,,Arab bahori” va uning mintaqa davlatlariga ta’siri - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	44.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

,,Arab bahori” va uning mintaqa davlatlariga ta’siri

Купить

Mavzu: ,,Arab bahori” va uning mintaqa davlatlariga ta’siri
MUNDARIJA
Kirish........................................................................................................2
1.1 Arab bahori atamasining mohiyati .....................................................5
1.2 Arab bahorining mintaqaga ta’siri va oqibatlar.........................................8
ASOSIY QISM...............................................................................................21
2.1 Arab bahori nomli inqilobiy davri...........................................................21
2.2 Arab bahoridan keyingi holatlar va voqealar...............................................23
XULOSA..........................................................................................................29
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR............................................................30

KIRISH
Arab bahori (2010-2011) arab til.(Al-A’rabiy Al-Robia’) 2010-yillarning
boshlarida arab dunyosining aksariyat qismini - Yaqin Sharq va Shimoliy Afrika
mamlakatlarini qamrab olgan hukumatga qarshi namoyishlar, qo'zg'olonlar va
qurolli qo'zg'olonlar seriyasi.
2010 yil kuzidan beri Tunis, Misr va Yamanda 20 ta davlatda inqiloblar
bo'lib o'tdi; Liviyadagi fuqarolar urushlari (hokimiyat almashishiga olib keldi),
Yaman va Suriyada (davom etmoqda); Bahrayndagi fuqarolar qo'zg'oloni; Jazoir,
Iroq, Iordaniya, Marokash va Ummonda ommaviy norozilik namoyishlari; va
Quvayt, Livan, Mavritaniya, Saudiya Arabistoni, Sudan, Jibuti va G'arbiy Sahroda
kichikroq norozilik namoyishlari. 2011 yil may oyida Isroil chegaralarida yuz
bergan to'qnashuvlar ham mahalliy arab bahoridan ilhomlangan.
Norozillik namoyishlari davomida uzoq muddatli kampaniyalarni umumiy
usullari fuqarolar tomonidan qarshilik ko’rsatish uchun qo’llanilgan: norozilik
namoyishlari, aksiyalar, ish joyini tark etishlar, piketlar, namoyishlar(manifest),
ijtimoiy-siyosiy holat namoyishlari, yurishlar va mitinglar, shuningdek, ijtimoiy
tarmoqlarni tashkil etish, ular orqali muloqot qilish va xabardor qilish uchun
foydalanish. davlat repressiyasi va internet tsenzurasiga urinishlar. Ko'plab
namoyishlar hukumat hamda hukumat tarafdorlari va qarshi namoyishchilar
tomonidan zo'ravonlik bilan kutib olindi. Arab dunyosidagi namoyishchilarning
asosiy shiori “Xalq rejimning qulashini xohlaydi”(arab til. Al-Sha`b yurid iskat Al-
Nizam).
Arab bahori nomi 1848-1849 yillarda Yevropadagi inqiloblar davrini
tasvirlash uchun ishlatilgan Millatlar bahori iborasiga mos keladi.
2011-yil qishida Misrda Qohiradagi Tahrir maydonidagi prezident
Muhammad Hosni Sayid Muborak rejimi “Musulmon-birodarlar” tashkilot inqilobi
bilan ag‘darildi. Tashkilot 11 oy hukmronlik qildi va 2012 yilning bahorida o'lim
hukmi bilan yo'q qilindi. Liviya va Suriyadagi fuqarolar urushlari Muammar

Qaddafiy hukmronligining ag'darilishiga, odamlarning ommaviy ravishda o'zini-
o'zi yoqib yuborilishiga olib keldi. O‘lganlar soni 10 mingga yetdi.
Yaqin Sharq va Shimoliy Afrikadagi bir qator norozilik bildirishlari va
ijtimoiy-siyosiy holat namoyishlari “arab bahori”hamda “arab bahori va qishi”
nomi bilan mashhur bo ldi ,"Arab uyg'onishi", "Pan-arab inqilobi" va "Arabʻ
qo'zg'olonlari", garchi barcha namoyishchilar o'zlarini arablar deb atamasalar ham.
Xronologik jihatdan, u 2010 yil oktyabr oyida G'arbiy Saharada norozilik
namoyishlari bilan boshlandi, lekin aslida u 2010 yil 18 dekabrda Tunisda
Muhammad Buazizining politsiya korruptsiyasi va noto'g'ri munosabatiga qarshi
norozilik sifatida o'zini yoqib yuborganidan keyin norozilik namoyishlari bilan
boshlandi. Tunisdagi norozilik namoyishlarining muvaffaqiyati bilan
tartibsizliklar to‘lqini Jazoir, Iordaniya, Misr va Yamanni qamrab oldi va keyin
boshqa mamlakatlarga tarqaldi. Eng yirik va eng uyushtirilgan namoyishlar
ko'pincha "g'azab kuni"da bo'lib o'tdi - odatda juma kuni peshin namozidan keyin.
Namoyishlar mintaqadan tashqarida ham xuddi shunday tartibsizliklarni keltirib
chiqardi.
“Biz, – dedi “Al-Qoida” yetakchilaridan biri Ayman al-Zavohiriy 2011-yil
sentabr oyi o‘rtalarida, “arab bahori tarafidamiz, bu esa o‘zi bilan haqiqiy islomni
olib keladi”.
2012 yil may oyiga kelib, inqiloblar natijasida to'rtta davlat rahbari
hokimiyatdan ag'darilgan. Tunis prezidenti Zine al-Obidin Ben Ali 2011-yil 14-
yanvarda Tunisdagi inqilobdan keyin Saudiya Arabistoniga qochib ketdi. Misrda
prezident Husni Muborak 2011-yilning 11-fevralida 18 kunlik ommaviy norozilik
namoyishlaridan so‘ng iste’foga chiqdi va o‘zining 30 yillik prezidentligini
yakunladi. Liviya rahbari Muammar Qaddafiy 2011-yilning 23-avgustida Milliy
o‘tish kengashi Bob al-Aziziya ustidan nazorat o‘rnatgach, hokimiyatdan
ag‘darilgan edi. U 2011-yil 20-oktabrda o‘zi tug‘ilib o‘sgan Sirt shahrida MO’k
shahar ustidan nazorat o‘rnatganida o‘ldirilgan. Yaman prezidenti Ali Abdulla

Solih nihoyat 2012-yilning 27-fevralida o‘z lavozimini tark etib, hokimiyatni
muddatidan oldin prezidentlik saylovlarida saylangan yangi prezidentga topshirdi.
Mintaqadagi tartibsizliklar davrida ba'zi rahbarlar amaldagi muddati
tugagandan so'ng iste'foga chiqish niyatida ekanliklarini e'lon qilishdi. Sudan
prezidenti Umar al-Bashir 2015-yilda qayta saylanishga urinmasligini e'lon qildi,
vakolati 2014-yilda tugaydigan Iroq Bosh vaziri Nuri al-Malikiy, garchi uning
zudlik bilan iste'fosini talab qilgan bo'lsa-da, shiddatli namoyishlar bo'lib o'tdi.
Iordaniyadagi noroziliklar qirol Abdulloh tomonidan ikki hukumatning tarqatib
yuborilishiga ham sabab bo'ldi. Yaman prezidenti Ali Abdulloh Solih 23 aprelda
daxlsizlik evaziga 30 kun ichida iste foga chiqishini e lon qildi, bu taklifni Yamanʼ ʼ
muxolifati 26 aprelda norasmiy qabul qilgan; Solih keyin fikridan qaytdi va
Yaman qo zg oloni davom etdi.
ʻ ʻ

