannatiy bo’lish uchun o’z
bandalariga bu dunyoda go’zal yashashni, chiroyli a’mollar qilishni buyuradi.
Ko’rib o’tganimizdan ma’lum bo’lyaptiki, hayotning ma’nosini tushunishda
har ikki ijtimoiy–ma’naviy guruhda ham turli qarashlar mavjud. Lekin ular bir
masalada yakdil: ular hayotning ma’nosi o’z manfaatlarini o’zgalar manfaati bilan
bog’lab, oliy qadriyatlar va yuksak aqidalarni ichki shior qilib yashashdadir, degan
axloqiy qoidaga binoan umr kechiradilar.
Baxt. Hayotning ma’nosi ideal bilan bog’liq bo’lgani kabi baxt atamasini ham
hayotning ma’nosi tushunchasidan ajratib olingan holda tahlil etish mumkin emas.
Zero, baxt inson o’z hayoti ma’nosini qay darajada tuShungani va Shu ma’nodan
umri mobaynida qoniqish hosil qilib borishidan iboratdir. Har bir insonda qoniqish
hissi undagi maqsadlarning takomilga yetganidagina ro’y beradi. Faqat bu
takomilga yetish jarayoni bir umr davom etadi. Shu ma’noda buyuk ajdodimiz Abu
Nasr Forobiy: «Baxt – har bir inson intiladigan maqsad, zotan u muayyan
komillikdir», – deganida ko’p jihatdan haq edi.
Faqat bu qoniqish ham davomiylik tabiatiga ega ekanini unutmaslik lozim, uni
lazzat bilan aynanlashtirish to’g’ri emas. Lazzat oniylik xususiyatiga ega, o’zini
faqat jarayondagina namoyon etadigan hodisa va u moddiy hayotdagi real, ammo
o’tkinchi ehtiyojlardan kelib chiqadi. Masalan, gastronomik yoki shahvoniy
lazzatni olib ko’raylik: deylik, siz kabobni xush ko’rasiz va lazzatlanib yeya
boshlaysiz, lekin bir oz muddat o’tgach, to’yasiz, boshqa yegingiz kelmay qoladi;
shahvoniy lazzat ham Shunday. Baxt esa ma’naviy ehtiyoj bilan bog’liq, unda
maqsadlarga birin–ketin erisha borish, qoniqish jarayoni, boya aytganimizdek, bir
umr to’xtamaydi va doimo lazzat va zavqni o’z ichiga oladi.
Baxt garchand, orzu kabi idealning hissiy–ehtirosli shakli sifatida ko’zga
tashlansa-da, aslida undan farqli o’laroq, shaxsning intilishini emas, Shu

intilishning ro’yobini anglatadi. Har bir intilishning ro’yobga chiqishi esa muayyan
tayyorgarlikni va kurashni taqozo etadi. Buyuk shoirimiz G’afur G’ulomning:
Taqdirni qo’l bilan yaratur odam,
G’ oyibdan kelajak baxt bir afsona, –
degan hikmatli satrlari Shu jihatdan diqqatga sazovor.
Baxt haqida gap ketganda, albatta, omad to’g’risida to’xtalib o’tish lozim.
Omad ham lazzatga o’xshash oniylik tabiatiga ega. Lekin bu oniylikda
lazzatdagidek takrorlanish xususiyati yo’q: odamga omad hayoti mobaynida
kamdan–kam kulib boqadi. Omadning ana Shu jihati haqida qrim–tatarlarning
qadimgi asotiri bor. Unga ko’ra, Omad ma’buda ekan, kunlardan birida uning
o’g’li Yerni tomosha qilaman deb osmondan tushibdi–yu, qaytib chiqmabdi. Shu–
Shu Omad Yerga tushib, hanuz bolasini qidirarmish. Ma’budaning yuzi yo’q, faqat
qoq miyasi ustida bittagina ko’zi bor ekan. Shu bois u to’g’ri kelgan o’tkinchini
tutib olib, o’g’limmikan deb, balandga ko’tarib, ko’ziga olib borib qararkan va
o’g’li emasligiga ishonch hosil qilgach, osmonu falakdan pastga qaratib itqitib
yuborarkan. Omad o’z qo’liga tushganlarning hammasiga Shunday munosabatda
bo’lar ekan.
Darhaqiqat, mazkur asotirda omadning o’tkinchilik mohiyati juda chiroyli va
majoziy ochib berilgan; bir umr omadli odam yo’q, omad – tasodif, baxt –
zaruriyat; omad – istisnoli, baxt – qonuniy hodisa. Omad – shaxsning bir zumlik
holatini aks ettiradi, baxt esa inson nimaga erishmog’i lozim, degan savolga bir
umr mobaynidagi amaliy javobdir.
Baxtni tushunish har bir davrda, ma’lum tarixiy sharoitda millat, shaxs va
jamiyatning taraqqiyot darajasiga qarab, turlicha muayyanlashish xususiyatiga ega.
Ya’ni, ideal kabi uning ham tabiati o’zgaruvchan. AxloqShunoslikda baxt mezoniy
tushunchasini alohida o’rganadigan an’anaviy evdeymonchilik deb ataladigan
yunoncha «eudaimonja» (baxt) so’zidan olingan yo’nalish mavjud.
O’lim va o’lmaslik . O’lim va o’lmaslik ahloqShunoslikdagi eng murakkab
tushunchalar. Avvalo Shuni aytish kerakki, o’lim Shu paytgacha ahloqiy tushuncha
sifatida «rasmiy» olib qaralmagan. Vaxolanki uni eng katta yovuzlik, eng ulkan

baxtsizlik tarzida talqin etish odat tusiga kirgan. Mantiqan olib qaralganda, ezgulik
va baxtning ziddi bo’lgan bu tushuncha axloqqa taaluqli, ya’ni illatdir. Zero o’lim
oliy qadriyat bo’lmish inson hayotini kesib qo’yadi, uning ezguliklar, yaxshiliklar
qilishga bo’lgan imkoniyatini yo’qqa chiqaradi. Masalan, Ibn Sino, juda
bo’lmaganda, yana o’n yil yashaganida, 67 yoshga kirganida qanchadan–qancha
ezgu ishlar qilgan, falsafa, tibbiyot va badiiy adabiyot sohasida ko’plab buyuk
asarlar yaratgan bo’lur edi. O’lim uni, u orqali bizni ham ana Shu ma’naviy
ezguliklaridan mahrum qildi. Demak, o’lim, faqat biologik yoki tabiiy tushuncha
emas, uning mohiyati ahloqiylik bilan chambaras bog’liq. To’g’ri, o’lim – haq.
Lekin bu yerda o’limning turlari mavjudligini unutmaslik lozim.
O’limning birinchi turi, bu tabiiy, tashqi tabiat va inson ichki tabiati bilan
bog’liq o’lim. U ikki xil bo’ladi: birinchisi – odatiy o’lim, u qarilik tufayli, inson
a’zolarining hayotni davom ettirishga yaroqsizligi tufayli ro’y beradi. Ikkinchisi –
halokat, u biror bir tabiiy ofat, yoki tasodiflar tufayli voqe bo’ladigan o’lim.
Ikkinchi turdagi o’lim – jamiyat bilan bog’liq, u ham ikki xil bo’ladi.
Birinchisi – majburiy o’lim, u odatda jazo shaklida amalga oshiriladi. Ikkinchi xili
– bu dunyodagi azob–uqubatlardan, ular hoh ruhiy, hoh jismoniy bo’lsin, qutilib,
uyqu bilan mangu orom olish uchun ixtiyoriy tarzda amalga oshiriladigan o’lim,
totli o’lim yoki evtanaziya deb ataladi. Ayni ana Shu ikkinchi turdagi o’lim ahloq
bilan bog’liq. CHunonchi ikkinchi turdagi o’limning birinchi xili – ulkan yovuzlik
hisoblanadi. Shunga ko’ra, o’lim jazosi yovuzlikka qarshi yovuzlik ko’rsatishdir.
Bu haqda keyinroq bafurja to’xtalamiz.
Ixtiyoriy o’lim, aytilganidek, ba’zan ruhiy iztiroblar orqali hayotda o’z o’rnini
topa olmaganligi, o’zi uchun eng ulug’ hisoblangan maqsadiga erisha bilmaganligi
natijasida ro’y beradi. Bunday holat goho ommaviy tus olishi ham mumkin, o’tgan
asr 80 yillarining ikkini yarmida sobiq totalitar rejim iskanjasidagi O’zbekistonda
ayollar orasida o’zlarini yoqib yuborish xolatlari ko’plab yuz berdi. Yuzlab ayollar
(asosan kolxozchilar) og’ir jismoniy mehnat, quvonchsiz shaxsiy hayot, reaksion
urf–odatlar, turmushdagi yetishmovchiliklar tufayli hayotdan ko’z yumdilar. Ular
ixtiyoriy o’limni qabul qildilar. Bunday o’lim aslida yashashni istamaslik emas,

