Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 99.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 08 Январь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Экономика

Продавец

Farshed Begimov

Дата регистрации 06 Декабрь 2025

0 Продаж

AQSH agrosanoat majmuasi va uning iqtisodiyotdagi o‘rni

Купить
Kirish …………………………………………………………………………………….. 4 I BOB. AQSH agrosanoat majmuasi va uning iqtisodiyotdagi o‘rni ……….. 7 1.1. AQSH agrosanoat majmuasi tushunchasi va uning iqtisodiyotdagi o‘rni ……. 7 1.2. Davlat mulkidagi korxonalarning AQSH agrosanoat majmuasidagi o‘rni ……. 13 1.3. Xususiy mulk shakllari va ularning AQSHda rivojlanish tendensiyalari …… 19 II BOB. AQSH agrosanoat majmuasida tadbirkorlik shakllari va ularning samaradorligi …………………………………………………………………… 27 2.1. Qishloq xo‘jaligi ishlab chiqaruvchilarining tadbirkorlik shakllari ……..... 27 2.2. Qayta ishlash sanoati korxonalarining tashkiliy-huquqiy shakllari ……… 32 2.3. Integratsion tadbirkorlik shakllari va ularning rivojlanish istiqbollari ……. 36 Xulosa ……………………………………………………………………………………. 40 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati ………………………………………………... 43 Kirish Bugungi global iqtisodiyot sharoitida qishloq xo‘jaligi va agrosanoat majmuasining barqaror rivojlanishi nafaqat oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash, balki iqtisodiy o‘sishni tezlashtirish, eksport salohiyatini kuchaytirish hamda innovatsion texnologiyalarni joriy etishda strategik omil sifatida qaralmoqda. Dunyo miqyosida yetakchi agrar tizimlardan biri sifatida tan olingan Amerika Qo‘shma Shtatlari qishloq xo‘jaligi modeli agrobiznesni boshqarish, davlat va xususiy sektor hamkorligi, mulkchilik shakllari diversifikatsiyasi va yuqori qo‘shimcha qiymatga ega bo‘lgan mahsulotlarni qayta ishlash darajasi bilan ajralib turadi. AQSH agrosanoat majmuasi tajribasi hozirgi kunda ko‘plab davlatlar, jumladan O‘zbekiston uchun ham ahamiyatli bo‘lib, bu tizimning samaradorlik omillari, iqtisodiy mexanizmlari, mulkchilik shakllari va tadbirkorlik modeli mahalliy agrar siyosatni modernizatsiya qilishda amaliy yo‘nalish sifatida o‘rganilmoqda. Xalqaro ekspertlar ta’kidlashicha, AQSH agrosanoat majmuasi mamlakat YaIMining sezilarli qismini shakllantiradi, qishloq xo‘jaligi mahsulotlari eksporti esa jahon bozorida yetakchi o‘rinda turadi (USDA ma’lumotlariga ko‘ra, so‘nggi yillarda AQSH agrar eksporti qariyb 170 mlrd dollardan ortiqni tashkil etgan). Mavzu bo‘yicha ilmiy tadqiqotlarning o‘rganilganlik darajasiga to‘xtaladigan bo‘lsak, X. Tolleson, M. Porter, J. Davis kabi olimlar agrobiznesning iqtisodiy samaradorligini boshqaruv va raqobat tamoyillari orqali izohlaganlar. Shuningdek, AQSH agrar sektorini chuqur tahlil qilgan USDA, FAO hamda turli iqtisodiy markazlarning ilmiy-amaliy ishlari ham bu sohaning nazariy asosini tashkil etadi. Tadqiqotning obyekti Amerika Qo‘shma Shtatlarining agrosanoat majmuasi va uning iqtisodiy tarkibiy tuzilmasidir. Tadqiqot predmeti esa mazkur tizimda mulk shakllari, davlat va xususiy sektor o‘rni, tadbirkorlik mexanizmlari, qayta ishlash sanoati hamda integratsion jarayonlarning rivojlanish xususiyatlarini qamrab oladi. Tadqiqotning maqsadi – AQSH qishloq xo‘jaligi tizimini ilmiy jihatdan tahlil qilish, undagi mulkchilik shakllari va tadbirkorlik modelining samaradorlik omillarini asoslash hamda bu jarayonlarning rivojlanish tendensiyalarini o‘rganishdan iborat. Ushbu maqsaddan kelib chiqib, quyidagi vazifalar belgilandi: – AQSH agrosanoat majmuasining iqtisodiyotdagi o‘rnini o‘rganish; – davlat mulkidagi korxonalar tizimini tahlil qilish; – xususiy mulk shakllarining rivojlanish tendensiyalarini aniqlash; – qishloq xo‘jaligida tadbirkorlik shakllarini o‘rganish; – qayta ishlash sanoatining tashkiliy-huquqiy asoslarini tahlil qilish; – integratsion tadbirkorlik shakllarining istiqbollarini baholash. Tadqiqotning ilmiy yangiligi shundaki, unda AQSH agrosanoat modeli mulkchilik shakllari va tadbirkorlik mexanizmlari nuqtai nazaridan tizimli o‘rganilib, ularning iqtisodiy samaradorlik omillari tahlil qilingan, shuningdek mazkur tajribani O‘zbekiston agrar sektorini rivojlantirish jarayonlariga tatbiq etishning nazariy asoslari asoslab berilgan. AQSH qishloq xo‘jaligi tizimining ustuvor jihatlaridan biri bozor mexanizmlari va davlat tomonidan ishlab chiqilgan agrar siyosatning uyg‘unlashganligida namoyon bo‘ladi. USDA tomonidan ishlab chiqiladigan federal dasturlar fermerlarni moliyaviy qo‘llab-quvvatlash, sug‘urta tizimlarini kengaytirish, ekologik barqarorlikni ta’minlash hamda innovatsion texnologiyalardan foydalanishga rag‘batlantirishga qaratilgan. Xususan, “Farm Bill” (Qishloq xo‘jaligi to‘g‘risidagi qonun) orqali zamonaviy agrar infratuzilmani rivojlantirish, eksportni kengaytirish, qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini qayta ishlashni chuqurlashtirish va oziq-ovqat xavfsizligini mustahkamlash bo‘yicha kompleks siyosat yuritilmoqda. So‘nggi yillarda global oziq-ovqat ta’minotidagi o‘zgarishlar, pandemiya, iqlim krizisi, logistika cheklovlari hamda geoiqtisodiy vaziyat qishloq xo‘jaligi sektorining strategik ustuvorligini yanada oshirdi. FAO ma’lumotlariga ko‘ra, jahon aholisining oshishi 2030 yilga borib global agrar ishlab chiqarishda kamida 50 foizga yaqin o‘sishni talab qiladi. Bu esa yetakchi agrar davlatlarning tajribasini o‘rganishni yanada dolzarb qiladi. Shuning uchun AQSH modeli nafaqat rivojlangan agrar tizim misoli, balki global oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlashda ham muhim ilmiy-amaliy ahamiyatga ega. Bugungi kunda AQSH qishloq xo‘jaligida robotlashtirish, sun’iy intellekt, agrodrone texnologiyasi, IoT (Internet of Things) va raqamli monitoring tizimlaridan keng foydalanilmoqda. Bularning barchasi qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining tannarxini pasaytirish, hosildorlikni oshirish va ekologik barqarorlikni ta’minlash imkonini yaratadi. Ayniqsa, “smart farming” (aqlli qishloq xo‘jaligi) va “precision agriculture” (aniq dehqonchilik) texnologiyalari sohada samaradorlikning mutlaqo yangi bosqichga ko‘tarilishiga olib kelgan. Shuningdek, AQSHda qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini chuqur qayta ishlash darajasi nihoyatda yuqori bo‘lib, qo‘shimcha qiymatga ega mahsulotlar ulushi eksportning asosiy qismini tashkil qiladi. Bu jarayon agrosanoat majmuasining nafaqat ishlab chiqarish, balki sanoat, logistika, xizmat ko‘rsatish va savdo tizimlari bilan uzviy integratsiyada rivojlanayotganligini ko‘rsatadi. Mazkur ilmiy tadqiqotning metodologiyasi sifatida tizimli yondashuv, tahliliy va taqqoslash usullari, statistik ma’lumotlarga tayangan holda iqtisodiy baholash hamda xalqaro tajriba tahlili qo‘llanildi. Bunda AQSH agrar tizimining tarixiy rivojlanish bosqichlari, hozirgi holati hamda mavjud tendensiyalar ilmiy jihatdan o‘rganildi. Shuni ham qayd etish kerakki, O‘zbekiston agrar sektori uchun AQSH tajribasi qishloq xo‘jaligini modernizatsiya qilish, davlat-xususiy sheriklikni kuchaytirish, qayta ishlash sanoatini rivojlantirish, eksport salohiyatini oshirish, innovatsion texnologiyalardan foydalanish va mulkchilik shakllarini takomillashtirish nuqtai nazaridan amaliy ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari, qishloq xo‘jaligida tadbirkorlik muhitining rivojlanishi va agrar bozorning raqobatbardoshligini oshirish uchun AQSH tajribasi ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. AQSH qishloq xo‘jaligini o‘rganishda iqtisodiy nazariyalardan biri bo‘lgan “agrobiznes nazariyasi” alohida ahamiyatga ega. J. Davis va R. Goldberg tomonidan ilgari surilgan ushbu nazariya agrosanoat majmuasini faqat qishloq xo‘jaligi ishlab chiqaruvi sifatida emas, balki ishlab chiqarish, qayta ishlash, logistika, marketing va tashqi savdoni o‘z ichiga oluvchi murakkab iqtisodiy tizim sifatida talqin qiladi. Bu yondashuv hozirgi zamonaviy agrobiznesning nazariy poydevorini shakllantirgan bo‘lib, AQSH agrar modelining shakllanishi va rivojida hal qiluvchi ilmiy nazariya sifatida qo‘llanilgan. Bu yondashuv O‘zbekiston uchun ham o‘ta muhim bo‘lib, agrosanoatning bozor mexanizmlari asosida modernizatsiya qilinishiga ilmiy yo‘l-yo‘riq beradi. Shuningdek, M. Porterning raqobat ustunligi konsepsiyasi agrar iqtisodiyotni rivojlantirishda strategik yondashuvlarni aniqlashda katta ahamiyatga ega bo‘lib, raqobat muhitini shakllantirish, innovatsion omillarni kuchaytirish, klasterlarni rivojlantirish agrar sektorning barqaror o‘sishiga xizmat qilishini ta’kidlaydi. AQSHda fermer xo‘jaliklari va qayta ishlash korxonalarining integratsiyasi nafaqat bozor raqobatini kuchaytiradi, balki mahsulot tannarxini pasaytirish hamda eksport salohiyatini oshirishga imkon beradi. Zamonaviy nazariy yondashuvlarga ko‘ra, qishloq xo‘jaligi endilikda faqat ishlab chiqarish sohasi sifatida emas, balki globallashuv sharoitida strategik va geoiqtisodiy ahamiyatga ega bo‘lgan milliy xavfsizlik elementi sifatida qaralmoqda. BMTning oziq-ovqat xavfsizligi bo‘yicha e’lon qilgan hisobotlarida qishloq xo‘jaligi mahsulotlariga bo‘lgan global talabning ortib borishi, mavjud resurslar cheklanishi hamda iqlim o‘zgarishining kuchayishi insoniyat oldida jiddiy iqtisodiy muammolarni yuzaga keltirmoqda. Shunday sharoitda AQSH tajribasi agrar siyosatning kompleks yondashuvlar asosida rivojlanishida o‘rnak sifatida qaraladi. I BOB. AQSH Agrosanoat majmuasi va uning iqtisodiyotdagi o‘rni 1.1. AQSH agrosanoat majmuasi tushunchasi va uning iqtisodiyotdagi o‘rni Agrosanoat majmuasi tushunchasi iqtisodiy adabiyotlarda turlicha talqin qilinib, umumiy mazmunda qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini yetishtirish, qayta ishlash, saqlash, tashish, marketing va iste’molchiga yetkazish jarayonlarining yagona tizimda uyg‘unlashgan iqtisodiy majmuasi sifatida izohlanadi. J. Davis va R. Goldberg tomonidan ishlab chiqilgan agrobiznes nazariyasiga ko‘ra, agrosanoat majmuasi nafaqat ishlab chiqaruvchilar, balki ularga xizmat ko‘rsatuvchi tarmoqlar, qayta ishlash sanoati, logistika va savdo sohasi bilan bog‘liq bo‘lgan murakkab iqtisodiy tizimni tashkil etadi 1 . Ushbu yondashuv hozirgi zamonaviy iqtisodiyotda agrosanoatning milliy iqtisodiyot uchun strategik ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi. Amerika Qo‘shma Shtatlari dunyoning eng rivojlangan agrar tizimlaridan biri bo‘lib, unda qishloq xo‘jaligi yalpi ichki mahsulotning muhim qismini shakllantiradi, eksportda yetakchi o‘rinlarni egallaydi hamda global oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlashda muhim geoiqtisodiy vazifani bajaradi. USDA ma’lumotlariga ko‘ra, AQSH agrosanoat sektori mamlakat iqtisodiyotida yuqori qo‘shimcha qiymat yaratish salohiyatiga ega bo‘lib, qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining eksport qiymati so‘nggi yillarda 160–170 milliard dollar chegarasida o‘sish tendensiyasiga ega 2 . Bu ko‘rsatkichlar AQSH qishloq xo‘jaligi nafaqat ichki ehtiyojni qondirishda, balki xalqaro bozorda ham raqobatbardoshligini isbotlaydi. Agrosanoat majmuasining AQSH iqtisodiyotidagi o‘rni bir necha omillar bilan belgilanadi. Birinchidan, u milliy oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlaydi; ikkinchidan, eksport salohiyatini oshiradi; uchinchidan, qishloq hududlarining iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishiga xizmat qiladi; to‘rtinchidan, innovatsion texnologiyalarni keng joriy qilish orqali agrar ishlab chiqarish samaradorligini oshiradi. M. Porterning raqobat ustunligi konsepsiyasiga ko‘ra, innovatsiyalar, integratsion tizimlar va klaster 1 Davis, J.H., Goldberg, R.A. Agrobusiness theory and development. Harvard University Press, 1957. 