1.1 Arab bahori atamasining mohiyati
Yaqin Sharq jahon siyosatining geostrategik ahamiyatga molik
mintaqalaridan bin ekanligi soha mutaxassislariga yaqindan ma'lum. Bugungi
kunda ushbu mintaqadagi kuchlar nisbati va hattoki unga ta'sir ko'rsatish
mexanizmlari ham tobora yangi xususiyat kasb etmoqda. Tabiiyki, geografik,
energetik va diniy omillar Yaqin Sharqqa bo'lgan geosiyosiy qiziqishning oshib
borishi sabablaridan bo'lib, mintaqani "katta o'yinlar" girdobiga tortishga olib
kelmoqda. Alohida qayd etadigan bo'lsak, bu mintaqa jahonda neki muammo
bo'lsa, barchasini o'zida mujassam etadi. Chunki, unda etnik va diniy muammolar,
chegara va qochoqlar, iqtisodiy va ijtimoiy masalalar, terrorizm, ekstremizm va
separatizm, uyushgan jinoyatchilik, tashqi kuchlarning geosiyosiy raqobati singari
dolzarb muammolar bir-biri bilan chatishib ketgan. Bular orasida 2011-yilda bo'lib
o'tgan "Arab bahori" voqealari va uning davom etayotgan asorati hamda istiqbolda
"portlash" ehtimoli mavjud bo'lgan
XX asr oxirida jahon maydonida yuz bergan o'zgarishlar jahon
hamjamiyatini jiddiy xavotir va tashvishlarga olib keldi. XXI asrda esa butun
davlat yoki mintaqa xalqlariga o'z ta'sirini o'tkazuvchi etnik nizolar tobora
murakkab tus oldi. Ta'kidlash joizki, ko'p millatli davlatlardagi ijtimoiy-siyosiy
barqarorlik aynan mana shu omil bilan bog'liq, biroq eng bahsli va takrorlanuvchi
nizolarning ildizi ham aynan etnik munosabatlardagi beqarorlikka bog'liq bo'lib
qolmoqda.
Yaqin Sharq mintaqasi ham etnik, ham diniy muammolar ila to'qnash kelgan
mintaqalardan biri hisoblanadi. Mazkur mintaqadagi ijtimoiy-siyosiy jarayonlar
o'zgarishida etno-diniy masalalar bir-biri bilan chambarchas bog'lanib murakkab
ko'rinishga ega bo'lib bormoqda. Aslida, arab olamida ushbu ikki muhim omilning
birdek xususiyat kasb etishi tabiiy jarayon hisoblanadi. Boisi arab xalqlari o'zlarini
etnik jihatdan arab ummati, diniy jihatdan musulmon avlodlari deb hisoblaydi. Shu
sababdan ham ko'pchilik tadqiqotlarda "arab-musulmon" termini o'zaro muvofiq
ravishda ishlatib kelinadi. Yaqin Sharq mintaqasida etnik yoki diniy ozchilik

manfaatlarining yetarli darajada qondirilmasligi, qolaversa, mintaqada
arablashtirish tendensiyasi hamda islom omilining terroristik va radikalistik
yo'nalish tomon burishga zo'rma-zo'raki urinishlarning saqlanib qolayotganligi
etno-diniy omilning ahamiyatini kun tartibida masalaga aylantirmoqda. Shu bilan
birgalikda, bugungi davrda mintaqada etno-diniy omilning ta'siri shunda namoyon
bo'lmoqdaki, islom diniga e'tiqod qiluvchi ayrim etnik ozchilik vakillari boshqa
millatlarga nisbatan millatchilikni shior qilib olayotgan bo'lsa, kelib chiqishi bir
millatga mansub xalqlar radikal islomiy qarashlarni o'ziga bayroq qilib
olishmoqda. Yaqin Sharqning asosiy muammosi esa mana shu joyda, ya'ni ikkala
omil muvozanatini o'zaro muvofiqlashtirishdagi qiyinchiliklarda ko'rinmoqda.
Yaqin Sharq ijtimoiy-siyosiy jarayonlar dinamikasi, jumladan milliy-etnik
munosabatlar doirasidagi voqealar tahlili shohidlik bermoqdaki, ushbu muammo
hanuzgacha mintaqadagi ijtimoiy-siyosiy jarayonlarning o'tkir nuqtasi bo'lib
qolmoqda. Kurdlarning Yaqin Sharq davlatlari aholisining etnik tarkibida yuqori
ko'rsatkichlardan birini egallashi mazkur muammo Yaqin Sharq geosiyosiy xaritasi
istiqbolida muhim va dolzarb o'rin egallashini anglatadi.
Yaqin Sharqdagi ijtimoiy-siyosiy jarayonlar dinamikasiga ta'sir ko'rsatgan,
hattoki, mintaqa geosiyosiy xaritasida o'zgarishlar bo'lishiga olib kelgan muhim
voqea "Arab bahori" hodisalari hisoblanadi. Ba'zi mutaxassislarning fikriga ko'ra,
"Arab bahori" - an'anaviy islom jamiyati sharoitiga moslashtirilgan o'ziga xos
rangli inqilobdir3. Ilmiy doiralarda mamlakat yoki ma'lum mintaqa ichidagi
ijtimoiy tartibsizlik, o'zaro nizolar va boshqa turdagi ixtiloflarga umumiy nisbat
berilib "xaos" atamasi ishlatiladi. So'nggi ilmiy tadqiqotlarda "boshqariladigan
xaos", ya'ni "boshqariladigan beqarorlik" tushunchasi keng ravishda
qo'llanilmoqda. Boshqariladigan xaos - umumiy ma'noda, tartibsizlikni keltirib
chiqarish yoki tartibsizlik vujudga kelganda uni nazorat qilish va o'z manfaatlari
doirasiga moslashtirish texnologiyasi sifatida tushunilishi mumkin. Ma'lumki,
"boshqariladigan xaos" g'oyasi 1970-yillarda Rim klubi tomonidan ishlab chiqilib,
keyinchalik Uch tomonlama komissiya, Bilderberg klubi va boshqa g'arb