balki aksincha, SHopenenhauer aytganidek, yashash istagi tufayli yuz beradi, ya’ni
o’zini o’ldirayotgan odam yashashni istaydi, faqat o’zi yashayotgan hayotdagi
shart sharoitdan, jamiyat qoidalaridan norozi, hayotni emas, anna Shu noinsoniy
sharoitni tark etish maqsadda Shunday qiladi, kimlargadir yoki jamiyatga
achiqma–achchiq hayotdan ko’z yumadi.
Ixtiyoriy o’limning ikkinchisi ko’proq inson salomatligini yo’qotishi, kuchli
jismoniy og’riqlardan xalos bo’lishga intilishi, yuqorida aytilganidek, o’limni
mangu orom, totli abadiyat sifatida qabul qilishi bilan izohlanadi. Bunday o’lim
ko’pincha tibbiyot odobi masalalari bilan bog’liq. Masalan, surunkali jismoniy
og’riq natjasida, faqat kuchli narkotik dorilar bilan uyquga ketadigan og’ir
ahvoldagi bemor, oxir–oqibat bir – ikki oydanmi, bir–ikki yildan keyinmi, baribir,
o’limga maxkumligini his etgach, tibbiyot xodimidan o’zini dori dozasini
kuchaytirish orqali o’ldirib qo’ya qolishni iltimos qiladi. Tibbiyot xodimi qanday
qaror qabul qilishi kerak? Bemorni o’ldirish orqali og’ir azoblardan qutqarish
axloqiylikka kiradimi yoki axloqsizlikkami? Bu muammolar hali uzil–kesil hal
etilgan emas. Bundan tashqari. har ikki holatdagi o’limda o’z xohishi bilan o’limni
barvaqt istagan, Xudo bergan umrni o’zi qisqartirishga ahd qilgan odam ahloqlimi
yoki ahloqsizmi?
Axloqiy tamoyillar
Asosiy mezoniy tushunchalar – kategoriyalar singari axloqiy tamoyillar ham
axloqiy anglash shakllaridan hisoblanadi. Ularda axloqiy talab nisbatan umumiy
tarzda ko’zga tashlanadi. Ular jamiyat tomonidan shaxsga qo’yiladigan talab
shaklida namoyon bo’lib, insonning axloqiy mohiyatini, uning hayoti mazmunini,
odamlar bilan o’zaro aloqalaridagi asosiy jihatlarni belgilab beradi. Natijada
tamoyillar, inson xatti–harakatining umumiy yo’nalishini ko’rsatgan holda,
ko’pgina axloqiy me’yorlar uchun asos bo’lib xizmat qiladi.
Insonparvarlik. Axloqiy tamoyillarning eng qadimiy va eng muhimlaridan
biri – insonparvarlik. U – insonning yuksak ijtimoiy vazifasini belgilaydigan va
barqaror etadigan g’oyalar, qarashlar va e’tiqodlar majmui, shaxs erki, qadr–
qimmati, uning baxtli bo’lish huquqini talab etish imkonining mavjudligiga

yengilmas ishonch. Insonparvarlik tamoyilini dastlab Ovro’pa Uyg’onish
mutafakkirlari ilgari surganlar, degan fikr mavjud. Aslida, insonparvarlik dastavval
Sharqda o’rtaga tashlangan, insoniylik, insonparvarlik degan ma’noni bildiruvchi
«namlulu» so’zi bundan 3–4 ming yillar avvalgi Qadimgi Somir giltaxtalarida
uchraydi.
Umumjahoniy dinlarning hammasida ham insonparvarlik g’oyalari ustuvor
hisoblanadi. CHunonchi, musulmon manoqiblarida turli variantlarda uchraydigan
mashhur rivoyat bor. Rivoyat qilinishicha, Xudoga yetishgan odamning
xonadoniga yemak so’rab bir majusiy kiradi. Mezbon, unga musulmon bo’lsang,
qorningni to’ydiraman, bo’lmasa yo’q, deydi. Majusiy ko’nmay chiqib ketadi.
Shunda Xudodan, nega unga taom bermading, degan nido keladi. Mezbon, u
kofirlikdan kechmagani uchun shunday qildim, deb javob beradi. Shunda Tangri
mezbonga, kofir bo’lsa ham, axir mening bandam–ku, inson–ku, deb tezda uni
qaytarib kelib, qornini to’ydirishni buyuradi.
Demak, insonparvarlikning ibtidosi Tangridan va har bir inson boshqalarga
mehr–muhabbat, muruvvat bilan munosabat qilmog’i lozim. Zero, Hadisi sharifda
«Odamlarga rahmli bo’lmagan kishiga Allohning ham rahmi kelmaydi», deyiladi.
Ushbu hadis so’zlariga mos misolni nasroniylikda ham uchratish mumkin. Buyuk
rus faylasuf yozuvchisi F.Dostoevskiyning «Aka–uka Karamazovlar» romanida
«Bir bosh piyoz» degan bob bor. Unda roman qahramonlaridan biri Grushenka
tilidan Shunday rivoyat keltiriladi:
Qadimda bir johil kampir bo’lgan ekan, o’libdi–yu, o’lganidan so’ng undan
biror–bir yaxshilik qolmabdi; shaytonlar uni olovli ko’lga irg’itishibdi. O’ng
farishta o’ylab qolibdi: qani endi kampirning biror–bir fazilatini topsa–yu, Xudoga
yetkazsa! Shunda kampirning tomorqadan bir bosh piyozni yulib olib, gadoy
ayolga sadaqa qilganini eslabdi–da, uni Xudoga aytibdi. Xudo Shunda farishtaga:
bor, o’sha bir bosh ko’k piyozni olib, uzat, agar unga osilib ko’ldan chiqsa, kampir
jannatga kirsin, mayli, agar piyoz uzilib ketsa, o’sha yerda qoladi, debdi. Farishta
kampirga piyozni uzatibdi va kampir osilib chiqa boshlabdi, endi qutulib chiqay
deganda, qarasa, boshqa gunohkorlar ham uning ketidan chumoliday osilib ko’ldan

chiqib boryapti. Badfe’l kampir ularni tepib pastga tushirishga urinib: «Senlarni
emas, meni tortib chiqaryapti, piyoz senlarniki emas, meniki», debdi. Shu gaplarni
aytib bo’lar–bo’lmas piyoz uzilib ketibdi va kampir hozirgacha o’sha olovli ko’lda
azob chekar emish.
Misollardan ko’rinadiki, insonparvarlik – umuminsoniy qadriyatlar sirasiga
kiradi. Shu sababli uni sho’rolar davrida sinfiylik nuqtayi nazaridan soxtalashtirish
muvaffaqiyatsizlikka uchradi, proletar diktaturasi va totalitar sotsialistik tuzum
hamda ular ijodkorlarining insonparvarligi haqidagi afsonalar juda qisqa umr
ko’rdi. Sotsializm mafkurachilarining bu boradagi sa’y–harakatlari o’sha
davrlardayoq noilmiyligi, yolg’onga sug’orilganligi bilan kishilarning g’ashini
keltirgan edi. Bunday insonparvarlikni xalq qabul qilmaydi. CHunki u aynan o’ta
mavhum «xalq» tushunchasiga qaratilgan, vaholanki, insonparvarlik markazida
muayyan shaxs turmog’i lozim. Har bir shaxs insoniy huquqlarini ta’minlash
uchun kurashish – mana, insonparvarlikning asosiy vazifasi. Bu borada
umumbashariy ma’naviy qadriyatlarni ustuvor deb bilgan bizning davlatimiz ham
mamlakat ichkarisida, ham dunyo miqyosida ko’zga ko’rinarli ishlar qilmoqda.
Zero, biz qurayotgan erkin fuqarolik jamiyati nafaqat insonga mehr–muhabbat va
izzat–hurmat ko’rsatishni asosiy tamoyil qilib olgan, balki shaxsning har
tomonlama kamol topishi uchun zarur bo’lgan haqiqiy insoniy shart–sharoitlarni
yaratishni ham o’z oldiga oliy maqsad qilib qo’ygan.
Erkparvarlik. Agar insonparvarlik tamoyili shaxsning barcha insoniy haq–
huquqlari himoyasida tursa, ya’ni ancha keng qamrovli va umumiy intilish bo’lsa,
erkparvarlik tamoyili uning ma’lum ma’noda muayyanlashgan bir qismi
hisoblanadi. Erkparvarlik insonning eng oliy huquqi – erkin, ozod yashash
huquqini himoya qilishi bilan muhimdir. Zero, erksiz inson – asir, erksiz millat –
qul, erksiz mamlakat – mustamlaka. Erkparvarlik, avvalo, o’z millati, o’z Vatani
erki uchun, qolaversa, boshqa millatlar va vatanlar erki uchun kurashni hayotining
maqsadi qilib qo’ygan insonlar tamoyilidir.
Erkparvar inson qullikning, mutelikning har qanday ko’rinishini inkor etishi
barobarida inson huquqlarining tom ma’nodagi jangchisiga ham aylanadi. Bu