2 USDA – United States Department of Agriculture. Annual Agricultural Statistics yondashuvi agrar sektorning milliy raqobatbardoshligini oshiruvchi asosiy omillardir. AQSH agrosanoat tizimida ham aynan ushbu yondashuv ustuvor ahamiyat kasb etib, qayta ishlash sanoati, logistika va marketing tarmoqlari bilan uzviy integratsiyada rivojlanadi. Shuni alohida ta’kidlash lozimki, AQSH qishloq xo‘jaligida davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari ham muhim o‘rin tutadi. Federal subsidiyalar, fermerlarni sug‘urtalash, “Farm Bill 3 ” orqali qabul qilinadigan agrar dasturlar, innovatsion texnologiyalarni qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari agrar bozordagi barqarorlikni ta’minlab, ishlab chiqarish samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Natijada agrosanoat majmuasi davlat siyosati, bozor mexanizmlari va xususiy sektor o‘rtasidagi muvozanatli tizim sifatida shakllangan bo‘lib, bu AQSH iqtisodiyotining barqaror o‘sish jarayonida muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Umuman olganda, AQSH agrosanoat majmuasi global oziq-ovqat bozorida yetakchi o‘rinni egallab, xalqaro iqtisodiy munosabatlarda strategik ahamiyat kasb etadi. Ushbu tizimning yuqori samaradorligi ishlab chiqarish tarmoqlari o‘rtasidagi integratsiya, innovatsion texnologiyalar, davlat siyosati va raqobatbardosh agrobiznes modelining shakllanishi bilan izohlanadi. Shu bois, AQSH agrosanoat tajribasi ko‘plab davlatlar, jumladan O‘zbekiston uchun ham iqtisodiy modernizatsiya jarayonida o‘rganilishi zarur bo‘lgan muhim ilmiy-amaliy yo‘nalish hisoblanadi. AQSH agrosanoat majmuasining shakllanishi tarixiy jihatdan ham o‘ziga xos bosqichlarni o‘z ichiga oladi. XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab agrar iqtisodiyotda modernizatsiya jarayonlari keng tus olgan bo‘lib, bu jarayonda davlatning qishloq xo‘jaligini qo‘llab-quvvatlash siyosati, ilmiy-tadqiqot institutlarining faoliyati va yangi texnologiyalarning joriy etilishi muhim rol o‘ynagan. Xususan, “Green Revolution” deb nom olgan agrar islohotlar natijasida yuqori hosilli navlar, mineral o‘g‘itlar, sug‘orish texnologiyalari, tezkor agrotexnika usullari keng qo‘llanilib, hosildorlik keskin ortgan. Bu jarayon hozirgi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan bo‘lib, davom etayotgan innovatsion oqimlar orqali rivojlanmoqda. AQSH iqtisodiyotida agrosanoat majmuasining iqtisodiy o‘rni o‘zining ko‘p qirrali ta’siri bilan belgilanadi. Bir tomondan, agrar sektor ishlab chiqarishning barqarorligini 3 Farm Bill – U.S. Federal Agriculture Policy Documents ta’minlaydi, ikkinchi tomondan esa mamlakatning tashqi savdo balansida ijobiy saldoni shakllantirishga yordam beradi. AQSHda qishloq xo‘jaligi mahsulotlari eksportining asosiy yo‘nalishlari don, go‘sht, sut mahsulotlari, yog‘-moy mahsulotlari, texnik ekinlar va qayta ishlangan oziq-ovqat tovarlaridan iborat bo‘lib, ularga bo‘lgan talab global miqyosda yuqori 4 . Jahon bozorida AQSHning raqobatbardoshligi nafaqat ishlab chiqarish hajmi, balki mahsulot sifatining yuqoriligi, logistika tizimining rivojlanganligi, sertifikatlash jarayonlarining mukammalligi bilan ham bog‘liq. Agrosanoat majmuasining sifat omili ham ilmiy tahlil talab etadi. Masalan, AQSHda oziq-ovqat xavfsizligi, ekologik tozalik, ekologik sertifikatsiya, GDO nazorati, ISO standartlari va ekologik monitoring tizimlari ishlab chiqilgan bo‘lib, ular iste’molchiga sifatli mahsulot yetkazib berishni ta’minlaydi. Bu jarayonlar mahsulotning global bozorda raqobatbardoshligini oshirishga, xalqaro savdo standartlariga mos bo‘lishga xizmat qiladi. Shu nuqtayi nazardan qaralganda, AQSH tajribasi agrar boshqaruv tizimini tubdan o‘zgartirgan va bugungi kunda ham xalqaro tajribada etalon sifatida baholanmoqda. Shuningdek, agrosanoat majmuasida raqamli texnologiyalar va sun’iy intellekt asosidagi boshqaruvning joriy etilishi so‘nggi o‘n yillikda agrar sektor samaradorligini yangi pog‘onaga ko‘tardi. Masalan, dronlar yordamida yer monitoringi, o‘simlik kasalliklarini erta aniqlash, sun’iy yo‘ldosh tasvirlari orqali hosildorlik prognozi, avtomatlashtirilgan irrigatsiya tizimlari, agrorobotlar va aqlli texnika ishlatilishi natijasida ishlab chiqarish tannarxi pasaymoqda, hosildorlik esa oshib bormoqda. Bu jarayon AQSH qishloq xo‘jaligini nafaqat iqtisodiy, balki ilmiy-texnologik rivojlanishning ham markaziga aylantiradi. AQSH tajribasi shuni ko‘rsatadiki, agrosanoat majmuasi faqat agrar ishlab chiqarish emas, balki iqtisodiyotning strategik tarmoqlaridan biri bo‘lib, davlat siyosati, bozor mexanizmlari, innovatsion texnologiyalar, ilmiy tadqiqotlar va xususiy sektor hamkorligining integratsiyasi orqali rivojlanmoqda. Bu jarayon iqtisodiyotning umumiy o‘sish sur’atlariga ijobiy ta’sir ko‘rsatib, milliy iqtisodiy barqarorlikning muhim omili sifatida baholanadi. Xuddi shu jihatlar uni O‘zbekiston uchun ham muhim o‘rganish manbai sifatida belgilaydi. 4 FAO – Food and Agriculture Organization of the United Nations. World Food Outlook. Aynan shu sababli, AQSH agrosanoat majmuasining iqtisodiy strukturasi, boshqaruv tizimi, mulkchilik shakllari, eksport salohiyati, innovatsion rivojlanish modeli O‘zbekiston agrar sektorini modernizatsiya qilishda, agrar bozorni shakllantirishda hamda davlat-xususiy sheriklikni rivojlantirishda amaliy yo‘l-yo‘riq sifatida xizmat qilishi mumkin. Shu boisdan ham ushbu bo‘limda AQSH agrosanoat tizimining nazariy asoslari, iqtisodiy mazmuni, tarkibiy strukturalari va davlat siyosatidagi o‘rni chuqur ilmiy tahlil qilindi. Bundan tashqari, AQSH agrosanoat majmuasining rivojlanishi global bozor jarayonlari bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, jahon iqtisodiyotidagi talab, narxlar dinamikasi, xalqaro savdo shartnomalari va geosiyosiy jarayonlarning ta’siri ostida shakllanadi. Xususan, AQSHning agrar eksportining katta qismi Osiyo mamlakatlari, Yevropa Ittifoqi davlatlari hamda Kanada bozorlariga yo‘naltirilgan bo‘lib, bu bozorlarda mahsulot sifati, standartlarga moslik, ekologik talablarga rioya etish kabi omillar asosiy raqobat ustunligini belgilaydi. Natijada, AQSH agrar mahsulotlari global bozorda yuqori talabga ega bo‘lib, jahon oziq-ovqat savdosida yetakchi davlatlar qatorida mustahkam o‘rin egallaydi. Agrosanoat tarmog‘ining muhim tarkibiy qismi bo‘lgan qishloq xo‘jaligi korxonalari, qayta ishlash sanoati va logistika tizimlarining rivojlanganligi nafaqat mahsulot yetkazib berishni tezkor amalga oshirishga imkon beradi, balki iste’molchilarga sifatli va standartlarga mos tushadigan mahsulotni taqdim etishga xizmat qiladi. Bu esa mamlakatning agrar sektorini jahon iqtisodiyotida yuqori salohiyatli tizim sifatida ko‘rsatadi. AQSHning agrar siyosati qishloq xo‘jaligini bozor mexanizmlari asosida rivojlantirish bilan birga, davlat tomonidan amalga oshiriladigan qo‘llab-quvvatlash choralari, masalan, subsidiya ajratish, kreditlar, soliq imtiyozlari orqali tadbirkorlik muhitini yanada yaxshilaydi. Shu jihatdan qaraganda, agrosanoat majmuasi AQSH iqtisodiyotining asosiy tarkibiy qismlaridan biri hisoblanadi va milliy iqtisodiy taraqqiyotning barqarorligini ta’minlashda muhim o‘rin egallaydi. Agar iqtisodiy nuqtayi nazardan baholanadigan bo‘lsa, agrar sohada amalga oshirilgan islohotlar mamlakatning qishloq hududlarida bandlikni oshiradi, aholi daromadini ko‘paytiradi va ijtimoiy ahvolni yaxshilashga xizmat qiladi. Bu jarayon qishloq xo‘jaligini nafaqat iqtisodiy tarmoq, balki ijtimoiy barqarorlik omili sifatida ham talqin qilish imkonini beradi. Agrosanoat majmuasining rivojlanishi ekologik barqarorlik bilan ham bog‘liq bo‘lib, AQSHda ekologik xavfsizlikni ta’minlash, atrof-muhitni muhofaza qilish, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish, suv resurslarini boshqarish kabi muammolar ko‘proq e’tibor qaratilgan yo‘nalishlardan biri sanaladi. Bu borada amalga oshirilayotgan ekologik monitoring, ilmiy tadqiqotlar, ekologik talablarga rioya etish, organik dehqonchilikni qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha davlat tomonidan qabul qilinayotgan strategiyalar agrar sektorning kelajakdagi barqaror rivojlanishini ta’minlashga xizmat qiladi. Mazkur yondashuvlar hozirgi global iqlim o‘zgarishlari sharoitida o‘ta dolzarb bo‘lib, qishloq xo‘jaligini ekologik xavfsiz rivojlantirishning muhim sharti hisoblanadi. Shuni alohida ta’kidlash kerakki, AQSH agrosanoat majmuasining global bozor bilan integratsiyalashuvi, innovatsion yondashuvlar asosida rivojlanishi, mulkchilikning turli shakllarini uyg‘unlashtirgan holda samarali faoliyat olib borishi uni o‘rganishga loyiq bo‘lgan ideal model sifatida namoyon qiladi. Natijada, mazkur bo‘limda AQSH agrosanoat tizimining nazariy va amaliy asoslari, iqtisodiyotdagi o‘rni, rivojlanish tendensiyalari va global jarayonlardagi tutgan o‘rni batafsil yoritildi va keyingi boblar uchun nazariy-metodologik asos yaratildi. Shuningdek, AQSH agrosanoat majmuasining o‘ziga xos xususiyatlaridan biri bozor infratuzilmasining yuqori rivojlanganligi bilan bog‘liq. Fermer xo‘jaliklari, qayta ishlash korxonalari, logistika markazlari, savdo tarmoqlari hamda agrokredit va sug‘urta xizmatlari o‘rtasidagi o‘zaro aloqadorlik agrar ishlab chiqarish zanjirining har bir bosqichida barqaror faoliyatni ta’minlaydi. Agrosanoat majmuasining bunday ko‘p tarmoqli integratsiyasi iqtisodiy jarayonlarning samaradorligini oshirish, mahsulot tannarxini pasaytirish, bozor munosabatlarini chuqurlashtirish hamda davlat-xususiy sheriklikni kengaytirishga xizmat qiladi. AQSH tajribasining yana bir muhim jihati agrar sohada raqobat muhitining mavjudligi va bozor mexanizmlarining