institutlari tomonidan qo'llab-quvvatlangan edi. Bu g'oyaga ko'ra, alohida tanlab
olingan mamlakatlarni milliy hukumatlar emas, balki xalqaro korporatsiya va
sindikatlar boshqaradi. Bunga erishish uchun tabiiy resurslarga boy mamlakatlarga
turli tomonlardan hujumlar uyushtiriladi va mamlakat parokanda qilinadi. Mazkur
mamlakatlarda fuqarolar hukumatga qarshi qo'yilib, fuqarolar urushi keltirib
chiqariladi. "Xaos" atamasiga oid nazariyalarning dastlabki ko'rinishlarini
amerikalik tadqiqotchi Stiven Mann nomi bilan bog'lashadi. U o'zining "Xaos
nazariyasi va strategik g'oyalar" maqolasida jahonda hukmronlik qilish jarayonida
to'g'ridan-to'g'ri "xaos yaratish"ni AQSh milliy manfaatlarini ta'minlash usuli
sifatida ko'rsatib o'tadi. Stiv Mannning fikriga ko'ra, u yoki bu hududda xaos
yaratishda quyidagi vositalar navjud:
- liberal demokratiya ko'magi;
- bozor islohotlarini qo'llab-quvvatlash;
- aholining, avvalo elitaning turmush standartlarini oshirish;
- an'anaviy qadriyatlar va mafkurani almashtirish4.
2002-yilda yana bir amerikalik tadqiqotchi Govard Reyngoldning "aqlli
olomon: yangi ijtimoiy inqilob" nomli kitobida ommaviy norozilik namoyishlarida
ijtimoiy tashkilotlar axborot texnologiyalarining yangi shakllaridan
foydalanayotgani xususida fikr yuritiladi. Govard Reyngoldning ta'kidlashicha,
ushbu texnologiyalarning dastlabki foydalanuvchilari boshqa davlatlarda rejimlar
almashinuvini tashkillashtiruvchi jinoiy tashkilotlar va maxsus xizmat tashkilotlari
bo'lishadi5. O'zbek tilidagi majoziy ibora bilan aytganda, "boshqariladigan xaos"
"suvni oldindan loyqalatib katta baliqni qarmoqqa ilintirish" texnologiyasidir.
"Arab bahori". Bugungi kunda bir qancha tadqiqotchilar Shimoliy Afrika va
Yaqin Sharq mamlakatlarida birin-ketin sodir bo'lgan inqiloblar xususida hali ham
bahs-munozaralar olib borishadi. Ushbu hodisalarda "boshqariladigan beqarorlik"
texnologiyasi yetarli darajada qo'llanilganligi va oqibatda inqiloblar paydo
bo'lishiga olib kelganini ta'kidlash mumkin.

1.2 Arab bahorining mintaqaga ta’siri va oqibatlar
«Arab bahori» boshlanganiga o‘n yil to‘ldi. 2010-yil 17-dekabrda Sidi Bu
Zid shahridan bo‘lgan 26 yoshli ishsiz tunislik Muhammad Bouazizi savdo
do‘konida sabzavot va mevalarni sotish huquqi uchun pora talab qilgan mansabdor
shaxslar bilan ziddiyat tufayli o‘zini yoqib yuborgan. Shundan so‘ng Shimoliy
Afrika va Yaqin Sharqning 20 mamlakatida boshlangan voqealar tashqaridan turib
ijtimoiy-iqtisodiy muammolar va diniy munosabatlarni bo‘rttirib ko‘rsatish
nimalarga olib kelishiga misol bo ‘la oladi .
Boshlanishi… Tunis … Muhammad Bouazizi o‘zini o‘zi yoqib
yuborganidan so‘ng, ertasi kuni mamlakatni noroziliklar to‘lqini qamrab oldi.
Hokimiyatning o‘zboshimchaliklaridan, korrupsiyadan, qashshoqlikdan
charchagan odamlar ko‘chalarga namoyishlar bilan chiqishadi va Tunisni 23 yil
davomida boshqargan Prezident Zayn Yel-Obidin Ben Ali Saudiya Arabistoniga
qochishga majbur bo‘ladi.
«Domino tamoyili»ga ko‘ra inqilob boshqa arab mamlakatlariga ham
tarqaladi. Ommaviy norozilik mamlakatlarning umrbod avtoritar rahbarlariga
qaratilgan edi. Liviyada Muammar Qaddafiy o‘ldirilgan, uning misrlik hamkasbi
Husni Muborak olti yil qamoqda o‘tirgan va Suriya prezidenti Bashar al-Assad
hokimiyatda qolish uchun kurashar edi.
Tunis….. Natijalar. Namoyishchilarning talablari bajarilmay qoldi. Ularning
ijtimoiy-iqtisodiy masalalari bilan shug‘ullanadiganlarning e’tiboridan chetda
qolishdi: milliy boylikni adolatli taqsimlash, markaz va tomonlar o‘rtasidagi
munosabatlar, korruptsiya muammosi — bu sohalarning hech birida sezilarli
yutuqlarga erishilmadi.
« Ammo, Tunisda, o‘sha paytda boshlangan inqilob va o‘zgarish jarayoni
natijasida, hech bo‘lmaganda qog‘ozda biz avvalgidan ko‘ra raqobatbardosh va

demokratikroq siyosiy tizimni ko‘rmoqdamiz », deydi Muriyel, Berlin Ilmiy va
Siyosat Jamg‘armasining Yaqin Sharq bo‘yicha mutaxassisi (SWP). Asseburg.
Savol tug‘iladi: 2011-yil 23-oktabrda bo‘lib o‘tgan «erkin» saylovlardan
so‘ng Tunis parlamentida ko‘pchilik o‘rinlarni kim yegalladi? Javob: Uyg‘onish
partiyasidan Ben Ali davrida ta’qiqlangan radikal islomchilar. Diniy aqidaparastlar
tasodifan qonun chiqaruvchilarmi? Yoq, tasodifan emas! Darhaqiqat, o‘sha 201-
yilning sentabr oyi o‘rtalarida Al-Qoida rahbarlaridan biri Ayman az-Zavohiriy
shunday degan edi: «Biz arab bahori tarafidamiz, u o‘zi bilan haqiqiy Islomni olib
keladi!»
Misr… Misr prezidenti Husni Muborak ham Tunis prezidenti singari o‘z
vakolatlarini topshirishga majbur bo‘ladi. Birozdan keyin u korrupsiyaga yo‘l
qo‘ygani va namoyishchilarni o‘ldirgani (239 o‘lgan va 1588 yarador) uchun sudga
beriladi.
Mamlakatni 30 yil davomida boshqargan prezidentning o‘rnini ko‘plab
mamlakatlarda ta’qiqlangan terroristik tashkilot hisoblangan «Ixvan al-
Muslimiyn», «Musulmon birodarlar» kabi chiroyli nomlar ostidagi «Ozodlik va
Adolat partiyasi»ning raisi Muhammad Mursiy egallaydi.
« Zolim to‘ntaruvchilar» «inqilob g‘alabasi» ning ertasi kuni ko‘chalarda
odatiy, buzuq, o‘g‘ri, ammo baribir dunyoviy politsiyalarning o‘rniga «shariat
patrullari»ni ko‘rganlarida nima deb o‘ylaganlarini taxmin qilish mumkin » —
deydi FAN maxsus muxbiri Algis Mikulskis.
Oxir-oqibat Husni Muborakka qarshi ko‘plab ayblovlar olib tashlanadi va u
shu yilning fevral oyida harbiy kasalxonada oilasining ko‘z o‘ngida vafot etadi.
2013 yilda Misrda hokimiyat yana o‘zgardi va bu gal ham ommaviy noroziliklar
natijasida. Ikki yildan ortiq Qohira markazidagi Tahrir (Ozodlik) maydonidan
chiqmagan namoyishchilar tarqatib yuborildi. Huquqshunoslarning fikriga ko‘ra,
hozirgi vaqtdagi Misrdagi vaziyat Husni Muborak davridan unchalik farq
qilmaydi. Bundan tashqari, ko‘pchilik 2013-yilda Misrda sodir bo‘lgan voqealarni