jangchi bir tomondan, har bir shaxsning so’z erkinligi, o’z fikrini erkin bayon
qilishi, saylash huquqi, vijdon erkinligi uchun kurashadi, ikkinchi tomondan,
butun–butun millatlar erki masalasini o’rtaga tashlar ekan, ma’lum ma’noda milliy
ozodlik harakatlari uchun ham turtki beradi.
Odatda, erkparvar shaxslar muayyan davrning qahramonlariga aylanadilar.
Zero, ular o’zgalar erki uchun o’z erkini, o’z hayotini qurbon qilishdan ham
cho’chimaydilar. Buning yorqin misoli buyuk ingliz mumtoz shoiri Jorj Bayron
siymosidir. U ingliz bo’laturib, o’z vatani Angliyada Irlandiya ozodligi, irlandlar
erki uchun kurashdi: hayrat va nafratga uchradi, Vatanni tark etishga majbur
bo’ldi. O’z yurtida erk uchun kurashish baxtidan mahrum bo’lgan shoir o’zga
vatanlar erki uchun kurashga otlandi va Italiyani Avstriya istibdodidan ozod qilish
harakatining rahbarlaridan biriga aylandi. Bu haqda u Shunday deb yozgan edi:
Erk uchun Vatanda qilolmasang jang,
Sen qo’shni vatanlar erki deb kurash;
Tut Yunon, Rumoning tu g’ ini tarang,
Boshingni tika bil erk uchun sarkash!
Ezgulik yo’lida bo’lsang qa h ramon,
Sen inson erki deb kurashsang azot,
Bir kuni, sirtmoqdan gar qolsang omon,
Jo’mard deb alqagay seni odamzo d !
Italiyadagi ozodlik harakati mag’lubiyatga uchragach, Bayron Qadim
Yunonistonni Turkiya zulmidan ozod qilish uchun kurashdi. U Yunonistonda,
botqoqlik yonidagi Missolungi shahrida og’ir bezgakdan vafot etdi. Uning o’limi
ham istibdodga qarshi shiorga aylandi . Benazir shoir, Yunonistonning ozod
qilingan qismi general–gubernatori, erksevar qo’mondon va ulug’ inson xotirasiga
yunon xalqi yigirma bir kun qora kiyib, motam tutdi. Hamma cherkovlarda Bayron
haqqiga ibodat qilindi.Darhaqiqat, erkparvarlik tamoyilini hayotining ma’nosi deb
bilgan insonlarning ma’naviy umri boqiy, ular kelajak avlodlar uchun ideal bo’lib
qoladilar.

Ayni paytda, bu tamoyil keng ijtimoiy–siyosiy ma’noda ham qo’llaniladi.
Buni erkparvar davlatlar faoliyatida ko’rish mumkin. Shuni ham aytish kerakki,
erkparvarlik tamoyilidan bir oz bo’lsa – da, o’z manfaatlari yo’lida foydalanishga,
Shu orqali siyosiy obro’ olishga intilish hollari, afsuski, uchrab turadi. Ba’zi
davlatlar tomonidan o’zga mamlakatlar ichki ishlariga aralashish uchun
erkparvarlikni niqob qilib ish ko’rishga urinishlar ham yo’q emas. Biroq , bunday
siyosiy qallobliklar jahon jamoatchiligi tomonidan darhol ilg’ab olinadi va fosh
etiladi. Zero, erkparvarlik eng avvalo shaffoflik darajasidagi poklikni, halollikni
talab qiladi, ozginagina dog’ni ham ko’tara olmaydi.
Vatanparvarlik. Eng ma’lum va mashhur tamoyil, bu – vatanparvarlik. U
insonning o’z Vataniga muhabbatini, uni asrab–avaylashga bo’lgan ishtiyoqini
anglatuvchi axloqiy tushuncha. Uni ko’pincha Vatan dushmanlariga qarshi
ma’naviy–mafkuraviy qurol sifatidagina talqin etadilar. Aslida esa bu tamoyilning
qamrovi ancha keng – u insonparvarlikning nisbatan muayyanlashgan shakli. U,
eng avvalo, o’z vatandoshlari erkini asrash uchun kurash, inson ozodligi yo’lidagi
xatti–harakatlardir. Vatan himoyasi, bu – inson himoyasi, millat himoyasi. Lekin
bu himoya, yuqorida aytganimizdek, faqat jang maydonida emas, balki barcha
sohalarda ham namoyon bo’lishi mumkin. Har jabhada Vatan erishgan
muvaffaqiyatlardan quvonch, muvaffaqiyatsizliklardan qayg’u hissini tuyush,
Vatan bilan g’ururlanish, uning har bir qarich yeriga, binosining har bir g’ishtiga,
qadimiy obidalariga, ilm–fan va san’atdagi yutuqlariga mehr bilan qarash, ularni
ko’z qorachig’idek asrab–avaylash bular hammasi vatanparvarlikdir.
Vatanparvarlik tamoyili Vatan tushunchasini fidoyilarcha idrok etish,
muayyan hudud va xalqqa muhabbat hissi singari omillar bilan bog’liq. Zotan,
ma’lum bir mamlakat fuqarosi o’sha mamlakatdagi asosiy etnik guruh vakili
bo’lmasligi ham mumkin. Turli shart–sharoit taqozosi bilan boshqa bir hududga,
mamlakatga kelib , qolib ketgan fuqarolar, o’z tarixiy vatanidan olisda tug’ilganlar
kam emas. Ularning ko’pchiligida «tarixiy Vatan» tushunchasi xayoliy bir
qo’msash, shirin g’ussa, o’tkinchi intilish tarzida ifoda topadi. Aslida esa bu –
mazkur Vatanga muhabbat emas, balki o’z ajdodlariga, olis xotiraga hurmatdan,

ekzotik hissiyotlardan kelib chiqadi; haqiqiy muhabbat esa, sharoit har ikki
Vatandan birini tanlashni taqozo etganda, hozir yashab turgan Vatani va
vatandoshlariga nisbatangina mavjud ekani aniq–ravshan ayon bo’ladi.
Mazkur holatni ajoyib gurji yozuvchisi Nodar Dumbadze o’zining «Hellados»
hikoyasida g’oyatda jonli tasvirlab bergan: Suxumining Venetsian ko’chasida
Yanguli ismli yunon bola otasi bilan birga yashaydi. Uning chap ko’ksida
«Hellados» (Ellada) degan sanchma yozuv bor, u bu bilan faxrlanib yuradi. Lekin,
vaqt kelib, yunonlarga tarixiy vatanlariga qaytishga ruxsat berilganida, Yanguli
ketishni istamaydi. Otasi qattiq kaltaklab, majbur qiladi. Do’sti Jamol undan nega
otang bilan birga ketmoqchimassan, deb so’raganida Yanguli Shunday javob
beradi:
«Qandoq tuShuntirsamikin... – deya gap boshladi u ni h oyat. – Onam yo’q,
h atto eslolmayman h am. Otam uzzukun tomorqada yoki tirikchilik tashvishida...
Men ko’chada, Venetsian ko’chasida katta bo’ldim... Mening Vatanim, mening
Elladam bu – Suxumi, ko’cha, CHalbash...
– Bu nima bo’lmasa? – Men Yangulining ko’kragini ochib baland ovozda
o’qidim: Hellados.
– Bu – naqsh, Jamol. Vatan – ichkariroqda, naqd yurakning o’zida! – Yanguli
qo’lini ko’ksiga qo’ydi.
O’pkam to’lib, tomo g’ imga achchiq bir narsa qadaldi, unga yana bir nimalar
demoqchi edim–u, ammo Yanguli eshagini no’xtasidan yetaklab, h ovlidan chiqib
ketdi».
Otasi zo’rlab, kaltaklab kemada olib ketishiga qaramay, Yanguli o’z asl
Vatanidan ketishni istamaydi, o’zini dengizga tashlab, Vatani bag’rida halok
bo’ladi. Buni yozuvchi Shunday tasvirlaydi:
«Oradan bir kun o’tib, Kelasuri daryosining quyilish joyida dengiz to’lqinlari
bir bolaning jasadini so h ilga chiqarib tashlabdi. To’ g’ riro g’ i, uni keksa
baliqchilar suvdan tortib olib, qumga yotqizishibdi. So’ng murdaning kimligini
aniqlash uchun Shu atrofda o’ynab yurgan bolalarni chaqirishibdi. Mar h umning
basharasi Shu qadar dabdala bo’lib ketgan ekanki, uni h ech kim tanimabdi. Uni