erkin ishlashidir. Fermer xo‘jaliklarining turli shakllari, qishloq xo‘jaligi kooperativlari, korporativ agrobiznes va qayta ishlash sanoati o‘rtasidagi raqobat bozorda sifat, samaradorlik va innovatsion yondashuvlarni kuchaytiradi. Natijada, qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining nafaqat ishlab chiqarish hajmi, balki ularning sifat ko‘rsatkichlari ham doimo oshib boradi. Ayni paytda raqobat muhitining shakllanishida davlat tomonidan qo‘llaniladigan tartibga solish mexanizmlari, jumladan, subsidiyalar, grantlar, soliq imtiyozlari, ta’lim va ilmiy tadqiqot dasturlari ham muhim ahamiyat kasb etadi. Agrosanoat majmuasining ilmiy salohiyati ham AQSH uchun ustuvor o‘rin tutadi. Agrar oliy o‘quv yurtlari, ilmiy tadqiqot markazlari, innovatsion laboratoriyalar, USDA huzuridagi ilmiy institutlar va xususiy sektor tomonidan moliyalashtiriladigan tadqiqotlar natijasida yangi texnologiyalar yaratiladi va amaliyotga joriy etiladi 5 . Bu jarayon agrar ishlab chiqarishni ilmiy asosda boshqarish, resurslardan samarali foydalanish, iqlim o‘zgarishiga moslashish va innovatsion tizimlarni ishlab chiqish imkonini beradi. AQSHda qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining diversifikatsiya darajasi ham juda yuqori bo‘lib, mamlakatda yetishtiriladigan asosiy mahsulotlardan tashqari, organik mahsulotlar, genomika asosidagi yangi ekin navlari, yuqori ozuqaviy qiymatga ega mahsulotlar, bioenergiya uchun mo‘ljallangan xomashyo turlari ham yetishtiriladi. Bu esa agrar iqtisodiyotning nafaqat oziq-ovqat ta’minoti, balki energetika, farmatsevtika va sanoat mahsulotlarini ishlab chiqarishga qo‘shimcha xomashyo yaratish imkoniyatlarini kengaytiradi. Ushbu jarayonlar asosida iqtisodiy samaradorlikni oshirish, tashqi bozorga chiqish, mahsulotlarni sertifikatlashtirish, xalqaro standartlarga moslashtirish va marketing strategiyalarini takomillashtirish mamlakatning global iqtisodiyotdagi o‘rnini mustahkamlaydi. Shu ma’noda, AQSHning agrosanoat majmuasi global iqtisodiy tizimning ajralmas qismi bo‘lib, dunyo oziq-ovqat bozori, eksport tizimi, xalqaro iqtisodiy munosabatlar va global savdo mexanizmlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. O‘zbekiston sharoitida esa agrar sohani modernizatsiya qilish, qishloq xo‘jaligini raqamlashtirish, qayta ishlash sanoatini rivojlantirish, eksport salohiyatini oshirish va bozor infratuzilmasini shakllantirish jarayonida AQSH tajribasi o‘rganilishi zarur. Bu borada AQSHning innovatsion agrar siyosati, davlat-xususiy sheriklik tizimi, ekologik 5 USDA Economic Research Service (ERS). yondashuvlari, raqamli boshqaruv tizimlari O‘zbekiston uchun nafaqat nazariy manba, balki amaliy dastur sifatida ham xizmat qilishi mumkin. 1.2. Davlat mulkidagi korxonalarning AQSH agrosanoat majmuasidagi o‘rni AQSH agrosanoat majmuasini boshqarishda davlat sektorining tutgan o‘rni tarixan juda muhim bo‘lib, qishloq xo‘jaligida bozor munosabatlari ustuvor bo‘lishiga qaramay, davlat ishlab chiqarish jarayonlari, eksport siyosati, agrar bozorni tartibga solish va innovatsion jarayonlarni qo‘llab-quvvatlash orqali agrar tizimning strategik yo‘nalishini belgilab keladi. Davlat mulkidagi korxonalar AQSHda to‘liq ko‘lamda ishlab chiqaruvchi sifatida emas, balki tartibga soluvchi, ilmiy asos yaratuvchi, moliyaviy ko‘mak beruvchi va qishloq xo‘jaligi infratuzilmasini rivojlantiruvchi institutsional tizimning asosiy qismi sifatida namoyon bo‘ladi 6 . Bu jarayon agrosanoat majmuasining barqaror rivojlanishi, oziq-ovqat xavfsizligi, eksport salohiyatini kengaytirish, qishloq hududlarini rivojlantirish va mahsulot tannarxini pasaytirishga xizmat qiladi. AQSH qishloq xo‘jaligida davlatning eng muhim institutsional markazi bo‘lib USDA — United States Department of Agriculture hisoblanadi. Mazkur tashkilot agrar siyosatni shakllantirish, qishloq xo‘jaligi mahsulotlari sifatini nazorat qilish, davlat subsidiya va grantlarini ajratish, agrar statistikani yuritish, eksport bozorlarini kengaytirish hamda ilmiy-tadqiqot loyihalarini moliyalashtirish kabi funksiyalarni bajaradi. Shuningdek, USDA huzurida faoliyat yurituvchi ilmiy laboratoriyalar, agrotexnologiya markazlari va agroinnovatsiya institutlari yuqori hosildorlikka ega ekin navlarini yaratish, kasalliklarga chidamli o‘simliklar ishlab chiqish, ekologik monitoring va raqamli dehqonchilik texnologiyalarini joriy etish bo‘yicha fundamental tadqiqotlar olib boradi 7 . Davlatning agrosanoatga aralashuvi asosan bozorni tartibga solish va ishlab chiqaruvchilarni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan bo‘lib, bu jarayon “Farm Bill” orqali muntazam ravishda amalga oshiriladi. “Farm Bill” qishloq xo‘jaligi subsidiyalari, oziq- ovqat xavfsizligi dasturlari, ekologik loyihalar, sug‘urta tizimlari va qishloq 6 United States Department of Agriculture (USDA). Agricultural Policy Overview. Federal Publications. 7 USDA Agricultural Research Service (ARS). Annual Research Publications. AQSH agrar siyosati: infratuzilmasini rivojlantirish bo‘yicha federal siyosatni belgilab beradi. Ayniqsa, fermerlarni sug‘urtalash tizimi, hosildorlikni kafolatlash, tabiiy ofatlar oqibatida yetkazilgan zararni kompensatsiya qilish, kredit resurslari va soliq imtiyozlari agrar ishlab chiqarishning barqarorligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. AQSH agrar siyosatining yana bir muhim jihati davlat-xususiy sheriklik tamoyillariga asoslanishi bo‘lib, bu jarayon agrosanoatning barcha bosqichlarida namoyon bo‘ladi: ishlab chiqarishdan boshlab qayta ishlash, logistika, eksport, sertifikatlashtirish va xalqaro marketinggacha bo‘lgan jarayonlar davlat tomonidan nazorat qilinadi va qo‘llab-quvvatlanadi. Natijada, davlat mulkidagi korxonalar to‘g‘ridan-to‘g‘ri ishlab chiqarish bilan shug‘ullanishdan ko‘ra, ishlab chiqaruvchilar uchun zarur bo‘lgan iqtisodiy, ilmiy, moliyaviy va infratuzilmaviy sharoitlarni yaratish orqali yuqori samaradorlikka erishadi. AQSH qishloq xo‘jaligi ishlab chiqaruvchilarini kredit bilan ta’minlash, agrar bank tizimini rivojlantirish, qishloq joylarda iqtisodiy faollikni oshirish, oziq-ovqat importiga nisbatan bojxona nazoratini kuchaytirish ham davlat sektorining ustuvor vazifalariga kiradi. Natijada, davlat agrosanoat majmuasining raqobatbardoshligini mustahkamlaydi va global oziq-ovqat bozorida AQSHning yetakchi o‘rin egallashiga shart yaratadi 8 . AQSH tajribasi shuni ko‘rsatadiki, davlat mulkidagi tashkilotlar agrosanoat tizimini boshqarishda bevosita iqtisodiy subyekt sifatida emas, balki iqtisodiy siyosatni shakllantiruvchi, bozorni tartibga soluvchi va innovatsion rivojlanishni rag‘batlantiruvchi asosiy institut sifatida faoliyat yuritadi. Aynan mana shu jihatlar O‘zbekiston uchun ham metodologik ahamiyatga ega bo‘lib, qishloq xo‘jaligini modernizatsiya qilish, davlat-xususiy sheriklikni rivojlantirish, agrobiznesni qo‘llab- quvvatlash va agrar bozorni boshqarishda AQSH tajribasidan samarali foydalanish imkonini beradi. AQSH agrosanoat tizimida davlat tomonidan amalga oshiriladigan ilmiy tadqiqotlar va texnologik innovatsiyalar qishloq xo‘jaligi mahsuldorligini oshirishda hal qiluvchi o‘rinni egallaydi. USDA huzurida faoliyat yurituvchi Agricultural Research Service (ARS) mamlakatning yetakchi ilmiy institutlaridan biri hisoblanib, o‘simlikshunoslik, chorvachilik, oziq-ovqat xavfsizligi, biotexnologiya, genetika, tuproq unumdorligi, suv 8 U.S. Congressional Research Service (CRS). U.S. Agriculture: Background and Issues. resurslaridan foydalanish kabi yo‘nalishlarda fundamental tadqiqotlarni amalga oshirib keladi 9 . Bu institutlar tomonidan ishlab chiqilgan ilmiy ishlanmalar amalda fermer xo‘jaliklarida joriy etilib, yalpi hosildorlikni oshirish, resurslardan samarali foydalanish va ekologik barqarorlikni ta’minlash imkonini beradi. Ayniqsa, ekinlarning genetik modifikatsiyasi, kasalliklarga chidamli o‘simlik navlarini yaratish, hosildorlikni oshirish, sug‘orish texnologiyalarini takomillashtirish bo‘yicha olib borilgan ilmiy tadqiqotlar AQSH qishloq xo‘jaligining texnologik yetakchiligini belgilovchi asosiy omillardan biri hisoblanadi. Mazkur jarayonlar davlat tomonidan moliyalashtirilgani sababli, innovatsion izlanishlar bozordagi talab va taklif kon’yunkturasiga mos ravishda amalga oshiriladi. Bu esa bozor iqtisodiyotida davlatning faqat tartibga soluvchi emas, balki rivojlantiruvchi subyekt sifatida faoliyat yuritayotganini ko‘rsatadi. AQSH agrar siyosatining yana bir muhim jihati ekologik barqarorlikni ta’minlash, suv resurslarini boshqarish, tuproq degradatsiyasining oldini olish va agroekologik holatni yaxshilashga qaratilgandir. Davlat tomonidan qabul qilinadigan ekologik dasturlar orqali organik dehqonchilikni qo‘llab-quvvatlash, atrof-muhitga zarar yetkazmaydigan texnologiyalardan foydalanish, tabiiy resurslardan oqilona foydalanishni nazorat qilish, chiqindilarni qayta ishlash tizimini rivojlantirish kabi chora-tadbirlar amalga oshiriladi. Bu jarayon global iqlim o‘zgarishi sharoitida ham agrar sektorda barqaror rivojlanishni ta’minlaydi. Agrosanoat majmuasiga davlat sektorining ta’siri eksport siyosatida ham yaqqol ko‘zga tashlanadi. AQSH eksporti davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlanadigan marketing dasturlari, eksport subsidiyalari, xalqaro savdo kelishuvlari va sertifikatlash standartlari orqali amalga oshiriladi. Bu jarayonda davlat iqtisodiy diplomatiya vositalaridan foydalangan holda AQSH mahsulotlari uchun global bozorlarni kengaytiradi. Natijada, mamlakatning qishloq xo‘jaligi mahsulotlari nafaqat o‘z ichki ehtiyojini qondiradi, balki jahon bozorida ham yuqori talabga ega bo‘lib, AQSHning iqtisodiy ta’sir doirasi kengayadi. AQSH tajribasi shuni ko‘rsatadiki, davlat sektorining agrosanoat majmuasidagi funksiyasi an’anaviy davlat mulkiga asoslangan iqtisodiy faoliyatdan ko‘ra ancha keng 9 Environmental Quality Incentives Program (EQIP). USDA Environmental Reports. qamrovli bo‘lib, innovatsion rivojlanish, bozor barqarorligini ta’minlash, eksport salohiyatini oshirish, ekologik xavfsizlikni ta’minlash, qishloq infratuzilmasini rivojlantirish va ilmiy izlanishlarni qo‘llab-quvvatlash bilan bevosita bog‘langan. Bu esa davlat siyosatini agrosanoat majmuasining strategik rivojlanishini ta’minlovchi asosiy omil sifatida belgilaydi. O‘zbekiston uchun AQSH tajribasining qimmati shundaki, agrar siyosatda davlatning tartibga solish funksiyalarini kuchaytirish, qishloq xo‘jaligida innovatsion texnologiyalarni joriy etish, ilmiy tadqiqotlarni qo‘llab-quvvatlash, davlat-xususiy sheriklikni kengaytirish orqali qishloq xo‘jaligi samaradorligini oshirish mumkin. Mazkur tajriba respublikada qishloq xo‘jaligi bozorini rivojlantirish, eksport salohiyatini kengaytirish va iqtisodiy raqobatbardoshlikni oshirishda ham muhim omil sifatida xizmat qiladi 10 . AQSH agrosanoat majmuasida davlat mulkidagi korxonalarning o‘rni bevosita ishlab chiqarish faoliyati bilan emas, balki agrar tizimni boshqarish, tartibga solish, qo‘llab- quvvatlash, innovatsiyalar va eksport siyosatini rivojlantirish orqali iqtisodiyotning strategik tarmoqlaridan biri sifatida namoyon bo‘ladi. Bu model o‘zining samaradorligi, institutsional mexanizmlari va ilmiy asoslanganligi bilan boshqa davlatlar uchun ham amaliy o‘rnak bo‘la oladi. AQSH agrosanoat tizimida davlatning ishtiroki qishloq xo‘jaligi ishlab chiqaruvchilarining moliyaviy barqarorligini ta’minlashda ham muhim ahamiyat kasb etadi. Mamlakatda qishloq xo‘jaligini sug‘urtalash tizimining rivojlanganligi, hosil yo‘qotishlari, tabiiy ofatlar, iqlim o‘zgarishi, qurg‘oqchilik va bozor narxlarining pasayishi kabi holatlardan himoyalanishni ta’minlaydi. Federal Crop Insurance Corporation (FCIC 11 ) tomonidan amalga oshiriladigan sug‘urta dasturlari fermerlarga moliyaviy xavf-xatarlarni kamaytirish imkonini berib, agrar ishlab chiqarishning barqarorligini mustahkamlaydi. Bu jarayon iqtisodiy jihatdan fermerlarning bankrot bo‘lishining oldini olish, agrar ishlab chiqarishning uzluksizligini ta’minlash hamda bozor shoklariga va global narx tebranishlariga nisbatan bardoshlilikni oshirishga xizmat qiladi. 