«arab qishining» boshlanishi deb atashadi. Tarqoq Tahrir uning ramziga aylandi,
chunki u ilgari norozilik ramzi bo‘lgan.
Liviya… Liviyani 42 yil davomida boshqargan Muammar Qaddafiy taxtdan
ag‘darilganidan to‘qqiz yil o‘tib ham, Liviya hamon «Arab Bahori»dagi eng qonli
inqirozning yechimini kutmoqda edi. Muammar Qaddafiy 2011-yil oktabr oyida
isyonchilar qo‘l ostidagi Sirtdan qochishga uringanda qo‘lga olingan va
shafqatsizlarcha qatl etilgandi. Liviya davlatchiligi «diktaturaga qarshi
kurashchilar» tomonidan NATO samolyotlarining samarali ko‘magi bilan butunlay
yo‘q qilinadi.
2014 yildan buyon mamlakat ikkiga bo‘lingan: g‘arbiy qismi, shu jumladan
poytaxt Tripoli, BMT tomonidan tan olingan belgilangan hukumat tomonidan,
sharq esa Misr va Rossiya tomonidan qo‘llab-quvvatlangan, marshal Xalifa Xaftar
tomonidan nazorat qilinadi,
Ammo bu ramziy bo‘linish xolos. Liviyaning aksariyat qismini ular bilan
bo‘lishmaganlarning barchasiga qarshi «jihod» olib boradigan ko‘plab turli
to‘dalar egallab olgan.
Liviyaliklarning aksariyati qashshoqlikda yashaydi. Shaharlarda elektr
energiyasi muntazam ravishda uzilib turadi. Chunki bir paytlar milliy
iqtisodiyotning asosiy tarmog‘i bo‘lgan neft qazib olishga katta zarar yetkazilgan
edi.
Yaman… Yaman Prezidenti Ali Abdulloh Solih 2011-yil noyabrida
muxolifat bilan hokimiyatni topshirish to‘g‘risida bitim imzoladi va mamlakatda
qoldi. Keyinchalik bu fuqarolar urushidan qochishga yordam berdi, ammo uzoq
vaqtga emas. Mamlakat aslida bir necha qismlarga bo‘lingan edi.
Prezident Solih 2017-yil dekabrida, «Ansor Alloh» hutiy harakati bilan
ittifoqdan voz kechganidan va 2015-yilda BAA bilan birgalikda hutiylarga qarshi
arab koalitsiyasini boshqargan Saudiya Arabistoni bilan sulh tuzishga qaror
qilganidan ikki kun o‘tib o‘ldirildi.

Yaman endi bir vaqtning o‘zida bir nechta ichki mojarolarni hal qilishga
urinardi. BMT hisob-kitoblariga ko‘ra, mamlakat gumanitar ofat holatida, odamlar
nafaqat harbiy mojarolar natijasida, balki ochlik, sovuqlik va epidemiyalardan ham
halok bo‘lishgan. Yamanda ichki ko‘chirilganlar soni 3,65 milliondan oshdi. 24
millionga yaqin odam gumanitar yordamga muhtoj. Mamlakat aholisi, 2018-yil
holatiga ko‘ra, taxminan 28,5 million kishini tashkil etadi.
Xalq noroziligi u yoki bu darajada Yaqin Sharqdagi boshqa mamlakatlar,
Saudiya Arabistoni, Iroq, Kuvayt, Ummon, Iordaniya, Jazoir, Marokash, Sudanga
ham ta’sir ko‘rsatdi. Qayerdadir aholining noroziligi moliyaviy yo‘l bilan
o‘chirildi, qayerdadir rasmiylar imtiyoz berishga qaror qilishdi, yana qayerdadir
muxolifat yetarli resurslarga ega emas yoki tashqaridan qiziqqan o‘yinchilarning
resurslari yetarli emas edi.
Biroq, bu uzoq vaqt davom etmadi. 2019-yilda ko‘cha noroziliklari
natijasida ikki prezident (Jazoir va Sudanda) va ikki bosh vazir (Livan va Iroqda)
iste’foga chiqdilar.
«Arab bahori» natijalari…
1. «Global Terrorism Index» ma’lumotlariga ko‘ra, mintaqadagi beshta
mamlakat 2020-yilda hujumlar va qurbonlar soni bo‘yicha birinchi 20 talikka
kirgan: Iroq (2-o‘rin), Suriya (4-o‘rin), Yaman (6-o‘rin), Misr (14-o‘rin) va Liviya
(16-chi);
2. Korrupsiyani yengib bo‘lmadi, aksincha yanada kuchaydi;
3. Ijtimoiy-iqtisodiy vaziyat yomonlashdi;
4. Endi erkinlik yo‘q;
5. Mahalliy zodagonlar quyi qatlam uchun ko‘p narsani o‘zgartirib
yuborishdi, ammo o‘zlari hech narsa yo‘qotmadi.
Mamlakatlar rahbarlari shuni tushunishlari kerakki, maydon va ko‘chalarga
olomon kirib kelishini kutmasdan turib islohotlarni amalga oshirish yaxshiroqdir.

Orzu qilingan hamma narsaga erishishni inqilob bilan bog‘lovchilar Tomas
Karlylning shu so‘zlarini unutmasligi lozim: « Har qanday inqilobni xayolparastlar
o‘ylab topishadi, aqidaparastlar amalga oshiradilar va o‘ta yaramaslar uning
mevalaridan foydalanadilar. »
XX asr oxirida jahon maydonida yuz bergan o'zgarishlar jahon
hamjamiyatini jiddiy xavotir va tashvishlarga olib keldi. XXI asrda esa butun
davlat yoki mintaqa xalqlariga o'z ta'sirini o'tkazuvchi etnik nizolar tobora
murakkab tus oldi. Ta'kidlash joizki, ko'p millatli davlatlardagi ijtimoiy-siyosiy
barqarorlik aynan mana shu omil bilan bog'liq, biroq eng bahsli va takrorlanuvchi
nizolarning ildizi ham aynan etnik munosabatlardagi beqarorlikka bog'liq bo'lib
qolmoqda.
BMT bundan 7 avval, 2011-yilda boshlangan “arab bahori”ning (Tunis,
Misr, Yamandagi to‘ntarishlar, Liviya va Suriyadagi fuqarolik urushlari,
Bahrayndagi isyon, Jazoir, Iroq, Iordaniya, Marokash, Ummondagi ommaviy
namoyishlar) iqtisodiy asoratlariga baho berdi. Iqtisodiy tadqiqotlar markazi
eksperti Viktor Abaturov mazkur raqamlarni o‘rganib chiqib, ularga o‘z
munosabatini bildirdi.
Xalqaro tashkilot iqtisodiy-ijtimoiy komissiyasi xulosasiga ko‘ra, “arab
bahori” va uning oqibatlari tufayli mintaqa mamlakatlari (Tunis, Liviya, Suriya va
Yaman) 641 milliard dollardan iborat iqtisodiy o‘sish imkoniyatini boy berdi.
Ushbu raqam 2011-yil hodisalariga qadar amalga oshirilgan mintaqa iqtisodiy
o‘sish bashoratlaridan kelib chiqib olingan. Hisob-kitoblarda “arab bahori”ning
bevosita va bilvosita asoratlari, jumladan, qarzlarning ortishi, ishsizlik, turizmning
qisqarishi, qochoqlar oqimi, infrastrukturaning vayron etilishi inobatga olingan.
Hosil bo‘lgan raqam mintaqaning 2011—2015-yillardagi yalpi ichki
mahsuloti 6 foiziga teng. Birgina Suriyaning 2011-yildan keyingi yo‘qotishlari 259
milliard dollardan oshdi. Mintaqa mamlakatlari budjet tanqisligi esa 243,1 milliard
dollarni tashkil etdi.