men tanidim. CHap to’shining ustidagi «Hellados» degan se h rli yozuvni
ko’rgandan keyin tanidim. Nafasimni ichimga yutgancha so h ildan, so’ng temir
yo’l bo’ylab, keyin Venetsian ko’chasidan to’xtovsiz yugurib, telbalarcha uyga
otilib kirdim.
– H a, nima bo’ldi?!! – Xolamning kapalagi uchib ketdi.
– Nina xola... Yanguli qaytib keldi...
So’ng xolamning oldida cho’kkalab, oyoqlarini quchoqlab yi g’ lab
yubordim...».
Demak, vatanparvarlik tamoyili xayoliy tuyg’uga emas, balki muayyan
zamonga, muayyan vatandosh–insonlarga bo’lgan muhabbatga asoslangan axloqiy
xatti–harakatlar jamuljamidir. Shu jihatdan qaraganda, mamlakatimizdagi barcha
millatlar tengligini e’tirof etuvchi, millatidan qat’i nazar, hammamiz bir Vatan
farzandlari ekanimizni ta’kidlovchi Konstitutsiyamizning ana Shunday demokratik
tamoyillarga asoslanishi, yuksak axloqiy zaminga egaligi e’tibor va e’zozga
loyiqdir.
Hozirgi paytda yoshlarimizda vatanparvarlik tuyg’usini tarbiyalash, ularni
Vatan ma’nosini teran anglab yetishga o’rgatish, vatanparvarlik – yuksak axloqiy
tamoyil ekanini tuShuntirish axloqShunoslikning dolzarb vazifasi hisoblanadi.
Millatparvarlik. Yana bir muhim axloqiy tamoyil, bu –millatparvarlik. U,
ma’lum ma’noda, vatanparvarlik tamoyilining yanada muayyanlashgan shakli.
Zero, millatni sevish keng ma’noda Vatanni sevish degani. Vatansiz millatning
bo’lishi yoki rasmana erkin va baxtli yashashi mumkin emas.Shu o’rinda
millatparvarlikni millatchilik bilan qorishtirib yubormaslik to’g’risida qisqacha
to’xtalib o’tmoq lozim. Millatchilik o’z millatini ajratib olib, unga buyuklik
maqomini berishga intilish bo’lsa, millatparvarlik, boshqalarni kamsitmagan holda,
o’z millati ravnaqi uchun kurashish, bu yo’lda, lozim bo’lsa, o’z hayotini ham fido
qilish demakdir. U insonparvarlik bilan ham chambarchas bog’liq. CHunki o’z
millatini chin dildan sevmagan odam hech qachon boshqa millatlarni seva
olmaydi.

Asl millatparvar – milliy o’zligini anglab yetgan inson. U o’z millati bilan
faxrlanadi, o’z millati bilan butun jahonning faxrlanishini istaydi. CHunonchi,
Navoiy do’ppi bilan to’n kiygan o’zbekni har qanday shoh jamolidan afzal ko’radi:
Sho h u toju xil’atekim, men tomosho qil g’ ali
O’zbakim boshida qalpoq, egnida shirdo g’ i bas.
Lekin Navoiy Shu faxrlanishi, g’ururlanishi barobarida o’zgalarga kibr bilan
qaragan emas, aksincha, o’zga til vakili bo’lmish Jomiyga bag’oyat hurmat–izzat
ko’rsatib, unga, pirim, deb qo’l bergan.
Millatparvarlik tamoyili asosida milliy g’oya yotadi, u millatni sevish
amaliyotining – millatparvarlikning ilmiy–nazariy asosi sifatida maydonga chiqadi.
Milliy g’oyaning zamonaviy, biz tanlagan ko’rinishini, uning mafkuraviy
jihatlarini Islom Karimov Shunday ta’riflaydi: «Milliy mafkuramiz har qanday
millatchilik va Shunga o’xshash unsurlardan, boshqa elat va xalqlarni
mensimaslik, ularni kamsitish kayfiyati va qarashlaridan mutlaqo xoli bo’lib,
qo’shni davlat va xalqlar, umuman, jahon hamjamiyatida, xalqaro maydonda
o’zimizga munosib hurmat va izzat qozonishda poydevor va rahnamo bo’lishi
darkor».
Uning ikkinchi jihati esa mana bunday talqin etiladi: «Milliy g’oya birinchi
navbatda yosh avlodimizni vatanparvarlik, el–yurtga sadoqat yo’lida tarbiyalash,
ularning qalbiga insonparvarlik va odamiylik fazilatlarini payvand qilishdek
olijanob ishlarimizda madadkor bo’lishi zarur».
Asl millatparvar ana Shunday bo’lishi kerak. Asl millatparvar insonlarning
umri millatning umri kabi mangudir. Millat yo’lida o’z jonini tikkan Munavvar
qori, Behbudiy, Fitrat, Abdulla Qodiriy, CHo’lpon singari minglab fidoyilarni
xalqimiz hech qachon unutmaydi.
Fidoyilik. Ma’lumki, inson muayyan mamlakat va jamiyatdagi qoidalarni,
huquqiy me’yorlarni buzmay yashashi mumkin. Rasmiy–huquqiy idoralar va
tuzilmalar tomonidan bunday odam rosmana, jamiyat uchun xavf tug’dirmaydigan
shaxs hisoblanadi. Lekin bunday odam axloqsiz bo’lishi, huquq bilan hisoblashgan
holda axloqni tan olmasligi mumkin. Boshqacha qilib aytganda, u o’z

mamlakatidagi jinoyat kodeksini e’tirof etishi barobarida, qalbidagi vijdon
qonunlari bilan hisoblashmaydi, jinoiy jazodan qo’rqadi–yu, vijdon azobini
bilmaydi.
Shu fikrlarni endi misolda ko’raylik. Deylik, kuz kunlaridan birida O’rdadagi
Anhor bo’ylab shoshib ketayotgan odam suvga cho’kayotgan, yordamga muhtoj
kishini ko’rdi. Lekin darhol o’zini suvga otib, uni qutqarmadi. CHunki birinchidan,
cho’kayotgan u emas, ikkinchidan, egnidagi kostyum–shim suvga tushsa rasvo
bo’ladi, uchinchidan, uning vaqti yo’q, foydali bir ish yuzasidan uchraShuvga
ketyapti, to’rtinchidan, suv sovuq, shamollab qolishi mumkin, beshinchidan, axir,
bu odamning cho’kishiga u sababchi emas–ku! Shunday qilib, bir odam cho’kib
ketdi, ikkinchi bir odam, buni ko’ra–bila turib, o’z yo’lida davom etaverdi. Buning
uchun uni qamamaydilar ham, jarimaga tutmaydilar ham, u haqda faqat, qanday
beshafqat, vijdonsiz odam ekan, deb fikr bildiriladi, xolos.
Endi boshqa bir o’tkinchini tasavvur qiling: u Shu zahoti o’zini suvga otib,
cho’kayotgan odamni qutqardi, dastlabki yordamni ko’rsatdi va taksiga xarajat
qilib, uyiga qaytdi: kiyim–bosh shalabbo, kattagina foydadan qoldi, besh–olti kun
shamollab, dori–darmonga ham mablag’ sarfladi. Lekin u bunga achinmaydi.
Voqeani eslaganida afsuslanmaydi, balki o’z xatti–harakatidan qoniqish tuyib,
jilmayib qo’yadi, hatto bu xotirlash unga ruh beradi.
Bu hodisada biz ikki xil tamoyil bilan harakat qilgan ikki kishini ko’rib
turibmiz: birinchisi – xudbin, ikkinchisi – fidoyi inson. Garchand, qonun birinchi
kishini xudbinligi uchun jazolamagani barobarida ikkinchi kishiga fidoyiligi uchun
alohida imtiyoz bermasa–da, jamiyat, mahalla–ko’y, odamlar ularga ikki xil
munosabatda bo’ladilar: xudbinlikdan ijirg’anib, nafratlanadilar, fidoyilikdan
hayratlanib, minnatdorchilik bildiradilar.
Ziyolilik. Ziyolilik tamoyili hozir biz anglaydigan tushuncha ma’nosida
nisbatan uzoq tarixga ega emas. U jadidchilik harakati bilan birga yuzaga keldi
desak, xato qilmagan bo’lamiz. Lekin bu tamoyilning inson faoliyatidagi dastlabki
unsurlari O’rta asrlar va undan keyingi davrlardagi ma’rifatparvarlar hayotida
shakllanganini e’tirof etmoq lozim. Ya’ni, u insoniyat jamiyatidagi madaniy va