10 U.S. Export and Trade Data. Economic Research Service (ERS). 11 USDA Food Safety and Inspection Service (FSIS). Food Safety Guidelines. AQSHda davlatning ilmiy-tadqiqot siyosati ham qishloq xo‘jaligi modernizatsiyasiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Qishloq xo‘jaligi universitetlari, ilmiy tadqiqot laboratoriyalari, texnologiya markazlari, davlat tomonidan moliyalashtiriladigan grantlar va innovatsion dasturlar agrar sektorning ilmiy-texnologik asosini shakllantiradi. Bu jarayon raqamli texnologiyalar, sun’iy intellekt, robotlashtirilgan texnikalar, agrodrone texnologiyasi va aqlli monitoring tizimlari orqali amalga oshirilib, agrar ishlab chiqarishning samaradorligini keskin oshiradi. Mazkur yondashuvlar qishloq xo‘jaligini energetik, texnologik va ekologik nuqtayi nazardan yangi bosqichga ko‘taradi. AQSH agrar siyosatida atrof-muhitni muhofaza qilish, tuproq unumdorligini saqlash, suv resurslaridan oqilona foydalanish kabi ekologik yo‘nalishlar ham davlat dasturlari orqali qo‘llab-quvvatlanadi. Environmental Quality Incentives Program (EQIP 12 ) kabi ekologik loyihalar fermerlarga organik o‘g‘itlardan foydalanish, yer degradatsiyasining oldini olish, suvni tejovchi texnologiyalarni joriy etish bo‘yicha moliyaviy yordam ko‘rsatadi. Natijada qishloq xo‘jaligi nafaqat iqtisodiy, balki ekologik barqaror rivojlanishga xizmat qiladi. Davlat sektorining yana bir muhim vazifasi – agrar bozorni tartibga solish, oziq-ovqat xavfsizligini nazorat qilish va iste’molchilarni himoya qilishdir. AQSHda oziq-ovqat xavfsizligi bo‘yicha qat’iy sertifikatlash tizimi mavjud bo‘lib, USDA Food Safety and Inspection Service (FSIS 13 ) orqali oziq-ovqat mahsulotlarining sifat standartlari, xavfsizlik me’yorlari, eksport sertifikatsiyasi va global standartlarga moslik nazorat qilinadi. Bu jarayon AQSH mahsulotlarining xalqaro bozorlarni egallashi uchun zarur bo‘lgan yuqori sifat talablari bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liq. Davlat tomonidan amalga oshiriladigan iqtisodiy monitoring, bozor narxlarini barqarorlashtirish, eksportga yo‘naltirilgan ishlab chiqarishni qo‘llab-quvvatlash, xalqaro savdo bitimlarida ishtirok etish va iqtisodiy diplomatiya vositalaridan foydalanish agrosanoat majmuasining global raqobatbardoshligini oshiradi. AQSH qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining eksporti nafaqat iqtisodiy foyda keltiradi, balki mamlakatning geoiqtisodiy ta’sirini ham mustahkamlaydi. 12 Environmental Quality Incentives Program (EQIP). USDA Environmental Reports. 13 USDA Food Safety and Inspection Service (FSIS). Food Safety Guidelines. AQSH tajribasiga nazar tashlaganda, davlat sektori qishloq xo‘jaligida bevosita ishlab chiqaruvchi emas, balki agrosanoatning barcha bo‘g‘inlari o‘rtasida ko‘prik vazifasini bajaruvchi, innovatsion rivojlanishning katalizatori, iqtisodiy jarayonlarning tartibga soluvchisi, ilmiy izlanishlarning bosh homiysi va global bozorga integratsiyaning asosiy mexanizmini shakllantiruvchi institut sifatida namoyon bo‘ladi. O‘zbekiston uchun bu model shuni anglatadiki, qishloq xo‘jaligida davlatning roli faqat administrativ boshqaruv bilan cheklanmay, balki ilmiy-tadqiqot siyosati, innovatsion texnologiyalarni joriy etish, eksportni kengaytirish, kredit-moliya tizimini rivojlantirish, ekologik barqarorlikni ta’minlash, davlat-xususiy sheriklikni kuchaytirish va bozor infratuzilmasini yaratish orqali strategik yo‘nalishga ega bo‘lishi lozim. Shu sababdan, AQSH tajribasi O‘zbekiston agrar sektorini modernizatsiya qilishda o‘rnak bo‘la oladigan kompleks tizim sifatida ilmiy-amaliy ahamiyatga ega. 1.3. Xususiy mulk shakllari va ularning AQSHda rivojlanish tendensiyalari AQSH agrosanoat majmuasida xususiy mulkning ustuvorligi bozor iqtisodiyotining asosiy tamoyillariga asoslanib shakllangan bo‘lib, agrar sektordagi mulkchilik munosabatlari, ishlab chiqarish tashkiloti va tadbirkorlik mexanizmlarining rivojlanishini belgilovchi fundamental omil hisoblanadi. Xususiy mulkning agrar sohada shakllanishi tarixan oilaviy fermer xo‘jaliklaridan boshlab, bugungi kunda yirik korporativ agrobiznes, agroholdinglar va xalqaro integratsiyalashgan kompaniyalar tizimigacha kengaygan. Bozor iqtisodiyoti nazariyalariga ko‘ra, mulkchilikning xususiy shakli raqobat, samaradorlik, innovatsiya va kapitallashuv jarayonlarining kuchayishiga olib keladi. AQSH qishloq xo‘jaligida ham aynan xususiy mulkning ustunligi ushbu jarayonlarni tezlashtirgan va agrosanoat tizimini global darajada raqobatbardosh holga keltirgan. AQSH agrar iqtisodiyotida bugungi kunda xususiy agrobiznesning bir necha shakllari rivojlangan bo‘lib, ularga oilaviy fermerlar, o‘rta va yirik korxonalar, agroholdinglar, agrokooperativlar hamda integratsiyalashgan transmilliy kompaniyalar kiradi. Masalan, Cargill, Tyson Foods, Archer Daniels Midland (ADM), Kraft Heinz kabi yirik korporatsiyalar global agrar bozorning muhim qismini egallab, nafaqat AQSH ichki bozorini, balki xalqaro oziq-ovqat savdosini ham shakllantiradi. Bu kompaniyalar mahsulot yetishtirishdan tortib, qayta ishlash, logistika, eksport, marketing va xalqaro savdo zanjirlarini yagona tizim sifatida boshqaradi. Natijada, agrosanoat majmuasi vertikal integratsiya asosida rivojlanib, ishlab chiqarishdan tortib bozorgacha bo‘lgan barcha jarayonlar yagona tizim tomonidan nazorat qilinadi 14 . So‘nggi yillarda AQSHda xususiy agrar sektorning rivojlanish tendensiyalari bir nechta yo‘nalishlar bo‘yicha shakllanmoqda: birinchidan, agrar konsolidatsiya jarayonlari kuchayib, kichik fermer xo‘jaliklari yirik agrobiznes strukturalariga qo‘shilmoqda; ikkinchidan, agroholdinglar tomonidan resurslarni kapitallashtirish jarayonlari kuchayib, investitsiya oqimlari zamonaviy texnologiyalarni joriy etishga 14 Friedman, M. Capitalism and Freedom. University of Chicago Press. yo‘naltirilmoqda; uchinchidan, smart farming, precision agriculture, IoT va sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish kengayib, agrar ishlab chiqarishning raqamlashtirilishi amalga oshirilmoqda; to‘rtinchidan, ekologik barqarorlik, organik dehqonchilik, biosifat, atrof-muhitga mos texnologiyalar va iqlimga moslashtirish siyosati rivojlanmoqda. Xususiy agrobiznesning yana bir muhim xususiyati shundaki, u innovatsion jarayonlarni bozorga tezda moslashtirishga qodir bo‘lib, global iqtisodiy tendensiyalarni hisobga olgan holda investitsiyalarni yangi yo‘nalishlarga — bioenergiya, biotexnologiya, oziq-ovqat kimyosi, agroinnovatsiya va food-tech yo‘nalishlariga yo‘naltiradi. Natijada, xususiy mulkning agrar sektordagi ustuvor mavqei nafaqat iqtisodiy ko‘rsatkichlarni yaxshilaydi, balki mamlakatning global oziq-ovqat tizimidagi mavqeini ham mustahkamlaydi. Xususiy sektorning ustuvorligi AQSH agrar siyosatida davlatning tartibga soluvchi roliga tayanadi: davlat agrar bozorni liberallashtiradi, xususiy investitsiyalarni rag‘batlantiradi, korxonalarni qo‘llab-quvvatlaydi, eksport siyosatini takomillashtiradi, biroq to‘g‘ridan-to‘g‘ri ishlab chiqarish jarayoniga aralashmaydi. Mazkur mexanizm xususiy sektorning erkin rivojlanishi, tadbirkorlik muhitining kengayishi, innovatsion texnologiyalarni joriy etish va xalqaro integratsiyani kuchaytirishga xizmat qiladi. Shu boisdan, AQSH agrosanoat majmuasida xususiy mulk shakllari bozor iqtisodiyotining asosiy drayveri sifatida namoyon bo‘lib, iqtisodiy samaradorlik, innovatsion rivojlanish, raqobatbardoshlik va eksport salohiyatini oshirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Ushbu tajriba O‘zbekiston uchun ham muhim bo‘lib, agrar bozorni rivojlantirish, xususiy sektorni kengaytirish, agroholdinglar faoliyatini qo‘llab- quvvatlash, investitsiyalarni jalb qilish, raqamli dehqonchilikni joriy etish hamda agrobiznesning yangi shakllarini rivojlantirishda amaliy ahamiyat kasb etadi. Shuni ham ta’kidlash lozimki, xususiy sektorning kengayishi AQSH agrosanoat majmuasida nafaqat iqtisodiy samaradorlikni, balki ishlab chiqarishning innovatsion yo‘nalishini ham belgilab beradi. Raqobat muhiti texnologiyalarni tez yangilashni, ilmiy ishlanmalardan foydalanishni, ishlab chiqarish xarajatlarini optimallashtirishni va mahsulot sifatini oshirishni talab qiladi. Xususan, Cargill, ADM, Tyson Foods kabi kompaniyalar o‘z ishlab chiqarish tizimlarida sun’iy intellekt, agrodrone monitoringi, raqamli xaritalash, avtomatlashtirilgan sug‘orish va hosildorlik prognozi tizimlaridan keng foydalanmoqda. Bu jarayon bozor talabiga mos ravishda mahsulot yetishtirish, qayta ishlash hamda ekspertizadan o‘tkazish jarayonlarini samarali boshqarish imkonini beradi. Xususiy sektorning rivojlanishi qishloq hududlarining iqtisodiy faolligini oshirish, bandlik darajasini ko‘tarish, xizmat ko‘rsatish infratuzilmasini rivojlantirish, transport- logistika tizimlarini kengaytirish va eksport imkoniyatlarini yaxshilashga ham xizmat qiladi. Natijada, agrosanoat majmuasining barcha bo‘g‘inlari o‘rtasida tizimli aloqadorlik vujudga keladi va iqtisodiy manfaatlar bir-biri bilan uyg‘unlashadi 15 . Bu holat agrar sektorning umumiy iqtisodiy o‘sish sur’atlarini oshiradi. Bugungi global tendensiyalar xususiy agrobiznesning nafaqat iqtisodiy, balki ekologik mas’uliyatni