“Arab bahori” tashabbuskorlari uning zaruratini iqtisodiy-ijtimoiy
rivojlanish istiqbollari bilan izohlagandi. BMT tadqiqoti mualliflari esa inqiloblar
va ularning asoratlari “mintaqaning iqtisodiy o‘sishi imkoniyatlariga to‘sqinlik
qilishda davom etayotgani, yangi ish o‘rinlari yaratish va barqarorlikni
ta’minlashni cheklayotgani”ni ta’kidlamoqda.
Qolaversa, “arab bahori”dan so‘ng hokimiyat almashuvi ro‘y bergan
davlatlarning yangi hukumatlari 2011-yil voqealariga olib kelgan muammolarni
hal etish uchun zarur iqtisodiy islohotlarni hozirgacha amalga oshirgani yo‘q.
Boshqacha qilib aytganda, yo‘qotishlar ulkan, muammolar saqlanib qoldi, biroq bu
mamlakatlarning birortasida inqiloblardan hech biri yaxshilikka olib kelmadi.
Tunis, Suriya, Liviya va Iroq ularda demokratik o‘zgarishlar amalga
oshirishga harakat qilinguncha iqtisodiyot va qayta ishlash sanoatida
modernizatsiya o‘tkazishga mablag‘ topish, xorijiy investitsiyalarni jalb etishga
urinayotgandi. Hozir esa mintaqa mamlakatlarida sanoat va infrastruktura u yoki
bu darajada vayron bo‘lgan, tiklanish va taraqqiyot uchun ichki imkoniyat yo‘q,
chet el investitsiyalari esa barqarorlik va xavfsizlik mavjud manzillarga qarab
ketmoqda.
Mintaqa davlatlarining o‘zida va ular orasida etnik, diniy va siyosiy asosdagi
keskinlikning kuchaygani, bunday sharoitda xavfsizlikni ta’minlash salmoqli
mablag‘larni talab etishi, mintaqada barqarorlik va o‘z-o‘zidan, xorijiy
investitsiyalar kelishi yaqin orada kutilmayotganini hisobga olib, barcha
davlatlarni G‘arb liberallari ilgari surayotgan andozadagi bunday “demokratiya”
o‘zi kerak yoki yo‘qligi haqida chuqur mulohaza yuritishga undaydi. AQShning
yangi saylangan prezidenti Donald Tramp ham bunday “retseptlar”ga shubha bilan
qaradi va boshqa davlatlarning ichki ishlariga aralashish niyatida emasligini
bildirdi.
Yaqin Sharq jahon siyosatining geostrategik ahamiyatga molik mintaqalaridan bin
ekanligi soha mutaxassislariga yaqindan ma'lum. Bugungi kunda ushbu mintaqadagi

kuchlar nisbati va hattoki unga ta'sir ko'rsatish mexanizmlari ham tobora yangi xususiyat
kasb etib kelmoqda. Tabiiyki, geografik, energetik va diniy omillar Yaqin Sharqqa bo'lgan
geosiyosiy qiziqishning oshib borishi sabablaridan bo'lib, mintaqani "katta o'yinlar" girdobiga
tortishga olib kelmoqda. Alohida qayd etadigan bo'lsak, bu mintaqa jahonda neki muammo
bo'lsa, barchasini o'zida mujassam qiladi. Chunki, unda etnik va diniy muammolar, chegara
va qochoqlar, iqtisodiy va ijtimoiy masalalar, terrorizm, ekstremizm va separatizm,
uyushgan jinoyatchilik, tashqi kuchlarning geosiyosiy raqobati kabi dolzarb muammolar bir-
biri bilan bog'lanib ketgan. Bular orasida 2011-yilda bo'lib o'tgan "Arab bahori" voqealari va
uning davom etayotgan asorati soha tadqiqotlari uchun zaruratga aylanayotgan
mavzulardan biri hisoblanadi.
"Arab bahori". Bugungi kunda bir qator tadqiqotchilar Shimoliy Afrika va
Yaqin Sharq mamlakatlarida birin-ketin sodir bo'lgan inqiloblar xususida hali
hanuz bahs-munozaralar olib borishadi. Ushbu hodisalarda "boshqariladigan
beqarorlik" texnologiyasi yetarli darajada qo'llanilganligi va oqibatda inqiloblar
paydo bo'lishiga sabab bo'lganini ta'kidlash mumkin. Voqealar rivojining paydo
bo'lishi va ommalashishi ushbu hodisalarni "inqilob" deb atashga sharoit yaratdi.
Bu hodisalarni g'arb OAV "arab bahori inqilobi" deb atasa, boshqalari "arab bahori
va qishi", "arab uyg'onishi", "panarab inqilobi", "arab isyoni" kabi tushunchalar
bilan nomlashadi.1
"Arab bahori" tushunchasining paydo bo'lishi xususida turli xil munozaralar
va bahsli holatlar mavjudligini ko'rish mumkin. Ba'zi bir tadqiqotchilarning fikriga
ko'ra, bugungi "arab bahori" va "arab uyg'onishi" kabi tushunchalarni o'rganishda
arab jamiyatlaridagi ijtimoiy-siyosiy jarayonlarning o'ziga xos tarixiy
xususiyatlarini tahlil qilish nihoyatda muhim ahamiyatga ega. Arab olamidagi
to'natarishlarni tadqiqotchilar ommaviy tartibsizliklarning uchta to'lqini sifatida
baholashadi. Arab ommaviy isyonlarining birinchi to'lqini 1914-yilda sodir bo'ldi
va "Buyuk arab inqilobi" nomi bilan ataldi. Sharif Husayn rahbarlik qilgan ushbu
inqilobning o'ziga xos xususiyati shundan iboratki, uning asosiy mo'ljali arab
dunyosida Usmonlilar imperiyasini tugatishga qaratilgan edi.