intellektual – aqliy taraqqiyot bilan bog’liq. Shu bois uni inson paydo bo’lganidan
ancha keyin vujudga kelgan axloqiy hodisa deb talqin etish maqsadga muvofiq.
XX asr allomalaridan biri, buyuk olmon faylasufi, «Frankfurt maktabi»ning
namoyandasi Teodor Adorno Ikkinchi jahon urushidagi genotsiddan so’ng,
ziyolilik – axloqiy kategoriya, degan fikrga kelganida mutlaqo haq edi.
Shuni alohida ta’kidlash joizki, ziyolilik axloqiy tushuncha – tamoyil sifatida
murakkab va ko’pyoqlamalik tabiatiga ega. Ba’zilar ziyolilik deganda oliy
ma’lumotli kishiga xos bo’lgan fazilatni tuShunadilar. Vaholanki, ziyolilik
tamoyili tabaqa yoki guruhga mansublik ma’nolarini anglatmaydi. Oddiy fermer –
dehqon ham, haydovchi ham, farrosh ham ziyolilik tamoyili bilan ish ko’rishi va
atrofdagilar tomonidan: «Ha, falonchimi, juda ajoyib, ziyoli odam–da», degan
yuksak ijtimoiy bahoga loyiq bo’lishlari mumkin. Bunda u odamning kasbidan
qat’i nazar, ham bilim, ham fahm–farosat, ham oliy maqsadlar egasi ekani
tuShuniladi. Shunday qilib, ziyolilik asosida insonning ma’naviy–ma’rifiy
yuksakligi, qalbidagi ichki nur, atrofni ham nurlantira oladigan ziyosi bilan
belgilanadigan xatti–harakatlar yotadi.
Ziyolilik tamoyiliga hukmron–ma’muriy doiralar va xalq tomonidan o’ziga
xos munosabatlar mavjud. CHunonchi, birinchi toifadagilar ko’p hollarda
ziyolilikka umumiy tarzda ijobiy munosabatda bo’ladilar, lekin masala muayyan
ziyoli shaxslarga borib taqalganda, manfaatlar to’qnaShuvi ro’y beradi: ziyolilar
hukmronlar toifasini ziyolilik tamoyili asosida yashashi va ish yuritishini talab
qiladi, bu esa ularga, tabiiyki, yoqmaydi, buni hokimiyat ishlariga aralashish deb
ijirg’anadilar, turli bahonalar topib, zimdan ziyolilarga qarshi kurashadilar. Bunga
Lev Tolstoydek buyuk, pokiza insonning cherkov tomonidan la’natlanishi yoki
norasmiy Turkiston Ligasining rahbari, istiqlol fidoyisi, mard sarkarda, haqiqiy
ziyoli, chor armiyasi general–mayori Jo’rabek Qalandarqori o’g’liga suiqasd
uyushtirilishi – Qorasuvdagi o’z yozgi bog’ida sirli ravishda o’ldirilishi hodisalari
yaqqol misol bo’la oladi. Mustamlakachilikka va totalitar tuzumlarga asoslangan
mamlakatlarda ziyolilik tamoyiliga sodiq kishilar to’g’ridan–to’g’ri, ochiq
qatag’on qilinadilar. Bunga misol qilib, Fitrat, Qodiriy, CHo’lpon kabi jadidlarni

va Stalin–Hitler konslagerlarida halok bo’lgan minglab ziyolilarni keltirish
mumkin.
Me h natsevarlik. Inson barcha mavjudotlar ichida xatti–harakatlarining,
faoliyatlarining ko’pligi va xilma–xilligi bilan ajralib turadi. Mehnat ana Shu xatti–
harakatlarning aniq maqsadga yo’naltirilgan qismidir. To’g’ri, mehnatga o’xshash
xatti–harakatlarni qaldirg’ochning in qurishida ham, polaponiga baliq tutib
keltirayotgan chorloqda ham, yer kavlayotgan yumronqoziqda ham ko’rishimiz
mumkin. Lekin bu xatti–harakatlar savqi’ tabiiy – tabiiyyatga (instinktga)
asoslangan. Inson mehnati esa, aql vositasida amalga oshadi, u o’zi, yaqinlari, o’z
jamiyati va kelajak avlodning yaxshi yashashi uchun mehnat qiladi. Shu sababli
mehnatni sevgan odam ijtimoiy–iqtisodiy sharoit risoladagidek yo’lga qo’yilgan
jamiyatda o’z ehtiyojlarini qondirib, farovon yashashga muyassar bo’la oladi,
ishyoqmas odam esa aksincha, har qanday sharoitda ham hech qachon biri ikki
bo’lmaydi. Bundan tashqari, mehnatsevar inson jamiyat a’zolari tomonidan
e’zozlangani barobarida, dangasa odam ijobiy shaxs sifatida qabul qilinmaydi.
Mehnatsevarlik tamoyili mehnat jarayonida shaxsning o’z–o’zini namoyish
etishiga, o’zligini ro’yobga chiqarishiga, o’zgalar bilan munosabatlar o’rnatishiga
imkon yaratuvchi axloqiy fazilatdir. U insondan halollikni, intizomni, ishtiyoq va
intilishni talab etadi, mehnatga nisbatan sub’ektiv tarzdagi ijobiy munosabatni
taqozo qiladi.
Ma’lumki, mehnatdan maqsad – ehtiyojni qondirish. Lekin bu ehtiyojni
qondirishning qay tarzda, qanday ma’naviy–ruhiy sharoitda amalga oShuvi
muhim. Faqat tor manfaatparastlik nuqtayi nazaridan mehnat qilish, tinimsiz
tirishib–tirmashish, mehnatga pul topish vositasi sifatidagina munosabatda bo’lish,
tabiiyki, kishiga ma’naviy qoniqish, huzur baxsh etmaydi: bunday «tinib–
tinchimas» odamda xushomadgo’ylik, torlik, asabiylik, nolish singari holatlar
ko’zga tashlanadi. O’z kasbini yoki mehnat sohasini sevib mehnat qilgan odam
majburiylik emas, ixtiyoriylik asosida ish ko’radi, mehnatining natijasigina emas,
balki mehnat jarayonining o’zi ham unga quvonch, qoniqish bag’ishlaydi. Zero,
bunday hollarda mehnatsevarlik zamirida o’z manfaati bilan birgalikda Vatanga,

xalqqa, yaqinlariga xizmat qilishdek olijanob maqsadlar yotadi; ana Shunday
maqsadlar insonni «chumolilik» doirasidan kenglikka va yuksaklikka olib chiqadi.
Tinchlikparvarlik. Bu axloqiy tamoyil ham insoniyat hayotida muhim
ahamiyatga ega. CHunonchi, tinchlikparvarlik urushning, qon to’kishning har
qanday ko’rinishini inkor etadi, oddiy tinchliksevar shaxsning tinch–totuv
yashashga bo’lgan ijobiy munosabati bilangina chegaralanib qolmaydi, balki
dushmanlik va tajovuzkorlikka qarshi kurashni, zarba berishni taqozo etadi. Unda
tinchlik haqida chiroyli gaplar aytish, yig’inlarda ma’ruzalar qilish emas, balki faol
xatti–harakat, uyushtiruvchilik, tashkilotchilik birinchi darajali zaruriy faoliyat
hisoblanadi.
Tinchlikparvarlar fidoyi insonlardir. Ularning ana Shu fidoyilarcha xatti–
harakatlari pirovard natijada har bir inson hayotiga takrorlanmas noyob qadriyat
sifatida qarashga, har bir fuqaro qadrini, har bir davlat suverenitetini, har bir
millatning o’z hayot tarziga monand yashash huquqini muqaddas deb tan
olinishiga olib keladi, mamlakatlararo jamoat tartibini saqlashga, avlodlar
ravnaqiga, tarixiy–madaniy hamkorlikka, millatlar va turli ijtimoiy guruhlar
orasida o’zaro tushunishning qaror topishiga xizmat qiladi.
Jo’mardlik. Jo’mardlik tamoyili esa Sharqda qadimdan mavjud. Ovro’pada
uni altruizm nomi bilan Ogyust Kont ilmiy muomalaga kiritganini aytib o’tgan
edik. U – kishidagi o’z qavmdoshiga achinish hissidan, unga baxt va farovonlik
tilash tuyg’usidan kelib chiqadi, mohiyatan beminnat xayriyaga asoslanadi. O’z
manfaatidan o’zga manfaatini ustun qo’yib, «o’z og’zidagini o’zga og’ziga tutib»
yashash jo’mard insonning hayot tarziga aylanadi. Bu – oddiy xayriya emas, balki
muhtojlikning har qanday ko’rinishiga qarshi o’ziga xos kurashdir. Ammo bu
kurash insonparvarlik, vatanparvarlikdagi singari qat’iy jamiyat yoki jamoaning
axloqiy–me’yoriy talablaridan kelib chiqmaydi, u faqat va faqat xususiylik
tabiatiga ega, har bir shaxsning erkin ixtiyori bilan bog’liq axloqiy tamoyil.
CHunonchi, biror kishi tomonidan insonparvarlik yoki vatanparvarlik talablarini
bajarmaslik boshqalarda unga nisbatan nafrat hissini uyg’otadi, jo’mardlik
ko’rsatmagan odam esa bunday ma’naviy javobgarlikka tortilmaydi. Zero,