ham zimmasiga olishini talab qilmoqda. AQSHda ekologik barqarorlik yo‘nalishida faoliyat yurituvchi xususiy kompaniyalar organik dehqonchilik, karbon neytrallik, ekologik sertifikatsiya, biotexnologiya mahsulotlari, suvni tejash texnologiyalari va energiya tejamkor ishlab chiqarish jarayonlariga katta e’tibor qaratmoqda. Bu jarayonlar kelajakda agrosanoat majmuasining barqaror rivojlanishini ta’minlaydigan asosiy omillar sifatida namoyon bo‘ladi. Xususiy mulk shakllarining rivojlanishida kapitallashtirish jarayoni ham muhim rol o‘ynaydi. Yirik investitsiyalar agrobiznesda raqobatni kuchaytiradi, ishlab chiqarish quvvatlarini kengaytiradi va mahsulot diversifikatsiyasini ta’minlaydi. Masalan, bioenergiya uchun mo‘ljallangan o‘simliklar yetishtirish, genetik modifikatsiyalangan navlar, sog‘lom ovqatlanish uchun mo‘ljallangan mahsulotlar ishlab chiqarish kabi yo‘nalishlarda investitsiyalar sezilarli o‘smoqda. Bu esa qishloq xo‘jaligining zamonaviy iqtisodiyotdagi rolini kengaytiradi va yangi bozor segmentlarini shakllantiradi. O‘zbekiston sharoitida ham xususiy sektorni rivojlantirish agrar bozorni modernizatsiya qilish, innovatsion texnologiyalarni joriy etish, eksportni kengaytirish, qayta ishlash 15 Davis, J.H., Goldberg, R.A. A Concept of Agribusiness. Harvard University Press. sanoatini rivojlantirish va qishloq xo‘jaligida raqobatbardoshlikni oshirish uchun muhim omil bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Xususan, agroholdinglar, korporativ agrobiznes, kooperativlar va integratsiyalashgan ishlab chiqarish tizimlarini rivojlantirish orqali qishloq xo‘jaligi iqtisodiyotini transformatsiya qilish mumkin. Shu jihatdan, AQSH tajribasi nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham O‘zbekiston uchun muhim model bo‘lib xizmat qiladi. AQSH agrar tizimida xususiy mulkning ustunligi xalqaro iqtisodiy integratsiya jarayonlari bilan ham uzviy bog‘liqdir. Xalqaro savdo kelishuvlari, eksport strategiyalari, global bozor talabining o‘zgarishi va oziq-ovqatning jahon narxlari xususiy kompaniyalarni doimiy yangilanishga, raqobatbardosh mahsulotlarni ishlab chiqarishga va global standartlarga moslashishga majbur qiladi. Xususiy sektorning global bozorlarga moslashuvchanligi natijasida mahsulotlar dunyoning turli mintaqalariga eksport qilinadi, xalqaro marketing strategiyalari ishlab chiqiladi va transmilliy savdo aloqalari kengayadi. Shu o‘rinda shuni ham ta’kidlash kerakki, xususiy sektorning texnologik rivojlanishi bozor talabiga juda tez moslashadi, bu esa davlat tomonidan amalga oshiriladigan siyosiy jarayonlarga nisbatan ancha dinamik va tezkor bo‘lishi bilan ajralib turadi. Masalan, ekologik xavfsiz mahsulotlarga bo‘lgan talab ortgan bir vaqtda ko‘plab xususiy kompaniyalar organik dehqonchilik sertifikatlariga ega bo‘lish, atrof-muhitga zarar yetkazmaydigan ishlab chiqarish texnologiyalarini joriy etish va ekologik marketing strategiyalarini qo‘llash orqali bozorda o‘z mavqeini mustahkamlamoqda. Xususiy mulkning agrar sektordagi ustuvor mavqei tarmoqda innovatsion startaplar, ekologik loyihalar, aqlli qishloq xo‘jaligi, agrobiotexnologiya, qishloq xo‘jaligi dasturiy platformalari va digital agribusiness kabi yangi shakllarni yuzaga keltirmoqda. Bu jarayon “AgTech” (Agricultural Technology 16 ) sohasining mustaqil yo‘nalish sifatida shakllanishiga olib kelgan. “FoodTech”, “GreenTech”, “BioEnergy” kabi yo‘nalishlar esa zamonaviy agrosanoat tizimining yangi iqtisodiy sektorlarini tashkil etmoqda. Mazkur yo‘nalishlarda startaplarning yirik korporatsiyalar tomonidan xarid qilinishi yoki qo‘shma loyihalar amalga oshirilishi esa xususiy mulkning bozordagi kuchayishini yanada tezlashtirmoqda. 16 Archer Daniels Midland – Global Market Reports. Hozirgi global iqlim o‘zgarishlari sharoitida xususiy mulk asosidagi agrobiznesning barqaror rivojlanishi ekologik talablarni kuchaytiradi, shu bois, xususiy kompaniyalar ilg‘or ekologik standartlarni qo‘llash, chiqindilarni qayta ishlash, karbon izini kamaytirish va ekologik tashabbuslarni qo‘llab-quvvatlash orqali ekologik barqarorlikka hissa qo‘shmoqda. Bu jarayon iqtisodiy samaradorlik bilan ekologik foydani uyg‘unlashtirishga yordam beradi. O‘zbekistonning agrar iqtisodiyotida xususiy sektor faoliyatini kengaytirish aynan mana shu tajribani o‘rganishni taqozo etadi. Xususan, agroholdinglar faoliyatini kengaytirish, kooperativ tizimlarni rivojlantirish, xususiy sektor uchun subsidiya va grantlar ajratish, agrar kreditlash, eksport uchun logistika infratuzilmasini rivojlantirish orqali agrar bozorning zamonaviy mexanizmlarini shakllantirish mumkin. Xususiy mulkning rivojlanishi nafaqat iqtisodiy uzoq muddatli foyda beradi, balki qishloq hududlarini rivojlantiradi, demokratiya tamoyillarini mustahkamlaydi va bozor iqtisodiyotining samaradorligini oshiradi. II BOB. AQSH Agrosanoat majmuasida tadbirkorlik shakllari va ularning samaradorligi 2.1. AQSH qishloq xo‘jaligi ishlab chiqaruvchilarining tadbirkorlik shakllari AQSH qishloq xo‘jaligida ishlab chiqarish jarayonlarini tashkil etuvchi subyektlarning xilma-xilligi mamlakat agrosanoat majmuasining bozor iqtisodiyoti sharoitida shakllanganini ko‘rsatadi. Qishloq xo‘jaligi sohasida asosiy ishlab chiqaruvchilar sifatida oilaviy fermer xo‘jaliklari, tijorat maqsadidagi yirik fermer korxonalari, agroholdinglar, kooperativlar, korporativ agrobiznes kompaniyalari, shuningdek organik dehqonchilik bilan shug‘ullanuvchi kichik tadbirkorlar faoliyat olib boradi. Har bir tadbirkorlik shakli o‘zining tashkiliy-huquqiy xususiyatiga, moliyaviy imkoniyatlariga, bozor talablari va resurslardan foydalanish darajasiga ega bo‘lib, mamlakat agrar sektorining raqobatbardoshligini ta’minlashga xizmat qiladi. AQSH agrar tizimining tarixiy rivojlanishida oilaviy fermer xo‘jaliklari yetakchi o‘rin tutgan bo‘lsa-da, bugungi kunda agrosanoat majmuasining yirik qismi tijorat maqsadidagi fermer korxonalari va agroholdinglar tomonidan boshqarilmoqda. Tijorat fermer xo‘jaliklari asosan mahsulot yetishtirish, chorvachilik, don ekinlari, texnik ekinlar, sut va go‘sht mahsulotlari ishlab chiqarishga yo‘naltirilgan bo‘lib, mahsulotni qayta ishlash va bozorga yetkazib berish jarayonlarida ham faol ishtirok etadilar. Agroholdinglar esa ishlab chiqarish, qayta ishlash, logistika, eksport va marketing jarayonlarini o‘zida mujassamlashtirgan yirik integratsiyalashgan tuzilmalar sifatida namoyon bo‘ladi 17 . AQSH qishloq xo‘jaligi ishlab chiqaruvchilarining tadbirkorlik shakllari bozor talabiga mos holda o‘zgarib boradi. Masalan, so‘nggi yillarda organik dehqonchilik, agroeko-tadbirkorlik, smart farming, precision agriculture, agrar servis biznesi, agrostartaplar va digital agribusiness kabi yangi tadbirkorlik yo‘nalishlari shakllanmoqda. Bu jarayon texnologik modernizatsiya va raqamlashtirish bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, qishloq xo‘jaligidagi tadbirkorlikni yangi bosqichga olib chiqmoqda. 17 Davis, J.H., Goldberg, R.A. A Concept of Agribusiness. Harvard University Press. AQSHda kooperativlar tizimi ham agrar ishlab chiqaruvchilar o‘rtasidagi hamkorlikning muhim shakli sifatida rivojlangandir. Kooperativlar fermer xo‘jaliklarini birlashtirgan holda, ularning ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish, mahsulotni qayta ishlashda ishtirok etish, marketing faoliyatini takomillashtirish, eksport bozorlariga chiqish imkoniyatini kengaytirish orqali tadbirkorlik muhitini mustahkamlaydi. Bu jarayon, ayniqsa, kichik fermer xo‘jaliklari uchun iqtisodiy jihatdan nihoyatda muhimdir. Qishloq xo‘jaligida agrobiznesning integratsiyalashgan shakllari, ya’ni ishlab chiqarishdan tortib iste’molchiga yetkazib berishga qadar bo‘lgan barcha jarayonlarni qamrab oluvchi vertikal integratsiya modelining kengayishi AQSH agrar sektorini global bozorlar bilan yanada uyg‘unlashtiradi. Bu kabi strukturalar mahsulot tannarxini pasaytirish, ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, raqobat ustunligini kuchaytirish va eksport salohiyatini rivojlantirishga xizmat qiladi 18 . Shu nuqtayi nazardan qaralganda, AQSH qishloq xo‘jaligi tizimida ishlab chiqaruvchilarning tadbirkorlik shakllari turli tashkiliy-huquqiy modellarda shakllanib, agrosanoat majmuasining bozor mexanizmlari asosida barqaror faoliyat yuritishini ta’minlaydi. Mazkur tadbirkorlik shakllarining amaliy jihatdan muvaffaqiyati O‘zbekiston uchun ham dolzarb bo‘lib, qishloq xo‘jaligida yangi biznes shakllarini rivojlantirish, agroholdinglar tashkil qilish, kooperativ tizimlarini kengaytirish va innovatsion tadbirkorlik loyihalarini qo‘llab-quvvatlashda muhim metodik asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin. AQSH agrosanoat majmuasida tadbirkorlik shakllarining kengayishi ayniqsa resurslardan foydalanish samaradorligi, innovatsion yechimlarni joriy etish va bozordagi raqobatni kuchaytirishga xizmat qiladi. Masalan, family farms (oilaviy fermerlar) kichik miqyosda ishlab chiqarishni amalga oshirsa ham, ular ekologik dehqonchilik, organik mahsulotlar, mahalliy bozorlar uchun ishlab chiqarish yo‘nalishlari bo‘yicha yuqori ixtisoslashgan bo‘lib, bu mahsulotlar AQSHning ko‘plab shtatlarida premium segmentni egallaydi. Shu bilan birga, o‘rta hajmdagi tijorat fermer xo‘jaliklari ishlab chiqarish hajmini oshirish, texnik vositalardan samarali foydalanish, 18 Samuelson, P., Nordhaus W. Economics. McGraw-Hill Publishing. yangi nav va texnologiyalarni joriy etish orqali mahsulot tannarxini kamaytirishga intiladi 19 . Yirik agroholdinglar esa o‘z faoliyatini kompleks tarzda olib borib, ishlab chiqarish, qayta ishlash, logistika, eksport, sertifikatlashtirish va marketing kabi jarayonlarni yagona zanjirga birlashtiradi. Bu esa agrosanoat majmuasining global qiymat zanjiri tizimida o‘z o‘rnini mustahkamlashga xizmat qiladi. Bunday integratsiya tizimi tadbirkorlikning yirik ko‘lamda samarali boshqarilishini ta’minlaydi va mahsulotlar qiymatini yaxshilaydi. AQSHda tadbirkorlik shakllarining shakllanishida geografik omil ham muhim rol o‘ynaydi. Masalan, Kaliforniya, Texas, Ayova, Nebraska va Illinoys kabi shtatlar agrar mahsulot yetishtirish bo‘yicha yetakchi hududlar bo‘lib, bu yerda tadbirkorlik shakllari iqlim, resurslar, suv ta’minoti, yer unumdorligi va bozor infratuzilmasi bilan bevosita bog‘liq holda rivojlanadi. Buning natijasida iqtisodiy ixtisoslashuv chuqurlashadi va har bir hudud o‘z agrar yo‘nalishida yuqori natijalarga erishadi 20 . So‘nggi yillarda AQSH qishloq xo‘jaligida raqamli texnologiyalar asosida shakllangan yangi tadbirkorlik yo‘nalishlari ham kuchayib bormoqda. Masalan, dron texnologiyasi, agro-analitika platformalari, sun’iy intellektga asoslangan hosildorlik prognozlari, internet of things (IoT 21 ) asosidagi monitoring tizimlari orqali ishlab chiqarishni boshqarish, sug‘orish jarayonlarini avtomatlashtirish, resurs sarfini kamaytirish va hosildorlik indikatorlarini tahlil qilish imkoniyati paydo bo‘lmoqda. Bu tadbirkorlik shakllari agrar sektorning kelajagini belgilovchi strategik yo‘nalishlardan biri sifatida qaraladi. AQSHda agrobiznesning rivojlanishi, shuningdek, qishloq hududlarida tadbirkorlik faolligini oshirish, bandlikni ta’minlash va iqtisodiy infratuzilmani rivojlantirishga ham xizmat qiladi. Bu borada qishloq joylarda tashkil etilgan kichik agrosanoat korxonalari, servis markazlari, agroservis xizmatlari va logistika tarmoqlari nafaqat ishlab chiqarishni qo‘llab-quvvatlaydi, balki mahalliy iqtisodiyotning barqaror rivojlanishiga ham ta’sir qiladi. 