Ushbu to'lqin ikkita asosiy hodisa bilan muvofiq keladi - global va
mintaqaviy. Birinchi jahon urushi asosiy global hodisa hisoblansa, Usmonlilar
imperiyasining tugatilishi asosiy mintaqaviy hodisa edi. Britaniya imperiyasi
tomonidan qo'llab-quvvatlangan ushbu inqilob to'lqinining asosiy sababi
Usmonlilar imperiyasini mintaqada mavjudligini yo'qotish hisoblangan. 2 Arab
ommaviy isyonlarining ikkinchi to'lqini XX asrning 50-60-yillarida sodir bo'ldi va
aynan 1959-yilda fransuz yozuvchisi Jak Benua Meshin tomonidan "arab bahori"
atamasi foydalanildi. U o'zining 1959-yilda nashr etilgan "Un Printemps Arabe"
nomli maqolasida Yaqin Sharqda sodir bo'lgan arab isyonlarini tasvirladi va ularni
1848-yildagi "millatlar bahori" yoki "xalqlar bahori" nomi bilan mashhur Yevropa
inqiloblari bilan bog'lashga harakat qildi.3 Xuddi birinchi to'lqin singari ikkinchi
to'lqinga ham asosiy global va mintaqaviy hodisalar muvofiq keladi. Asosiy global
hodisa ikkinchi jahon urushi hisoblansa, asosiy mintaqaviy hodisa arab
dunyosining markazida Isroil davlatiga asos solinishi edi. Ushbu davrda Isroil
davlatining "sionizm"iga qarshi o'laroq "arabizm" shiori asosiy o'rinni egalladi.
Arab isyonlarining ikkinchi to'lqini va arabizm shiorini asosan Misrning
sobiq Prezidenti Jamol Abdul Nosir nomi bilan bog'lashadi. O'z navbatida, arabizm
g'oyalarini keng yoyilishida Baas partiyasining ham o'rni katta bo'lgan. Ayrim
nuqtayi nazaricha, ushbu davrda tashqi kuchlarning o'z intervensiyasi va
gegemonligi kuchaygani sari mintaqada arab millatchiligi ham kuchaya boshladi.4
Arab ommaviy chiqishlarining uchinchi to'lqini 2010-yil 17-dekabrda
Tunisda meva sotadigan savdogar Muhammad Buazzaziyning politsiya
o'zboshimchaligi va poraxo'rligiga qarshi norozilik bildirib, Sidi-Buzid shahar
maydonida namoyishkorona o'z-o'ziga o't qo'yishi natijasida boshlandi. Tunis
to'ntarishi muvaffaqiyatli tugaganligi sababli, norozilik to'lqinlari Misr, Liviya,
Suriya, Iroq, Bahrayn, Yaman, Iordaniya, Marokash, Jazoir, Ummon, Quvayt,
Saudiya Arabistoni, Sudan, Mavritaniya va boshqa arab mamlakatlariga yoyilib
ketdi. Arab dunyosidagi namoyishlarning asosiy shiori "Odamlar rejimni qulatishni
istashadi" (Ash-sha'b yurid isqat an-nizam) bo'ldi. Shu tariqa, Shimoliy Afrika va

Yaqin Sharq mamlakatlarida ommaviy tartibsizliklarning ketma-ket avj olishi
"arab bahori" degan atamaning paydo bo'lishiga zamin yaratdi.5
Umumiy ma'noda, "Arab bahori"ning o'ziga xos xususiyati haqida
ta'kidlaydigan bo'lsak, ushbu hodisalar o'z-o'zidan sodir bo'lmasdan, balki tashqi
kuchlar ta'siri orqali pinhona rejalashtirilgan ssenariylar mahsuli ekanligini ko'rish
mumkin. Shu sababli, yuqorida ta'kidlangan sabablar vositasida "arab bahori"
atamasi ishlab chiqilganligini qayd etish mumkin.
"Arab bahori"ga o'n bir yildan oshgan bo'lsada hali hamon uning akssadosi
ko'pchilikni xushyorlikka chorlaydi. O'sha 2010 yilning 17 dekabr sanasida
ko'chada savdo qiluvchi tojir Muxammad Buazizi Tunisning Sidi - Buzid shaxrida
o'z mahsulotlarini mahalliy xokimiyat tomonidan tortib olinishiga qarshi norozilik
sifatida o'zini yoqib yuborishi nafaqat Tunisda, balki butun arab dunyosida xech
kim kutmagan olamshumul inqiloblar uchqunini avj oldiradi va xalq inqiloblarini
keltirib chiqaradi. Bu qor uyumi bir yumalab ko'plab mamalakatlarni qamrab oldi.
Agar "arab bahori" arafasidagi arab mamlakatlarining ijtimoiy iqtisodiy
ko'rsatkichlariga e'tibor bilan qaraladigan bo'lsa, quyidagi manzarani ko'rish
mumkin bo'ladi:
Arab mamlakatlari aholisining yarmidan ko'pini 25 yoshgacha bo'lgan
yoshlarlar tashkil etgan; yoshlar va ayollar o'rtasida dunyo miqyosidagi eng yuqori
darajadagi(37%) ishsizlik mavjud edi; Misr, Tunis va Iordaniyadagi 30% oliy
ma'lumotlilar ishsiz bo'lgan; yoshlarning xar beshtasidan biri boshlang'ich
maktabni tugatmagan va 50 millionga yaqin katta yoshdagilar (aholining 1/8)
savodsiz bo'lgan, ularning 2/3 qismi ayollarni tashkil etgan.
Shunga qaramay, mazkur tarixiy voqea butun mintaqaning qiyofasini
o'zgartirib yubordi: Yaqin Sharqdagi ijtimoiy-siyosiy jarayonlar dinamikasiga ta'sir
ko'rsatgan, hattoki, mintaqa geosiyosiy xaritasida o'zgarishlar bo'lishiga olib
kelgan muhim voqea "Arab bahori" hodisalari hisoblanadi. Ba'zi mutaxassislarning
fikriga ko'ra, "Arab bahori" - an'anaviy islom jamiyati sharoitiga moslashtirilgan

o'ziga xos rangli inqilobdir7. "Islomiy davlat" vujudga kelgan bo'shliqdan unumli
foydalanib, Suriya va Iroqning keng xududlarida " xalifalik davlati"ni quradi,
ma'lum vaqt o'tganidan keyin dunyo mamlakatlarini dahshatga solgan bu davlat
xam barham topadi. 2011 yildan buyon mintaqani larza solgan va "arab bahori"
deb nomlangan bu siyosiy va jug'rofiy zilzila turli xil natijalarni olib keldi. Tunis,
Liviya, Misr, Yaman va Suriyadagi ommaviy namoyishlar umidsizlikka uchragan
islohatlar yoki diktatorlik rejimlarining repressive javoblari bilan, balki qonli
to'qnashuvlar bilan hamohang bo'ldi. Biroq inqilob ruhi xali o'lmagan, buni sakkiz
yildan so'ng Sudan, Jazoir, Iroq va Liviyadagi xalq qo'zg'alonlarining ikkinchi
to'lqini ko'rsatdi.
Ilmiy doiralarda mamlakat yoki ma'lum mintaqa ichidagi ijtimoiy
tartibsizlik, o'zaro nizolar va boshqa turdagi ixtiloflarga umumiy nisbat berilib
"xaos" atamasi ishlatiladi. So'nggi ilmiy tadqiqotlarda "boshqariladigan xaos",
ya'ni "boshqariladigan beqarorlik" tushunchasi keng ravishda qo'llanilmoqda.
Boshqariladigan xaos - umumiy ma'noda, tartibsizlikni keltirib chiqarish yoki
tartibsizlik vujudga kelganda uni nazorat qilish va o'z manfaatlari doirasiga
moslashtirish texnologiyasi sifatida tushunilishi mumkin.
"Arab bahori" ta'sir qilgan mamlakatlar orasida faqat Tunis xaosdan omon
qoldi xolos. Biz Tunisdagi o'tish jarayonida rol o'ynagan omillarni ba'zilarini
nomlashimiz mumkin: Birinchidan, Tunis armiyasi boshqa davlatlarning
armiyalaridan befarqligi bilan va o'zining manfaatlarini jamiyat dushmanlari
manfaatlari bilan solishtirmasligi bilan farq qiladi.
Ikkinchi omil - bu Tunis arab bahorining boshqa davlatlaridan farqli o'laroq,
kuchli nodavlat tashkilotlarga ega ekanligi. 2013 yilda mamlakatdagi siyosiy
qotilliklar sabab siyosiy qutblanish va yangi konstitutsiyani yaratish to'g'risida
muzokaralar boshi berk ko'chaga kirib qoldi. Mamlakatdagi yetakchi ishchi kasaba
uyushmalari, ish beruvchi tashkilotlar, advokatlar hay'ati va yetakchi inson
huquqlari tashkilotlari raqobatchi siyosiy qutblar o'rtasidagi muzokaralarni qayta
boshlashda rol o'ynagan "Milliy muloqot kvarteti"ni tuzdilar.