jo’mardlik mohiyatan «oddiy odamlik qobig’idan chiqa bilish», ilohiylik sifatlariga
ega bo’lib borish demakdir, bu esa hammaga ham nasib etavermaydi.
Bundan tashqari, bizning milliy axloqShunosligimizda o’zbekchilik,
me h mondo’stlik kabi tamoyillar mavjud. Ular millatimizning eng yaxshi
an’analariga sadoqat tuyg’usidan kelib chiqadi va o’zbek kishisiga xos bag’ri
kenglik, do’stga, mehmonga borini bag’ishlashdek xususiyatlarni o’zida
mujassamlashtiradi.
Axloqiy me’yorlar
Inson hayotida axloqiy me’yorlar ham katta ahamiyatga ega. Ular
tamoyillarga nisbatan ancha sodda, umumlashmagan, tor qamrovli. Ularni
kundalik hayotimizda muayyan axloqiy fazilatlarni aks ettirgan tushunchalar va
tamoyillarning amalga oshish murvatlari ham deyish mumkin, ular axloqiy
talablarning eng oddiy, lekin keng tarqalgan shakli sifatida ro’yobga chiqadi.
Halollik, rostgo’ylik, hayolilik, insoflilik, xushmuomalalik, boodoblik, kamtarlik
singari me’yorlar ayniqsa diqqatga sazovor.
H alollik. Halollik vijdon, adolat va burch kabi axloqShunoslik mezoniy
tushunchalari bilan bog’liq, insoning o’zgaga munosabati o’ziga munosabatidek
sof, pokiza bo’lishini talab qilidigan axloqiy me’yordir. Dastavval u diniy
tushuncha sifatida vujudga kelib, har bir musulmonning yemak–ichmagi, jinsiy va
iqtisodiy xatti–harakatlari sifatini belgilab beruvchi shar’iy me’yor bo’lib amal
qilgan, uning ziddi – harom diniy nuqtayi nazardan salbiy hisoblangan xatti–
harakatlarga nisbatan qo’llanilgan. M., bismil qilingan hayvon yo parranda go’shti
– halol, o’laksa go’shti – harom, nikohdagi jinsiy aloqa – halol, zino – harom,
mehnat haqi – halol, o’g’rilik bilan topilgan mol – harom v.h.
Ko’rib o’tganimizdek, har bir diniy e’tiqodning asosida axloqiylik yotadi va u
ko’p hollarda ibodatdan baland qo’yilgan: solih bandalar, «Qur’on»da
aytilganidek, eng avvalo go’zal axloq egalaridir. Shu boisdan keyinchalik halollik
nisbatan tor shar’iy qobiqdan chiqib, asta–sekinlik bilan shaxs hayotidagi eng
qamrovli axloqiy me’yorga aylandi, teran ma’naviylik kasb etgani holda, kundalik
hayotdagi insoniylikni belgilaydigan umuminsoniy fazilat bo’lib qoldi. M., hozirgi

kunda ixtisoslashgan mehnat taqsimotining takomillaShuvi, ilm–fan
taraqqiyotining yuksalishi natijasida biz kasbiy halollik, ilmiy halollik, iqtisodiy
halollik v.b. haqida gapirishimiz mumkin.
Insoniyat jamiyatida haromlik yoxud nopoklikning halollikka nisbatan kam
uchramasligi doimo axloqShunoslarni tashvishga solib kelgan. CHunonchi, imom
G’azzoliyning harom yeyish haqida to’xtalib, mana bunday deyishi bejiz emas:
«…Xohi zulm bilan olingan bo’lsin (kuch ishlatib, xoinona undirish va
bosqinchilik–o’g’rilik yo’llari bilan olish); xoh zavq va o’yin yo’li bilan olinsin
(qimor va Shunga o’xshash narsalar bilan bo’lganiday); xoh hiyla va nayrang
yo’llari bilan olinsin (tovlamachilik va aldamchilik, tarozidan urish kabi); o’z moli
va boyligini harom ishlarga (ichkilikbozlik, qimor, fohishabozlik) xarjlashi –
hammasi harom yeyishga kiradi».
Afsuski, G’azzoliy sanab o’tgan holatlarni atrofimizda ko’p ko’ramiz.
CHunki nopok yo’l tutish oson, lekin halollikka erishish qiyin. Buning sababi
Shundaki. halollikning mavjudligi fidoyilik axloqiy tamoyili va rostgo’ylik axloqiy
me’yori bilan shartlanadi; doimo halollik qilish yoki halol yashashi uchun kishi
albatta nimalardandir kechishi, kimlargadir qarshi borishi, faqat rost gapirishi, so’z
bilan ish birligiga erishishi kerak. Shu bois halol inson jamoatchilik o’rtasida
obro’ga ega, hurmatga sazovor bo’ladi. Qaysi jamiyatda halol fuqarolar ko’paysa,
o’sha yerda baxt va farovonlik hukm suradi.
Halollika birinchi bo’lib to’xtalishimizning sababi Shundaki,
mustamlakachilik davrida, ayniqsa, sho’rolar hukmronlik qilgan chorakam bir asr
vaqt mobaynida yolg’on, aldov, nopoklik, haromxo’rlik, munofiqlik singari illatlar
xalqimizga Shu qadar ustalik bilan singdirildiki, hozirgi paytda ko’pchilik odamlar
halollik, rostgo’ylik ustidan hatto kuladigan bo’lib qolganlar. So’z bilan ish birligi
yo’qolgan, qog’ozdagi chiroyli gaplar hayotga to’g’ri kelmaydi. Lekin bularning
hammasi, afsuski, odatiy holdek qabul qilinadi. Shu bois mustaqilligimizning
dastlabki kunlaridanoq bu illatlarga qarshi kurash boshlandi. Hozirgi kunda
davlatimiz milliy–ma’naviy qadriyatlarni tiklashni, odamlarni halol, insofli,
adolatli bo’lishga chaqirishni o’z ichki siyosatining muhim qismi deb bilgan holda

ish tutmoqda. Zero, ko’z o’ngimizda nopoklik yolg’on, aldov, ikkiyuzlamachilik
nimaligini deyarli bilmaydigan jamiyatlar, millatlar gullab–yashnamoqda.
Yaponiya, Olmoniya, Frantsiya, AQSH, Buyuk Britaniya singari mamlakatlar
Shular jumlasidan. Shu o’rinda quyidagi misolni keltirib o’tish maqsadga muvofiq.
Rostgo’ylik. Rostgo’ylik yoki to’g’ri so’zlilik insonning haqiqatga intilishi
bilan bog’liq, haqiqat esa doimo sinfiylik–tabaqaviylik, partiyaviylik–
mafkuraviylik va tarixiylik–davriylikdan yuqori turadi. Haqiqatning ifodaviy
shakllaridan biri rostgo’ylikdir. Demak, rostgo’ylik – insonning keyinchalik kasb
etgan – o’z ongiga, ruhiga singdirgan, ijtimoiy–hayotiy, davriy–tajribaviy
xususiyat emas, balki uning mohiyatida berilgan fazilat. M., yaqinda tili chiqqan
yosh go’dakni olaylik. U nima desangiz ishonadi, o’zi nimaiki desa – rost gapiradi
(«Aldagani bola yaxshi» degan maqolni eslang). Go’dakning soddaligidan,
ishonuvchanligidan, to’g’risini aytishidan biz – kattalar kulamiz; lekin haqiqat
ustidan, rostgo’ylik ustidan kulayotganimizni o’ylab ham ko’rmaymiz. Go’dak
kattarib, «aqli kirib» borgani sari atrof–muhitda yolg’on mavjud ekanligini, rost
gapirsa yo kulgi bo’lishi, yo jazo olishi mumkinligini anglab yetadi va asta–sekin
yolg’onga o’rgana boshlaydi, dastlabki maishiy yolg’on ijtimoiy bosqichga
ko’tariladi. Endi xususiy yoki guruhiy manfaatdorlikni ta’minlovchi yolg’on
atrofdagi voqelikning hamrohiga aylanadi. Insonni bu yo’ldan faqat yuksak
ma’naviylik, birinchi galda axloqiy tarbiya qutqaradi. Ezgulik, nomus, or, qadr–
qimmat, insonparvarlik, halollik, insof nima ekanini tuShunib yetgan kishigina
rostgo’y bo’la oladi.
Rostgo’ylik oson emas. U insondan sabr–toqat, matonat va jasoratni talab
qiladi, rostgo’y inson qo’rquvdan forig’ bo’ladi, har qanday holatda ham vijdoniga
qarshi bormaydi: kimlarningdir ko’ziga qarab, yaqinlarini yoki hamkasabalarini
xafa qilishdan, o’z moddiy manfaatdorligiga zarar yetkazishdan cho’chmaydi.
To’g’ri, bunday munosabat tufayli rostgo’y inson aziyat chekishi, ta’na–
dashnomlarga qolishi mumkin. Lekin bularning hammasi bir odamga yoki
muayyan guruhga voqelikni asl holida yetgazganligidan, ularni noto’g’ri yo’lga