19 United States Department of Agriculture (USDA). Agricultural Structure and Farm Types Report. 20 National Council of Farmer Cooperatives (NCFC) Reports. 21 USDA Economic Research Service (ERS). Farm Business Income and Structure Data. AQSH qishloq xo‘jaligi ishlab chiqaruvchilarining tadbirkorlik shakllari nafaqat ishlab chiqarishning tashkiliy-huquqiy asoslarini belgilaydi, balki agrar sektorni modernizatsiya qilish, innovatsion texnologiyalarni joriy etish, raqobat ustunligini oshirish va global bozorga chiqish imkoniyatlarini kengaytirish orqali mamlakatning iqtisodiy taraqqiyotiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Mazkur tajriba O‘zbekiston agrar sektori uchun ham amaliy ahamiyatga ega bo‘lib, qishloq xo‘jaligida tadbirkorlik shakllarini diversifikatsiya qilish, kooperativ tizimlarini kengaytirish, agroholdinglar faoliyatini qo‘llab-quvvatlash va innovatsion agrobiznesni rivojlantirishda metodik asos bo‘lib xizmat qiladi. 1-jadval. AQSH qishloq xo‘jaligi tadbirkorlik shakllarining solishtirma jadvali Tadbirkorlik shakli Asosiy faoliyat yo‘nalishi O‘lcham Texnologiyalashuv darajasi Qayta ishlash Bozorga chiqish Misollar Oilaviy fermer xo‘jaligi Ekish, chorvachilik, organik mahsulot Kichik O‘rta Kam Mahalliy bozor Family Farms Tijorat fermer xo‘jaligi Don, sut, go‘sht mahsulotlari O‘rta Yuqori O‘rta Ichki + eksport Commercial Farms Agroholding Ishlab chiqarish, qayta ishlash, eksport Juda yirik Juda yuqori Yaqin integratsiya Global Cargill, ADM Kooperativ Qo‘shma marketing, xarajat kamaytirish Turli O‘rta O‘rta Mahalliy + ichki Farm Bureau kooperativlari Korporativ agrobiznes Turli mahsulotlar, global savdo Juda yirik Juda yuqori To‘liq Global Tyson Foods, Kraft Heinz Organik tadbirkorlik “Organic”, premium segment mahsulotlar Kichik– o‘rta O‘rta Kam Premium market USDA Organic farms Smart farming / Digital agribusiness IoT, AI, dron, raqamli monitoring O‘rta– yirik Juda yuqori O‘rta— yuqori Ichki + eksport AgTech startuplar 2.2. Qayta ishlash sanoati korxonalarining tashkiliy-huquqiy shakllari AQSH agrosanoat majmuasida qayta ishlash sanoati ishlab chiqarishning keyingi bosqichi sifatida muhim o‘rin egallab, agrar mahsulotlarga qo‘shimcha qiymat yaratish, eksport salohiyatini oshirish, ichki bozorni sifatli oziq-ovqat mahsulotlari bilan ta’minlash va iqtisodiy samaradorlikni kuchaytirishga xizmat qiladi. Qayta ishlash korxonalarining tashkiliy-huquqiy shakllari mamlakat iqtisodiyotining bozor mexanizmlariga asoslangan bo‘lib, korporatsiyalar, xususiy kompaniyalar, kooperativlar, agroholdinglar va transmilliy agrobiznes subyektlaridan iborat tizimni tashkil etadi. AQSHda qayta ishlash sanoatining asosiy qismini yirik korporativ agrobiznes kompaniyalari tashkil etib, ular ishlab chiqarishdan tortib, qayta ishlash, sertifikatlash, saqlash, logistika va eksportgacha bo‘lgan barcha jarayonlarni yagona tizimda boshqaradilar. Masalan, Archer Daniels Midland (ADM), Cargill, Kraft Heinz, General Mills, Tyson Foods kabi kompaniyalar nafaqat ichki bozorni, balki global oziq-ovqat bozorining muhim qismi bo‘lgan don, yog‘-moy, sut, go‘sht, konservalangan mahsulotlar, yarim tayyor oziq-ovqat va tayyor ovqat mahsulotlarini qayta ishlash bilan shug‘ullanadi 22 . Bu korxonalar huquqiy jihatdan asosan korporatsiya shaklida tashkil etilgan bo‘lib, transmilliy integratsiya orqali xalqaro bozorlarda faoliyat yuritadilar. Qayta ishlash sanoatida kooperativlar ham alohida ahamiyatga ega bo‘lib, ular kichik va o‘rta fermer xo‘jaliklari tomonidan tashkil etilgan qayta ishlash markazlari, sut zavodlari, yog‘-moy korxonalari, go‘sht kombinati va qadoqlash korxonalarini o‘z ichiga oladi. Kooperativlarning asosiy vazifasi mahsulotni qayta ishlash xarajatlarini kamaytirish, marketing faoliyatini takomillashtirish, mahsulotlarni sertifikatlash, 22 Davis, J.H., Goldberg, R.A. A Concept of Agribusiness. Harvard University Press. eksport bozorlarida raqobatbardoshlikni kuchaytirish va ishlab chiqarish zanjirida fermerlarning ishtirokini oshirishdan iboratdir. Shuningdek, AQSHda qayta ishlash sanoatida xususiy korxonalar, mas’uliyati cheklangan jamiyatlar (LLC 23 ), jamoaviy mulkka asoslangan korxona shakllari ham keng tarqalgan bo‘lib, ular o‘z faoliyatini bozor talabi, hududiy resurslar va texnologik imkoniyatlarga ko‘ra tashkil etadilar. Bu korxonalar ichki bozorni ta’minlash, mahalliy oziq-ovqat ishlab chiqarish va servis xizmatlarini ko‘rsatish orqali agrosanoat majmuasining hududiy rivojlanishiga hissa qo‘shadi. Qayta ishlash korxonalarining rivojlanishida vertikal integratsiya tamoyili ham alohida o‘rin tutadi. Vertikal integratsiya modeli ishlab chiqaruvchidan iste’molchigacha bo‘lgan mahsulot zanjirini yagona boshqaruv ostida olib borishni nazarda tutib, mahsulot qiymatini oshirish, tannarxni kamaytirish, sifat ko‘rsatkichlarini yaxshilash va bozorda raqobat ustunligini ta’minlashga xizmat qiladi. Bu tizim orqali agrosanoat majmuasi global qiymat zanjirining bir qismiga aylanadi. So‘nggi yillarda qayta ishlash korxonalarining rivojlanish tendensiyalari global talablar bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, sustainability, food safety, eco-packaging, biodegradatsiya, “green industry 24 ”, food tech, smart processing va raqamli qayta ishlash kabi zamonaviy yo‘nalishlar kengaymoqda. Ushbu yo‘nalishlarda ishlab chiqarish jarayonlarining avtomatlashtirilishi, energiya tejamkor texnologiyalardan foydalanish, chiqindilarni qayta ishlash, organik standartlarga muvofiq mahsulotlar yetkazib berish va oziq-ovqat xavfsizligi protokollariga amal qilish alohida e’tibor talab etadi. AQSH qayta ishlash sanoati global standartlarga mos ravishda FDA, USDA, ISO- 22000, HACCP tizimlari asosida sertifikatlanadi. Bu standartlar mahsulot sifatini kafolatlash, eksport salohiyatini oshirish, xalqaro bozorlarda raqobatbardoshlikni ta’minlash va iste’molchilar salomatligini himoya qilishga xizmat qiladi. Shu bois, qayta ishlash korxonalarining tashkiliy-huquqiy shakllari nafaqat ichki qonunchilikka, balki xalqaro normalarga ham mos bo‘lishi zarur 25 . 23 Coase, R. The Firm, the Market and the Law. University of Chicago Press. 24 United States Department of Agriculture (USDA). Agricultural Processing and Industry Reports. 25 Environmental Protection Agency (EPA). Food Industry and Environment Reports. O‘zbekiston sharoitida qayta ishlash sanoatini rivojlantirish agrar iqtisodiyotning strategik yo‘nalishi bo‘lib, mahsulot eksportida xomashyo emas, balki qayta ishlangan, yuqori qiymatga ega mahsulotlarni yetkazib berish orqali iqtisodiy samaradorlikni oshirish va jahon bozorida raqobatbardoshlikni kuchaytirish imkonini beradi. AQSH tajribasidan foydalanib, mamlakatda qayta ishlash korxonalarining huquqiy shakllarini diversifikatsiya qilish, investitsiya jalb qilish, kooperativlar tizimini kengaytirish va xalqaro standartlarni joriy etish orqali agrosanoat majmuasining modernizatsiyasi amalga oshiriladi. AQSH qayta ishlash sanoati korxonalari bo‘yicha olib borilgan iqtisodiy tadqiqotlarda ko‘plab olimlar mazkur sektorning iqtisodiyotdagi o‘rnini qo‘shimcha qiymat yaratish va raqobat ustunligini shakllantirish orqali izohlashgan. Masalan, M. Porterning “qiymat zanjiri” nazariyasida qayta ishlash jarayonlari ishlab chiqarishning asosiy bosqichlaridan biri sifatida qaralib, mahsulotning bozorga chiqarilishida konkurent ustunlik yaratish imkoniyatini ta’minlaydi. Porter fikricha, qayta ishlash sanoati korxonalari vertikal integratsiya orqali mahsulot qiymatini oshiradi, korporatsiyalar esa ushbu jarayon orqali global bozorlarni egallash imkoniga ega bo‘ladi. AQSH iqtisodchisi R. Coase esa transaksion xarajatlar nazariyasida korxona ichidagi jarayonlar va bozor mexanizmlari o‘rtasidagi iqtisodiy o‘zaro bog‘liqlikni tahlil qilib, qayta ishlash korxonalarining samaradorligi raqobat, texnologik imkoniyatlar va mulkchilik shakllari bilan chambarchas bog‘liq ekanini ta’kidlaydi. Uning fikricha, yirik korporatsiyalar ichidagi tashkiliy-huquqiy struktura resurslardan samarali foydalanish va ishlab chiqarish jarayonlarini boshqarish imkonini beradi. Shuningdek, J. Davis va R. Goldberg tomonidan ishlab chiqilgan agrobiznes modeli bo‘yicha qayta ishlash sanoati agrosanoat majmuasining strukturaviy qismi hisoblanib, ishlab chiqarishdan tortib marketinggacha bo‘lgan jarayonlarni yagona biznes tizimi sifatida shakllantiradi. Ularning fikricha, qayta ishlash korxonalarining tashkiliy- huquqiy shakllari bozor iqtisodiyotida resurslarning optimal taqsimlanishini ta’minlaydi va qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining iqtisodiy samaradorligini oshiradi. Qayta ishlash sanoatida innovatsion yondashuvlar va yangi texnologiyalar joriy etilishi masalasi bo‘yicha A. Schumpeter innovatsiya nazariyasida yangi ishlab chiqarish uslublari va texnologiyalar joriy etilishi iqtisodiy o‘sishning asosiy omili ekanini ta’kidlaydi. Schumpeter fikricha, korxonalar o‘rtasidagi raqobat yangi mahsulot, yangi texnika va yangi texnologiyalarni yaratishga olib keladi, bu esa iqtisodiy rivojlanishning fundamental sharti sifatida qaraladi. Yana bir muhim ilmiy fikr – XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab qayta ishlash sanoati global “food systems” konsepsiyasi asosida rivojlanib, oziq-ovqat xavfsizligi, ta’minot zanjiri, standartlashtirish va sertifikatlash jarayonlarini yagona tizimda boshqarishni nazarda tutadi. Bu yondashuv bugungi kunda FAO, USDA va OECD tomonidan ishlab chiqilgan xalqaro metodologikalarda o‘z aksini topgan. Zamonaviy tadqiqotlarda qayta ishlash sanoati korxonalarining o‘sish tendensiyalari ekologik barqarorlik, resurs tejamkorligi, chiqindilarni qayta ishlash, “zero waste”, biomahsulotlar, organik sertifikatlash va ekologik texnologiyalar bilan bog‘lanadi. Har bir olim ushbu jarayonlarni