Uchinchi muhim omil esa Tiklanish partiyasi (An-Nahda)ning roli edi. 2011
yilgacha An Nahda partiyasi taqiqlangan va uning rahbarlari surgunda bo'lganiga
qaramay, u boshqa Islomiy harakatlardan farqli o'laroq muloqot o'rnatish va
boshqa siyosiy harakatlar bilan birga harakat qilardi. Bu vaziyat Zin al-Abidina
Ben Ali o'z kursisini tark etganda birinchi saylovlardan keyin An Nahda partiyasi
bilan ikki dunyoviy partiya o'rtasida koalitsiya tuzishga yordam berdi. 2014 yilgi
barcha umumiy saylovlardan so'ng, bu partiya mag'lubiyatga uchradi, lekin
hukmron partiya bilan doimiy aloqada qoldi.
Ben Ali Tunisni tark etgach, 2011-yil fevralida Misrda Husni Muborak
iste'foga chiqdi, Liviyada Muammar Qaddafiy o'ldirildi va 2012 yil fevralida
Yaman prezidenti Ali Abdulla Solih mamlakatni tark etdi. Bir yil ichida to'rtta
avtokrat hokimiyatdan chetlashtirildi. Liviyadan boshqa mamlakatlarda fuqarolar
qarshiligi muvaffaqiyatli bo'lganiga shubha yo'q. Biroq keyingi voqealar bu
g'alabalarga soya soldi.
Misrdagi harbiy to'ntarishdan keyin 2013 yil iyul oyida saylovlar orqali
hokimiyatga kelgan "Musulmon birodarlar" hokimiyatdan ag'darilgan va bu
harakatning minglab a'zolari qamoqqa yuborilgan yoki o'ldirilgan. Liviya va
Yaman fuqarolar urushlarida qotib qolishgan. 2011-yilgacha sobiq prezident
Muborak hokimiyatni o'z qo'lida ushlab turish uchun ataylab mamlakatdagi zaif
institutsional tuzilmani afzal ko'rgan. Armiya yagona istisno bo'lib siyosiy
tuzilmadan chiqib ketdi. Shunday qilib, Muborak ag'darilgach, armiya bo'sh joyni
to'ldirishiga to'g'ri keldi. Yaman va Liviyada umumiy institutsionalizatsiya va
armiya Misr bilan solishtirganda ancha zaif edi. Shunday qilib, avtokratlarning
kuchi o'chirilgandan keyin armiya Misrdagi kabi vazifani bajara olmadi va nufuzli
makon ikkala mamlakatni ham fuqarolar urushiga tortdi.
Zamonaviy konfliktlarning Yaqin Sharqdagi oqibatlari ko'p qirrali va ular
gumanitar, iqtisodiy, siyosiy, geostrategik aspektlarni o'z ichiga oladi. "Suriyaning
o'zida xuddi oynadagidek "arab bahori"ning salbiy va ijobiy tomonlari, ya'ni:
aholining etnik bo'linishi o'z aksini topdi va konfessiyaviy mansubligi, mintaqadan

tashqari kuchlarning aralashuvi, BMTning kuchsizligi, arab davlatlari o'rtasidagi
qarama-qarshilik, demokratik tuzilmalarning zaifligi, Isroilning tajovuzkorligi,
Misr, Saudiya Arabistoni, Qatar, Eron, Turkiyaning gegemonlik intilishlari,
transmilliy, mintaqaviy va mamlakat ichidagi terrorizmning kuchayishi, Katta
Yaqin Sharqning qayta formatlanishi va h.k.", - deya qayd etadi V.S. Yagya11
NATOning "arab bahori" voqealarini tartibga solish bo'yicha
yondashuvlarini amalga oshirishining asosiy oqibatlaridan biri bu Yaqin Sharq
mintaqasidagi geosiyosiy vaziyatda tub o'zgarishlarga olib kelgan "beqarorlik"
eksporti edi. Butun Yaqin Sharqning geosiyosiy konfiguratsiyasi o'zgardi. Biz
alohida davlatlarning hududiy faoliyatining diffuziyasini kuzatamiz (Iroq, Liviya,
Suriya). Arab inqirozi davrida yangi etnik (Kurd) va hududiy ("Islomiy davlat")
anklavlari paydo bo'ldi. Mojaroda tobora ko'proq mamlakatlar ishtirok etishdi.
Arab inqirozining bu xalqarolashuvi, rossiyalik siyosatshunos D.Malysheva
ta'kidlaganidek, quyidagi xavfli tendentsiyalarni o'z ichiga oladi: mintaqaviydan
global miqyosga o'tishga qodir, "xalqaro va ichki oqibatlarini oldindan aytish qiyin
"12
"Arab bahori"ning salbiy oqibati mintaqa davlatlarida radikal islomiylikning
kuchayishi edi. Akademik E.M. Primakov ta'kidlaydiki, "so'ng "bahor"dan keyin
sovuq davr keldi, islomiy kuchlar kuchaydi. Yaqin Sharq va Shimoliy Afrika
kelajagi endi faqat yetakchi jahon kuchlari siyosatiga bog'liq bo'lmasdan, balki
islom siyosati lageridagi kuchlar muvozanatida hamdir".
Ko'pchilik tahlilchilar sodir bo'lgan voqealarning o'z-o'zidan, tartibsiz ro'y
berganligi va ularni globallashuvning zamonaviy jarayonlari bilan bog'liqligiga va
"arab bahori "ning kutilgan mevalari kutilgan natijani bermaganligini ishora
qiladilar, ya'ni "arab bahori": birinchidan, ushbu mamlakatlardagi elitalarni tubd an
o'zgartira olmadi, ikkinchidan, korrupsiya ustidan g'alaba qozana olmadi,
uchinchidan, mamlakatlardagi ijtimoiy-iqtisodiy vaziyatlarni yaxshilay olmadi va
to'rtinchidan, mazkur mamlakatlarda erkinlik darajasini oshira olmadi .

2019 yilda amerikalik yozuvchi Noa Feldman bu mavzudagi asarini "Arab
qishi" deb nomladi, bu atama inqiloblarning militarizasiyasi, diniy ekstremizmning
kuchayishi, urushlar va mojarolarning boshlanishi munosabati bilan ba'zan u yerda,
ba'zan bu yerda paydo bo'lgan. Bu kitob xaqida o'z fikrini berar ekan, taniqli
akademik M.Ignatiev, muallif bizning davrimizning eng muhim voqealaridan biri
-"arab bahori" ning fojiali muvaffaqiyatsizligini yoritganligini ta'kidlaydi.
Darhaqiqat, Tunisni hisobga olmaganda, hech qanday demokratik islohatlar
tuzumlar qulashi bilan bo'shliqni to'ldirmadi va aksincha, zo'ravonlik yanada
kuchaydi.