solib yubormaganligidan qalbda paydo bo’lgan qoniqish hissi, xotirjamlik va orom
tufayli yuvilib ketadi, ichki bir quvonch unga baland ruh bag’ishlaydi.
Hayolilik. Bu me’yor xulqiy go’zallikning asosiy belgilaridan hisoblanadi. U,
garchand, bir qarashda, uyat hissi bilan o’xshash bo’lsa–da, aslida o’zini ko’proq
andisha va iboga yaqin fazilat tarzida namoyon qiladi, unda axloqiy mohiyat
estetik xususiyat – nafosat bilan uyg’unlashib ketadi. Hayodan odatda, inson
qizaradi, bu qizarish, ayniqsa xotin–qizlarda ichki go’zallikning yuzga tepchib
chiqishiga sabab bo’ladi va alohida bir nafislikni, mayinlikni vujudga keltiradi.
Insonning o’zi sodir etgan yoki boshqalar vositasida amalga oshirilgan
axloqiylikka zid xatti–harakatlardan noqulay vaziyatga tushishi, o’ng’aysizlanishi,
mulzam bo’lishi uyat hissida ham mavjud. Lekin bu holatlar uyatda ijtimoiylik
kasb etgan bo’ladi, Shu sababli ular xatti–harakat sodir qilingandan so’ng ham
davom etadi va ko’p hollarda vijdon azobiga aylanadi. Hayotda esa mazkur
holatlar sof ma’naviy tabiatga ega va vaqt doirasida cheklangan bo’lib, ular xatti–
harakat sodir etilayotgan paytdagina yuzaga chiqadi.
Sharq donishmandlari, xususan, Abu Lays as–Samarqandiy, G’azzoliy,
Navoiy kabi allomalar, keyinroq esa Avloniy, Fitrat singari jadid mutafakkirlari,
hayoni yuksak axloqiy qadriyat sifatida olib qaraganlar, uni ikkiga – odamlar
oldidagi hayoga va Alloh oldidagi hayoga ajratganlar hamda nomusning bir
ko’rinishi deb ta’riflaganlar. CHunonchi, «Hayo, – deb yozadi Abdulla Avloniy
«Turkiy guliston yohud axloq» asarida, – dilni ravshan qiladurgan bir nurdirki,
inson har vaqt Shul ma’naviy nurning ziyosiga muhtojdir… Iffatning pardasi,
vijdonning niqobi hayodir» 5
.
Darhaqiqat, hayolilik kishining ma’naviyatli, ma’rifatli, nomusli, ochiq
ko’ngilli ekanini anglatadi, uning ziddi behayolik esa, aksincha, ma’naviyatsizlik,
nopoklikka moyillik, qalban qattiqlik kabi illatlar bilan xarakterlanadi.
Bugungi kunda hayolilik alohida ahamiyatga ega. Turli tsivilizatsiyalarning
o’zaro aloqalari, ba’zan esa omuxtalaShuvi, urbanizatsiya, modaparastlik singari
zamonaviy hodisalar o’zbek oilasidagi an’anaviy hayolilikka ma’lum ma’noda
5
Авлоний А. Ўсон миллат. Т., «Шарқ», 1993, 98-б.

salbiy ta’sir ko’rsatayotir, ayniqsa xotin–qizlar va yoshlarning o’zini tutishida,
muomalasida, kiyinishida bu ta’sirni yaqqol sezish mumkin. Shu sababli oiladagi
va maktabdagi tarbiyada hayolilik xulqiy go’zallik, nazokat; behayolik esa xulqiy
xunuklik va qo’pollik ekanini uqdirish shaxs erkinligining doimo o’zgalar oldida
mas’uliyat bilan bog’liqligini izchil ravishda tuShuntirib borish muhim
vazifalardan biri.
Insoflilik. Aflotun haqida gap borganida, uning adolatni davlatga xos fazilat,
degan fikrini keltirib o’tgan edik. Darhaqiqat, adolat mohiyatan davlatning
fuqaroga, jamiyatning shaxsga nisbatan munosabati tarzida namoyon bo’ladi.
Bordi–yu, o’zaro adolatli munosabatlar haqida gap ketsa, unda odatda yuksak
martabadagi tarixiy shaxsning quyi martabadagi shaxsga munosabati nazarda
tutiladi. Insof esa ana Shu adolatning tor qamrovli xususiy ko’rinishi sifatida
namoyon bo’ladi. U fuqarolar, jamiyat a’zolari orasidagi o’zaro munosabatlar
me’yoridir.
Insoflilik ham halollik kabi vijdon tushunchasi bilan bog’liq, ma’lum ma’noda
halollikka o’xshab ketadi. Lekin bu yuzaki taassurot. CHunki halollik o’z haqi va
haqqini, ya’ni moddiy va ma’naviy huquqini o’zgalarning haqi va haqqiga xiyonat
qilmagan holda ajratib yashashni anglatadi. Insoflilik esa ijobiylikda halollikdan
ham bir qadam olg’a tashlangan holatdir: unda kishi o’z halol haqi va haqqidan
o’zganing hisobiga kechadi; «o’zga»ning sharoiti o’zinikidan nihoyatda og’ir va
yomon ekanini hisobga olib, o’z qonuniy haqi va haqqini yoki ularning bir qismini
ixtiyoriy ravishda o’zgaga beradi, muruvvat ko’rsatadi.
Misol tariqasida O’zbekiston Respublikasi Prezidentining bir xatti–harakatini
olib ko’raylik: u xorijda nashr etilgan kitoblaridan biri uchun 30.000 AQSH dollari
miqdorida berilgan qalam haqini to’laligicha mehribonlik uyiga o’tkazdi.
Vaholanki, mazkur qalam haqi uning halol aqliy mehnati tufayli ishlab topilgan
mablag’, unga hech kimning da’vo qilishga haqqi yo’q. Lekin u, o’zi va oilasining
ijtimoiy–iqtisodiy ahvoli Shu 30.000 dollarsiz ham risoladagidek bo’lishi
mumkinligini, mehribonlik uyi tarbiyalanuvchilari va tarbiyachilarining sharoiti
esa bu darajada emasligini hisobga olib, muruvvat ko’rsatdi: o’zi yoki avlodi

uchun halol jamg’arma tarzida olib qo’yishi mumkin bo’lgan mablag’dan,
insoflilik ko’rsatib, ixtiyoriy tarzda kechdi.
Bu axloqiy xatti–harakatning Prezidentlik vakolati doirasiga mutlaqo aloqasi
yo’q; Islom Karimov uni xususiy kimsa, axloqli shaxs sifatida amalga oshirdi. Ana
Shu insof yuzasidan qilingan muruvvat esa halollikni yana bir pog’ona yuksakka
ko’tardi. Qani endi o’ziga to’q odamlar, xususan, o’rta va quyi bo’g’in rahbarlari
ana Shu namunaga iqtido qilsalar! Zero, insoflilik va muruvvatlilik axloqiy
me’yorlari jamiyat yetishtirgan moddiy boyliklarni uning a’zolari o’rtasida shaxsiy
tashabbus asosida, og’riqsiz, huquqiy holatlarni poymol qilmagan holda qayta
taqsimlanishiga, jamiyatning yanada farovonlaShuviga o’ziga xos hissa qo’shadi.
Xushfe’llilik, shirinsuxanlilik, kamtarinlik, bosiqlik singari axloqiy xatti–
harakatlar me’yoriylik nuqtayi nazaridan g’oyat muhim. CHunki har bir jamiyat
darajasi ma’lum ma’noda undagi fuqarolar muomala madaniyatining yuksakligi
bilan ham belgilanadi. Zero, xushfe’l, shirinsuxan inson o’zining har bir
muvaffaqiyatsizligiga fojea sifatida qaramaydi, alam yoki g’azab bilan yomon
kayfiyatini boshqalarga o’tkazishga intilmaydi; atrofdagi axloqiy muhitni
buzmaydi. Natijada o’ziga ham, o’zgalarga ham ko’tarinki kayfiyat, turli–tuman
omadsizliklarning o’tkinchiligini anglatuvchi hayotbaxsh bir umid bag’ishlaydi.
Jamiyat doimo o’shanday odamlarni hurmat qiladi va ulardan o’rnak olishga
intiladi.
Xushfe’llilik, shirinsuxanlilik qay darajadadir ko’proq ixtiyor bilan, kishining
ma’lum bir insoniy tabiatga intilishi bilan bog’liq bo’lsa, bosiqlik, kamtarinlik,
kamsuqumlik aksincha, ko’proq iroda kuchi natijasida yuzaga keladi. Zotan
insonning o’z g’azabini bosa bilishi, noroziligini barvaqt bildirmasligi; so’zlagisi,
biror–bir gap bilan o’zini ko’rsatgisi kelib qolganda o’sha xohish–ixtiyorni to’xtata
olishi kuchli irodani talab qiladi. Shu bois muomalada bosiq, kamtarin, «etti
o’lchab bir kesish» tamoyili asosida ish ko’rgan shaxslar oqil odamlar sanaladi va
ular jamiyatda ham namunaviylik maqomiga noil bo’ladilar.
Ayni paytda ba’zi bir odamlar guruhi uchun me’yorga aylanib qolgan illatlar
ham borki, ular haqida to’xtalib o’tmaslikning iloji yo’q. Ular ichidan eng keng