bozor talabiga mos holda izohlaydi, ammo ularning umumiy xulosasi shundan iboratki — qayta ishlash sanoati agrar sektorning global raqobatbardoshligini belgilaydigan eng muhim zanjir bo‘g‘ini hisoblanadi. O‘zbekiston uchun ushbu ilmiy- nazariy qarashlar shuni ko‘rsatadiki, qayta ishlash sanoatini tashkil qilishda xomashyo eksporti o‘rniga qayta ishlangan mahsulot eksportini kengaytirish, qo‘shimcha qiymat yaratish, xalqaro standartlarni joriy etish, texnologiyalarni modernizatsiya qilish va tashkiliy-huquqiy shakllarni diversifikatsiya qilish agrar rivojlanish strategiyasining ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lishi kerak. Qayta ishlash sanoatining tashkiliy-huquqiy shakllari bo‘yicha olib borilgan zamonaviy tahlillar shuni ko‘rsatadiki, agrobiznesning korporativlashuvi global bozor sharoitlarida raqobat ustunligini ta’minlashning muhim omillaridan biridir. Bu borada A. Chandler tomonidan ilgari surilgan “korporativ boshqaruv va strategik menejment” g‘oyalari qayta ishlash korxonalarining katta miqyosda ishlab chiqarish imkoniyatlarini oshirishi, jarayonlarni optimallashtirishi va sarmoyalarni samarali jalb qilish imkoniyatini yaratishini ta’kidlaydi. Chandlerning fikriga ko‘ra, korporatsiyalar o‘z tuzilmasi orqali ishlab chiqarish quvvatlarini markazlashtirgan holda iqtisodiy samaradorlikni maksimal darajaga ko‘taradi va bu jarayon qayta ishlash sanoatining rivojlanishini tezlashtiradi. Bundan tashqari, qayta ishlash korxonalarining o‘sishida transmilliy integratsiya jarayonlari ham katta ahamiyatga ega. OECD va Jahon Savdo Tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, so‘nggi o‘n yillikda global oziq-ovqat bozori transmilliy korporatsiyalar tomonidan keng egallangan bo‘lib, ular ishlab chiqarish va qayta ishlash jarayonlarini turli geografik hududlarda tashkil qilgan. Bu jarayon global qiymat zanjirlarining shakllanishiga, mahsulotlar turlarining ko‘payishiga, sifat standartlarining umumlashtirilishiga va iste’mol bozorlarining kengayishiga olib keldi. Shu bilan birga, qayta ishlash sanoatidagi ekologik tendensiyalar ham tashkiliy- huquqiy shakllarning o‘zgarishiga ta’sir ko‘rsatmoqda. Masalan, “green industry” va “green processing” konsepsiyalari bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar ekologik ishlab chiqarishni kengaytirish, biosifatga ega mahsulotlar ishlab chiqarish, chiqindilarni qayta ishlash va ekologik sertifikatlash jarayonlarini rivojlantirish qayta ishlash sanoatining raqobatbardoshligini oshiruvchi muhim omil ekanini ta’kidlaydi. AQSHda ekologik korxonalar ko‘pincha maxsus sertifikat va litsenziyalarga ega bo‘lib, ular xalqaro bozorlarda alohida iqtisodiy afzalliklarga ega bo‘ladi. Yana bir muhim omil – qayta ishlash korxonalarida raqamlashtirish jarayonidir. Sun’iy intellekt, IoT, blockchain texnologiyalari, smart monitoring tizimlari qayta ishlash jarayonlarini avtomatlashtirish, mahsulot sifatini nazorat qilish, xavfsizlik standartlariga rioya etish va xarajatlarni kamaytirishda muhim rol o‘ynaydi. Zamonaviy ilmiy tadqiqotlarda raqamli texnologiyalarning qayta ishlash sanoatidagi qo‘llanilishi “Agro-Industry 4.0” tamoyillari asosida izohlanadi. Bu tamoyillar asosida ishlab chiqarish jarayonlari raqamlashtiriladi, mahsulotlar sertifikatlanadi, global bozorlar bilan bog‘lanish kuchaytiriladi va mahsulot yetkazib berish zanjiri optimallashtiriladi. Aynan shu sababli AQSH qayta ishlash sanoati korxonalarining tashkiliy-huquqiy shakllari faqat iqtisodiy emas, balki texnologik, ekologik va global integratsiyaviy omillar ta’sirida shakllanadi. Bu jarayon, o‘z navbatida, qayta ishlash korxonalarining tarkibida uchraydigan turli mulkchilik shakllari — xususiy korporatsiyalar, mas’uliyati cheklangan jamiyatlar, kooperativlar, aksionerlik jamiyatlari va transmilliy kompaniyalar tizimini yuzaga keltiradi. O‘zbekiston uchun ushbu yondashuvning ahamiyati shundaki, qayta ishlash sanoatining tashkiliy-huquqiy shakllarini modernizatsiya qilish, korporativ boshqaruvni kuchaytirish, investitsiyalarni jalb qilish, xalqaro standartlarga mos korxonalar tashkil etish va ekologik talablarga javob beradigan ishlab chiqarish tizimlarini shakllantirish agrar sektordagi raqobatbardoshlikni oshiradi va eksport salohiyatini kengaytiradi. 2-jadval. AQSH qayta ishlash sanoati korxonalarining tashkiliy-huquqiy shakllari Korxona shakli Mulk shakli Faoliyat hajmi Texnologiya darajasi Integratsiya Global bozorda ishtirok Misollar Korporatsiya Xususiy/Aksiyadorlik Juda yirik Juda yuqori To‘liq vertikal Ha Cargill, ADM, Kraft Heinz Kooperativ Fermerlar mulki O‘rta O‘rta Qisman Ba’zan Milk Producers Cooperative LLC (Mas’uliyati cheklangan jamiyat) Xususiy Kichik– o‘rta O‘rta Kam Asosan ichki Mahalliy ishlab chiqaruvchilar Public Company Aksiyadorlik, bozorga ochiq Juda yirik Yuqori To‘liq Ha Tyson Foods Food Processing Corporation Transmilliy Juda yirik Juda yuqori To‘liq Ha General Mills, Kellogg’s Organic Processing Enterprise Sertifikat asosida Kichik O‘rta Kam Premium segment USDA Organic plants Green Industry enterprise Ekologik litsenziya O‘rta Yuqori Orttirma Ha Eco-food companies 2.3. Integratsion tadbirkorlik shakllari va ularning rivojlanish istiqbollari AQSH agrosanoat majmuasida integratsion tadbirkorlik shakllari ishlab chiqarish, qayta ishlash, logistika, marketing va eksport jarayonlarini yagona iqtisodiy tizim sifatida tashkil etishni nazarda tutadi. Integratsiya jarayonining mohiyati shundaki, agrobiznesning turli bo‘g‘inlari o‘zaro bog‘lanib, mahsulot yetishtirishdan tortib iste’molchiga yetkazib berishgacha bo‘lgan barcha bosqichlar yagona boshqaruv ostida amalga oshiriladi. Bu jarayon iqtisodiy samaradorlikni oshirish, mahsulot tannarxini kamaytirish, raqobatbardoshlikni kuchaytirish va global bozorlarga chiqish imkoniyatini kengaytirishga xizmat qiladi. AQSH agrosanoat tizimida integratsiya bir necha shakllarda namoyon bo‘lib, ularning eng muhim turlari vertikal integratsiya, gorizontal integratsiya, mintaqaviy integratsiya, klasterlashuv, transmilliy integratsiya va digital integratsiya shakllaridir. Vertikal integratsiya modeli mahsulot yetishtirish, qayta ishlash va eksport jarayonlarini yagona tizimga birlashtirishi bilan ajralib turadi. Masalan, Cargill, ADM, Tyson Foods kabi korporatsiyalar vertikal integratsiya asosida ishlab, global oziq-ovqat bozorining asosiy segmentlarini nazorat qiladi 26 . Gorizontal integratsiya esa o‘xshash faoliyat yurituvchi kompaniyalar yoki fermer xo‘jaliklarining qo‘shilishi, yiriklashuvi, koalitsiya shaklida faoliyat olib borishi va 26 Davis, J.H., Goldberg, R.A. A Concept of Agribusiness. Harvard University Press. bozor ulushini kengaytirish orqali amalga oshiriladi. Bu jarayon bozor raqobatini kuchaytiradi, mahsulot yetkazib berish hajmini oshiradi va narx barqarorligini ta’minlaydi. Mintaqaviy integratsiya esa turli shtatlarda joylashgan korxonalar o‘rtasida iqtisodiy hamkorlikni kuchaytiradi, hududiy resurslardan oqilona foydalanish va transport-logistika tizimini optimallashtirish imkoniyatini yaratadi. So‘nggi yillarda AQSH agrosanoat majmuasida klasterlashuv jarayonlari ham keng rivojlanib borayotgan bo‘lib, agrosanoat klasterlari ishlab chiqarishdan tortib qayta ishlash, servis, logistika, sertifikatlash, eksport va marketing jarayonlarini yagona hududiy tizimga birlashtiradi. Bu jarayon iqtisodiy faoliyatni mintaqaviy rivojlantirish, qo‘shimcha qiymat yaratish va hududiy raqobat ustunligini kuchaytirish imkonini beradi. Integratsion tadbirkorlik shakllarining rivojlanish istiqbollari, asosan, zamonaviy texnologiyalar, raqamlashtirish, sun’iy intellekt, IoT, agro-digital platformalar, smart farming, food-tech, bioenergy, green economy va agro-industrial logistics kabi innovatsion yo‘nalishlar bilan bog‘liqdir. Masalan, “digital supply chain” konsepsiyasi asosida mahsulot harakati, logistika, eksport va sifat nazorati raqamli boshqaruv platformalari orqali nazorat qilinib, jarayonlarning shaffofligi, tezkorligi va samaradorligi ta’minlanadi. Global food chain tizimida transmilliy integratsiya jarayonlarining kuchayishi bilan AQSH kompaniyalari xalqaro bozorlarni egallash imkoniyatiga ega bo‘lmoqda. Bu jarayon xalqaro savdo, logistika tizimlari, oziq-ovqat xavfsizligi, global talab va standartlar bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, integratsion tadbirkorlikning global o‘sish yo‘nalishini belgilaydi. Kelajakning asosiy tendensiyasi sifatida “green supply chain”, “smart logistics”, “eco-packaging”, “zero emission agriculture” kabi konsepsiyalar shakllanmoqda 27 . O‘zbekiston uchun ushbu tajriba alohida ahamiyatga ega bo‘lib, mamlakatda integratsion agrobiznes tizimini rivojlantirish orqali agrar bozorning raqobatbardoshligini oshirish, qayta ishlash sanoatini kuchaytirish, eksport salohiyatini kengaytirish, klaster tizimini yanada takomillashtirish va innovatsion texnologiyalarni joriy etish mumkin. Integratsion tadbirkorlik shakllarining rivoji O‘zbekiston agrar 27 Porter, M. Competitive Advantage. Harvard Business School Press. iqtisodiyotini global bozorlar bilan bog‘lash, xalqaro hamkorlikni kengaytirish, agro- logistika tizimini modernizatsiya qilish va qo‘shimcha qiymat yaratish imkoniyatlarini kengaytiradi. Shuningdek, integratsion tadbirkorlik shakllarining kelajakdagi rivojlanishida ekologik talablar va barqarorlik prinsiplarining kuchayishi muhim omilga aylanmoqda. Dunyo bozorida atrof-muhitga zarar yetkazmaydigan ishlab chiqarish tizimlari, chiqindisiz qayta ishlash, biopaklash, qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish va karbon izini kamaytiruvchi texnologiyalar yirik agrobiznes subyektlari uchun strategik yo‘nalish bo‘lib bormoqda. AQSH agrosanoat majmuasida ham “green integration” konsepsiyasi asosida vertikal va gorizontal integratsiya shakllari ekologik standartlarga moslashmoqda. Bu jarayon mahsulot qiymatini oshirib, global bozorlarda “yashil sertifikat”ga ega bo‘lgan tovarlarga nisbatan talabning ortishiga olib kelmoqda. Bundan tashqari, AQSH agrobiznesida integratsiyaning yangi shakllaridan biri sifatida raqamli ekotizimlar (digital ecosystems) shakllanib bormoqda. Raqamli platformalar yordamida ishlab chiqaruvchilar, qayta ishlovchilar, logistika operatorlari, eksport agentliklari va chakana savdo tarmoqlari yagona raqamli tarmoqqa ulanadi. Natijada mahsulot oqimi, narx shakllanishi, talab prognozi, logistika, saqlash va marketing jarayonlari real vaqt rejimida boshqariladi. Kelgusi yillarda Agro-Industry 4.0 konsepsiyasi asosida ushbu jarayon yanada kengayib, qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini boshqarish tizimlari sun’iy intellekt platformalari yordamida avtomAtlashtiriladi. AQSH ilmiy maktablarida integratsion tadbirkorlik ustida olib borilgan tadqiqotlarda ayniqsa qiymat zanjiri nazariyasi (value chain 28 ) alohida ta’kidlanadi. M. Porter, A. Chandler, P. Krugman singari olimlar integratsiya nafaqat iqtisodiy samaradorlikni oshiradi, balki bozor strategiyasini shakllantiradi, eksport modelini kuchaytiradi, innovatsion investitsiyalarni jalb etadi degan fikrni ilgari surganlar. Zamonaviy tadqiqotchilar esa integratsion tadbirkorlikni “global supply chain management”, “international agribusiness cooperation”, “digital chain integration” kabi tushunchalar orqali talqin qilib, uning global bozor relyefini belgilovchi omillardan biri ekanini qayd etadi. 