yoyilgan, ma’lum ma’noda yuqumli ma’naviy kasallikka aylanib borayotgan
ikkitasini – xudbinlik va Shuhratparastlikni ko’rib chiqaylik.
Xudbinlik. U o’z individual ehtiyojlarini hamma narsadan yuqori qo’yadigan
axloqiy sifat, illatni anglatuvchi tushuncha; biror – bir insonning moddiy–maishiy
manfaatlarining boshqalarnikidan ustun qo’yilishini bildiruvchi
manfaatparastlikdan va o’z shaxsini mutlaqlashtirishiga qaratilgan
shaxsiyatparastlikning ba’zi unsurlaridan iborat salbiy xatti–harakatlar majmuidir.
U Sharqona jo’mardlik axloqiy tamoyili va insoflilik meyo’rining aksi: agar
jo’mardlik, ko’rib o’tganimizdek, biror shaxs, jamoa yoki jamiyat baxti,
farovonligi yo’lida kishining hatto o’ziga eng zarur bo’lgan narsalardan ham voz
kechishiga tayyor turishini anglatsa, xudbinlik o’z manfaatlari yo’lida, hech
kimni, hech bir jamoani, hech qanday jamiyatni tan olmaydigan salbiy me’yor
egasining bo’rtib ko’zga tashlanadigan xususiyati.
Xudbinlikni inson shaxsining o’ziga bo’lgan muhabbati bilan
chaplashtirmaslik lozim. Biz Imom G’azzoliy muhabbatning besh turi haqida so’z
yuritib, insonning o’ziga, o’zining a’zolariga, salomatligiga bo’lgan muhabbatini
birinchi o’rniga qo’yganini yaxshi bilamiz. Uningcha, bu muhabbat Alloh, ota–
ona, qarindosh–urug’, do’st–birodar, muhtoj–ehtiyojmandlar xizmatida bo’lishga
imkon yaratuvchi vosita hisoblanadi. Xudbinlik esa muhabbat hissiga emas,
nafsga, hirsga, rujuga asoslanadi, o’zini adolatsizlik, insofsizlik va berahmlik
xislatlarida namoyon etadi. To’g’ri, hammaning ham qo’lidan jo’mardlik
kelavermaydi, lekin insonning o’ziga bo’lgan muhabbati, boshqalarning ham
o’ziga Shunday muhabbati borligini inkor etmasligi kerak. Shu qoida buzilgan
joydan xudbinlik boshlanadi.
Shu h ratparastlik. Shuhratparastlik – shon–Shuhrat ketidan quvadigan va bu
yo’lda har qanday axloqsizlikdan qaytmaydigan insonlar toifasining xususiyati.
Shuhratparast odam o’z nomining doimo atrofdagilar va jamiyat diqkat markazida
turishiga, mashhurlikka, shov–Shuvga, maqtovga ichki bir tiyiqsiz ehtiyoj sezadi.
Bu ehtiyoj oxir–oqibat uni jamiyatning axloqiy – ijtimoiy talablari bilan ham,

individ sifatidagi o’z biologik va ma’naviy–intelektual imkoniyatlari bilan ham
mutlaqo hisoblashmaydigan ijtimoiy nafs bandasiga aylantirib qo’yadi.
Shuhratparastlikning axloqiy illat sifatidagi xatarli tomoni Shundaki, u ravnaq
topib borish xususiyatiga ega: dastavval kishi o’z « men »ining boshqa
« men »lardan kam bo’lmasligini talab qiladi, keyin asta–sekin o’z « men »ining
barcha « men »lardan baland turishini xohlab qoladi va nima qilib bo’lsa ham Shu
xohishni amalga oshirishga intiladi. Natijada u mavjud veqelikni, atrofdagilarning
o’ziga bo’lgan asl munosabatini real baholay olmaydi; qaerda uni «ko’tar–ko’tar»
qilib maqtashsa, o’sha yerga o’zini uradi, hayotda asl insoniy vazifasini
bajarishdan chalg’iydi, tuzatib bo’lmas xatolarga yo’l qo’yadi. Shuhratparastlikka
yorqin misol, umumbashariy timsol sifatida, odatda salkam 2,5 ming yildan buyon
Herostratning nomi keltiriladi: u abadiy Shuhrat qozonish uchun olamning yetti
mu’jizasidan biri – Efes shahridagi Artemida ibodatxonasida o’t qo’ygan. Uning
nomi hozirgacha taajjub, hayrat, ayni paytda nafrat va la’nat bilan tilga olinadi.
Shuhratparastlik ham xuddi xudbinlik kabi zamonaviy jamiyatda avj olgan
illatlardan hisoblanadi. Agar xudbinlikning keng yoyilishiga ma’lum ma’noda
shaxs erkinligining qonuniy muhofazasi, ba’zi, demokratik tamoyillar yo’l ochib
bersa, Shuhratparastlik uchun zamonaviy ommaviy axborot vositalari ko’k chiroq
vazifasini o’taydi: Nitsshe aytganidek, hozirgi paytda har qanday kichkinagina
« men », yo’lini topib, sahnadan, sahifadan yoki ekrandan o’zi haqida jahonga jar
solish huquqiga va imkoniga ega. Matbuot va so’z erkinligidan «o’ziga xos»
foydalanadigan, «mashhurlar» haqidagi shov–Shuvlar bilan Shug’ullanadigan
o’nlab gazetalar, ko’rsatuv va eshittirishlar Shuhratparastlarning yomg’irdan
keyingi qo’ziqorinlardek paydo bo’lishini ta’minlamoqda. Misol tariqasida
ko’pchilik ommaviy axborot vositalarida aslida horijiy mualliflar musiqalarini,
qo’shiqlarini noqonuniy o’zlashtirgani – o’g’irlagani (plagiat) uchun jazolanishi
kerak bo’lgan Shuhratparast «san’atkorlar»ning ko’klarga ko’tarilishini keltirish
mumkin. Shuhratparstlikning bunday keng yoyilishiga qarshi faqat axloqiy tarbiya
vositasida kurashish qiyin, Shu sababli ularga nisbatan axloqiy yo’l bilan birga

ichki va xalqaro huquq me’yorlaridan ham unumli foydalangan holda ish ko’rish
maqsadga muvofiqdir.
Ixtiyor erkinligi va axloqiy tanlov
Ixtiyor erkinligi to’g’risida fikr yuritishdan oldin erkinlikning o’zi haqida
mulohaza qilib ko’rish lozim bo’ladi. CHunki «erkinlik» atamasi bir tomondan,
sodda, aniq hammaga tuShunarli so’z, ikkinchi tomondan esa o’ta murakkab,
tumanli, o’zgarib turuvchi tushuncha; u hammani, ayniqsa yoshlarni ohanrabodek
o’ziga tortadi. «Aslida esa tarixda erkinlik nomi ostida ko’p ulug’ ishlar amalga
oshirilgan, lekin aynan Shu nom bilan qanchadan–qancha gunohlar qilingan. Har
bir kishining xayoliga kelganida yuragi dukillab urib ketadigan Shu nom bilan
qanchadan–qancha jinoyatu nodonliklar, ehtiros aldoviyu so’qirliklar o’zini bezadi
va bezamoqda». V.Vindelband fikrini davom ettirib, erkinlik atamasining
mazmuni siyosat va falsafa olamida hozirgacha turli xil bo’lib kelayotgannini,
«haqiqiy erkinlik» tushunchasi esa nimani anglatishi hali ham ayon emasligini
aytib o’tadi. Bunday «tuShunmovchiliklar»ning sababi, bizningcha, Shundaki,
inson erkinligi hech qachon yolg’iz, alohida olingan erkinlik bo’lolmaydi, u, Sartr
aytganidek, erkinliklar ro’parasidagi erkinlik. Aynan Shuning uchun ham u hech
qachon mutlaqlik kasb etolmaydi, uni doim zamon, makon, inson va narsalar
erkinligi – boshqa erkinliklar cheklab turadi; inson butunlay erkinlikka
erisholmaydi, faqat nimadandir, qaysidir bir narsadangina erkin, ozod bo’lishi
mumkin. M., sport musobaqalarida universitet sharafini himoya qilish uchun
boshqa shaharga borgan talaba darslarga qatnashish majburiyatidan ozod qilingan,
lekin u darslarga nisbatan erkinlikka ega bo’lgani holda, butunlay erkin emas –
sport musobaqalarida qatnashish majburiyatini olgan. Shunday qilib, bir
erkinlikning qo’lga kiritilishi ikkinchi erkinlikdan – sport musobaqalarida
qatnashmaslik erkinligidan voz kechishga olib keladi.

Foydalanilgan adabiyotlar
Asosiy adabiyotlar
A1. J.Ya.Yaxshilikov , N.E.Muhammadiyev.Falsafa:Darslik.-
Samarqand.2021. – 712.
A2. Q.Nazarov [va boshq.]. Falsafa asoslari [Matn]: o‘quv qollanma / -
Toshkent: O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati, 2018. - 380 b.
A3. Falsafa asoslari . (mas. muh: Q.Nazarov ). - Т : O‘zbekiston, 2005. -
384 б .
A4. Dinshunoslik. O‘quv qollanma / - Toshkent: ТИҚХММИ , 2019. - 338
b.
A5 Emirova Ye., Strelsova A. Vvedeniye v filosofiyu. – T.: Universitet,
2008.
A6 Xaitov Sh. O ‘zbekiston falsafa tarixi. –T.: Noshir, 2011. – 560 bet.
A7 Turayev B. Borliq (falsafiy tahlil). – Samarqand.: Imom Buxoriy
xalqaro ilmiy tadqiqot markazi, 2021. – 130 bet.
A8 Shermuxamedova N.A. Falsafa. O‘quv qollanma / - Toshkent. 2010. -
574 b.

Axloq va qadriyatlar falsafasi (etika)

Sotib olish