28 Cargill Global Operations Overview. Kelajakning muhim yo‘nalishlaridan yana biri — agrosanoat klasterlarida “multi- sector integration” tizimini shakllantirishdir. Bu tizim qishloq xo‘jaligi, qayta ishlash, energetika, logistika, turizm va xizmat ko‘rsatish sektorlarini yagona hududiy iqtisodiy majmua sifatida birlashtiradi. AQSHda ushbu tizim sut klasterlari, go‘sht klasterlari, don va moy klasterlari ko‘rinishida boy tajriba to‘plagan. Natijada hududiy iqtisodiyotning tarkibiy o‘zgarishi, yuqori qo‘shimcha qiymat, eksport geografiyasining kengayishi va mintaqaviy innovatsiya muhitining shakllanishi ta’minlangan. O‘zbekiston uchun mazkur integratsion modelni amaliy jihatdan qo‘llash agrar sohaning tarkibiy modernizatsiyasini jadallashtirish, xomashyo eksporti o‘rniga qayta ishlangan mahsulot ulushini oshirish, klasterlar samaradorligini kuchaytirish, zamonaviy logistika tarmoqlarini rivojlantirish, xalqaro sertifikatlarni keng joriy etish va global qiymat zanjirlariga integratsiyalanish imkoniyatlarini yaratadi. Zero, agrosanoat majmuasida integratsion tadbirkorlik shakllari rivojlanishi mamlakatning oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash, eksport salohiyatini oshirish va qishloq aholisining daromadlarini barqaror oshirishga xizmat qiladi. 3-jadval. Integratsion tadbirkorlik shakllarining qisqa jadvali Integratsiya turi Mazmuni AQSHdagi misollar Vertikal integratsiya Ishlab chiqarish–qayta ishlash–eksport yagona tizim Cargill, ADM Gorizontal integratsiya O‘xshash korxonalar birlashuvi Tyson Foods Klaster integratsiyasi Hududiy agrosanoat majmuasi California Dairy Cluster Transmilliy integratsiya Global bozorlarda yagona kompaniya Kraft Heinz, General Mills Digital integratsiya AI, IoT, raqamli zanjir AgTech platformalar Xulosa Agrosanoat majmuasi har qanday davlat iqtisodiyotida strategik tarmoq bo‘lib, uning tarkibida ishlab chiqarish, qayta ishlash, logistika, eksport, ta’minot va oziq-ovqat xavfsizligi kabi jarayonlar yagona tizim sifatida shakllanadi. Tadqiqot jarayonida AQSH tajribasi misolida agrosanoat majmuasining tashkiliy tuzilishi, davlat sektori ishtiroki, xususiy mulk shakllari, tadbirkorlik turlari hamda integratsiyalashgan agrobiznes modellari tahlil qilindi. Olingan natijalar shuni ko‘rsatadiki, bozor iqtisodiyoti sharoitida agrosanoat tizimining asosiy harakatlantiruvchi kuchi xususiy mulk, raqobat muhiti, innovatsiyalar, texnologiyalar va global integratsiya jarayonlaridir. AQSH qishloq xo‘jaligidagi ishlab chiqaruvchilar faoliyati asosan turli tadbirkorlik shakllarida tashkil etilib, oilaviy fermer xo‘jaliklaridan yirik agroholdinglargacha bo‘lgan keng tuzilma agrosanoat majmuasining barqarorligini ta’minlaydi. Qayta ishlash sanoatida korporativ strukturaga ega kompaniyalar yetakchi mavqega ega bo‘lib, ular ishlab chiqarishdan tortib eksportgacha bo‘lgan barcha bosqichlarni yagona boshqaruv asosida olib boradi. Integratsion tadbirkorlik shakllarining kengayishi, ayniqsa vertikal va gorizontal integratsiya jarayonlari, global bozorlarda raqobat ustunligini kuchaytiradi va mahsulotga yuqori qo‘shimcha qiymat yaratish imkonini beradi. Zamonaviy iqtisodiy rivojlanish sharoitida agrosanoat majmuasi innovatsion texnologiyalar, raqamli ekotizimlar, agroplatformalar, sun’iy intellekt, IoT, green economy va food-tech kabi yo‘nalishlar bilan integratsiyalashib borayotgani kelajakda agrobiznesning asosiy drayveriga aylanadi. AQSH tajribasi shuni ko‘rsatadiki, modernizatsiya jarayonida davlatning asosiy vazifasi korxonalarni bevosita boshqarish emas, balki ularni iqtisodiy rag‘batlantirish, ilmiy-texnologik qo‘llab-quvvatlash va global bozorlarga chiqishiga sharoit yaratishdan iborat. Tadqiqot natijalari O‘zbekiston uchun amaliy ahamiyat kasb etadi. Xususan, agrosanoat majmuasining raqobatbardoshligini oshirish uchun xususiy sektorni kengaytirish, qayta ishlash sanoatini rivojlantirish, klaster tizimini modernizatsiya qilish, innovatsion texnologiyalarni joriy etish, agroholdinglar faoliyatini qo‘llab- quvvatlash va global qiymat zanjirlariga integratsiyalashuv zarur. Ekologik talablarga mos ishlab chiqarish jarayonlarini tashkil etish, O‘zbekiston mahsulotlarining xalqaro talab va standartlarga javob berishiga xizmat qilib, eksport salohiyatini oshirish imkonini beradi. Shuningdek, O‘zbekiston agrosanoat majmuasida uzoq muddatli rivojlanish strategiyasini shakllantirishda qayta ishlash sanoati korxonalarining tashkiliy-huquqiy shakllarini diversifikatsiya qilish, xususiy sektorning investitsion faolligini oshirish, davlat-xususiy sheriklik mexanizmlarini kuchaytirish, ilmiy tadqiqot markazlari va universitetlar bilan hamkorlikni kengaytirish zarur. Agrobiznesni ilmiy asosda rivojlantirish, texnologik yangilanish, agroinnovatsiya parklarini tashkil etish, raqamli agroplatformalarni keng qo‘llash kelajakda mamlakatning agrar imkoniyatlarini sezilarli darajada kengaytirishi mumkin. Kelajak istiqbollari orasida agrosanoat klasterlarini xalqaro standartlarga mos holda rivojlantirish, eksport yo‘nalishlarini diversifikatsiya qilish, tashqi bozorlarda milliy brendlar yaratish, logistika tarmoqlarini modernizatsiya qilish va xalqaro sertifikatlash tizimlarini joriy etish ustuvor ahamiyatga ega. Bu jarayon natijasida agrosanoat majmuasining global iqtisodiyotga integratsiyasi kuchayadi, mahalliy mahsulotlarning qo‘shimcha qiymati oshadi va iqtisodiy o‘sish barqarorligi ta’minlanadi. Ayniqsa, “green economy” tamoyillari asosida ekologik toza mahsulotlarni ishlab chiqarish, organik dehqonchilikni kengaytirish, energiya tejamkor texnologiyalarni joriy etish, chiqindilarni qayta ishlash tizimini takomillashtirish va xalqaro ekologik sertifikatlarni qo‘lga kiritish O‘zbekistonning global bozordagi raqobatbardoshligini oshirishga xizmat qiladi. Bu nafaqat iqtisodiy foyda, balki ekologik barqarorlik va oziq- ovqat xavfsizligi nuqtayi nazaridan ham nihoyatda muhimdir. Shu nuqtayi nazardan, agrosanoat majmuasining raqamli transformatsiyasi, smart farming texnologiyalari, agroanalitika, sun’iy intellekt, IoT, dron texnologiyalari va aqlli monitoring tizimlarini joriy etish O‘zbekiston agrar sektorining kelajakdagi asosiy rivojlanish vektori bo‘lishi kerak. Bu esa agrar ishlab chiqarishning samaradorligini oshirish, resurslardan oqilona foydalanish, hosildorlikni barqarorlashtirish va mahsulot sifatini oshirishga xizmat qiladi. Yakuniy xulosa sifatida aytish mumkinki, AQSH agrosanoat majmuasi tajribasini o‘rganish O‘zbekiston uchun nafaqat ilmiy-ma’lumot sifatida muhim, balki amaliy siyosiy, strategik va iqtisodiy qarorlar qabul qilishda metodik asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Agrosanoat sohasini modernizatsiya qilish, qayta ishlash imkoniyatlarini kengaytirish, innovatsion texnologiyalarni joriy etish, integratsion tadbirkorlik shakllarini rivojlantirish, xalqaro hamkorlikni kuchaytirish va global qiymat zanjirlariga qo‘shilish nafaqat iqtisodiy samaradorlikni oshiradi, balki mamlakatning iqtisodiy mustaqilligi, oziq-ovqat xavfsizligi va xalqaro raqobatbardoshligini ham mustahkamlaydi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Davis J.H., Goldberg R.A. A Concept of Agribusiness. – Boston: Harvard University Press, 1957. 2. Porter M. Competitive Advantage. – Boston: Harvard Business School Press, 1985. 3. Porter M. The Competitive Advantage of Nations. – New York: Free Press, 1990. 4. Chandler A. Strategy and Structure. – Cambridge: MIT Press, 1962. 5. Chandler A. Scale and Scope: The Dynamics of Industrial Capitalism. – Boston: Belknap Press, 1990. 6. Coase R. The Firm, the Market and the Law. – Chicago: University of Chicago Press, 1988. 7. Schumpeter J. The Theory of Economic Development. – Cambridge: Harvard University Press, 1934. 8. Krugman P. Geography and Trade. – Cambridge: MIT Press, 1991. 9. USDA. Agricultural Processing and Industry Reports. – Washington D.C.: United States Department of Agriculture, 2022. (Elektron resurs). – Kirish sanasi: 10.12.2025. 10. USDA ERS. U.S. Food Processing Data. – Washington D.C.: Economic Research Service, 2022. (Elektron resurs). – Kirish sanasi: 10.12.2025. 11. OECD. Agricultural Policy Monitoring and Evaluation. – Paris: OECD Publishing, 2023. (Elektron resurs). – Kirish sanasi: 10.12.2025. 12. OECD. Global Agricultural Value Chains. – Paris: OECD Publishing, 2022. (Elektron resurs). – Kirish sanasi: 10.12.2025. 13. FAO. Global Food System Outlook. – Rome: FAO Publishing, 2023. (Elektron resurs). – Kirish sanasi: 10.12.2025. 14. FAO. Food Processing and Value Chain Development Reports. – Rome: FAO Publishing, 2022. (Elektron resurs). – Kirish sanasi: 10.12.2025. 15. EPA. Green Agriculture Strategy. – Washington D.C.: Environmental Protection Agency, 2021. (Elektron resurs). – Kirish sanasi: 10.12.2025. 16. USDA. Sustainable Agriculture and Green Integration Reports. – Washington D.C., 2021. (Elektron resurs). – Kirish sanasi: 10.12.2025. 17. ISO. ISO 22000: Food Safety Management Systems. – Geneva: International Organization for Standardization, 2018. 18. HACCP International. Food Safety Manual. – London: HACCP Publishing, 2019. 19. Elsevier. Agro-Industry 4.0. – Amsterdam: Elsevier, 2022. 20. Springer Nature. Digital AgTech Systems. – Berlin: Springer, 2021.

Bugungi global iqtisodiyot sharoitida qishloq xo‘jaligi va agrosanoat majmuasining barqaror rivojlanishi nafaqat oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash, balki iqtisodiy o‘sishni tezlashtirish, eksport salohiyatini kuchaytirish hamda innovatsion texnologiyalarni joriy etishda strategik omil sifatida qaralmoqda. Dunyo miqyosida yetakchi agrar tizimlardan biri sifatida tan olingan Amerika Qo‘shma Shtatlari qishloq xo‘jaligi modeli agrobiznesni boshqarish, davlat va xususiy sektor hamkorligi, mulkchilik shakllari diversifikatsiyasi va yuqori qo‘shimcha qiymatga ega bo‘lgan mahsulotlarni qayta ishlash darajasi bilan ajralib turadi

Купить