ASOSIY QISM
2.1 Arab bahori nomli inqilobiy davri
Arab mamlakatlari rahbarlari birin-ketin o z islohotlarini (Quvayt, Iordaniya,ʻ
Ummon, Jazoir, Qatar), bir qator mamlakatlarda (Misr, Liviya, Tunis) hukumatni
amalga oshira boshladilar. ag'darildi yoki ishdan bo'shatildi, Saudiya Arabistoni va
Bahraynda namoyishlar bostirildi, Suriyada muxolifat va hukumat o'rtasidagi
to'qnashuvlar davom etmoqda, Yaman prezidenti shaxsiy daxlsizlik evaziga
hokimiyatni topshirishga rozi bo'ldi. Misr, Suriya, Liviya va Yamanda radikal
islomchilarning pozitsiyasi mustahkamlandi.
XVJ(Xalqaro valyuta jamg'armasi) “Arab bahori”ning iqtisodiy zararini
hisoblab chiqdi, asosiy davlatlarning zararlari 55 milliard dollardan ortiqni tashkil
qildi. 2012-yilning 1-yanvarida Arab Ligasi Bosh kotibining iqtisodiy masalalar
bo‘yicha o‘rinbosari Muhammad at-Tavojiri birgina “arab bahori” hodisalari
tufayli to‘g‘ridan-to‘g‘ri moliyaviy yo‘qotishlar hozirda kamida 75 milliard
dollarni tashkil etishini ma’lum qildi. 2013 yil 10 oktyabrda Britaniyaning HSBC
banki hisobotini e'lon qildi, unga ko'ra 2014 yil oxiriga qadar eng ko'p jabrlangan
ettita davlat - Misr, Tunis, Liviya, Suriya, Iordaniya, Livan va Bahraynda yalpi
ichki mahsulot 35% ni tashkil qiladi. 2011 yilgi qo'zg'olon bo'lmasa, bu mumkin
bo'lganidan pastroq. Yaqin Sharq iqtisodiyoti “bahor” hodisalari tufayli 2014-yil
oxirigacha 800 milliard dollar yo‘qotadi. Hisobotda to‘g‘ridan-to‘g‘ri iqtisodiy
yo‘qotishlar ham, YaIM o‘sishining sekinlashishi va investitsiyalar qisqarishi ham
hisobga olingan.

Besh yil o ' tgach , Liviya va Suriya hali ham cheksiz fuqarolar urushi holatida
va 2013 yilda Misrda harbiylar davlat to ' ntarishini amalga oshirdi va norozilik
to ' lqini bilan hokimiyatga kelgan prezident Mursiyni hokimiyatdan chetlatdi [171].
Bu voqealar Misrda “30-iyun inqilobi” deb atalib, uning har bir yilligi mamlakatda
keng miqyosda nishonlanadi. Sobiq prezident Mursiy umrbod qamoq jazosiga
hukm qilindi.
2011-yildan beri “arab bahori” tufayli Yaqin Sharqdagi davlatlarning
iqtisodiy o‘sish yo‘qotilgani BMT hisob-kitoblariga ko‘ra, 614 milliard dollarni
tashkil etdi.
2011-yil 31-yanvardan boshlab fyuchers shartnomalari bo‘yicha neftning
jahon narxlarida o‘sish kuzatilmoqda. O'shanda tahlilchilarning taxminlariga ko'ra,
bu davom etayotgan tartibsizliklar oxir-oqibat butun arab dunyosini qamrab olishi
mumkinligidan qo'rqish bilan bog'liq edi. Misrdagi voqealar tufayli Suvaysh kanali
orqali neft karvonining o tishi bekor qilindi.ʻ
Ayniqsa, neft narxining tez o'sishi Liviyada tartibsizliklarga sabab bo'ldi. 23-
fevralga kelib, ular bir barrel uchun 100 dollarga yetdi, bu 2008 yil oktyabridan
beri eng yuqori narx. Liviya bir qator eksport shartnomalarini bajara olmasligini
e'lon qildi. Liviya portlari qisman yopilgan, neft tashish amalda to xtagan. Liviyani
ʻ
Italiya bilan bog‘lovchi Greenstream gaz quvurining faoliyati ham to‘xtatildi.
Bundan tashqari, Time jurnaliga ko'ra, Liviya hukmdori Muammar Qaddafiy neft
chet el bozorlariga chiqariladigan quvurlarni portlatish to'g'risida buyruq bergan.
2011 yilda arab bahori davrida u qamrab olgan mamlakatlardan
migratsiyaning eng yuqori nuqtasi qayd etilgan, keyin 140 mingga yaqin odam
Yevropa Ittifoqiga qochib ketgan. 2010-2011 yillarda arab mojarolari ta'sirida ko'p
jihatdan dunyoning boshqa mamlakatlarida ham shunga o'xshash norozilik
namoyishlari o'tkazildi.
Misr inqilobi nafaqat bu mamlakat, balki butun mintaqa xalqlariga katta
umid va ishonch baxsh etgan edi. Biroq g’alayonga ikki yil bo’libdiki, aholi
turmush darajasi yaxshilanmadi. Hokimiyatga islomiy kuchlar keldi, dunyoviy

qarashdagi guruhlar yangi hukumatni va’dalarining ustidan chiqmagani uchun
tanqid qilmoqda.
Steysi Gutkovski, Yaqin Sharq bo’yicha mutaxassis:
“Inqilob so’zida romantik bir ma’no bor. Uni eshitganimizda odatda Berlin
devorining qulashi kabi dramatik hodisalarni tasavvur qilamiz. Vaholanki,
mintaqada bunday hodisa kuzatilmadi. Jiddiy o’zgarish bo’lmadi”.
Gutkovski fikricha, hukumatlar ag’darilib, yangi rahbarlar hokimiyatga kelgan
jamiyatlarda ham odamlarning umidi puchga chiqdi.
Bundan tashqari shimoliy Afrikadagi jarayonlar dunyoning boshqa qismiga
tarqalmadi. Masalan, Suriyada hukumat va muxolifat o’rtasida qonli to’qnashuvlar
davom etmoqda, minglab fuqarolar nobud bo’ldi. Fors ko’rfazi bo’yidagi
davlatlarda yakkahokim rahbarlar hali ham hokimiyat cho’qqisida. Xalq ularga
qarshi ko’tarilgani yo’q.
Bu mintaqada hukumatlar bir-biridan farq qiladi, siyosiy madaniyat ham
boshqa-boshqa, deydi Britaniyaning Liviya va Erondagi sobiq elchisi Richard
Dalton. “Arab uyg’onishining voqelikka aylanishi uchun bir avlod umri ham kam.
O’zgarish turli sur’atlar bilan kechadi. Ammo arab dunyosining har bir burchagida
o’zgarish yuz berayotganiga shubha yo’q”. O’zgarish ba’zi hollarda sust bo’lsa,
boshqa hollarda salbiy, xuddi orqaga chekinishdek. Chunki odamlar avtoritar
rahbarlar paytida duch kelmagan masalalar, xususan iqtisodiy muammolarni hal
etishga majbur. Aksariyat aholining hayoti og’irlashdi. Ayollar va ozchilik
guruhlar huquqlari cheklanayotgani haqida ma’lumotlar bor. Mintaqaning ayrim
mamlakatlaridagi yangi rahbarlar G’arb va Isroilni keskin tanqid qilsa, boshqa
mamlakatlarda yakkahokimlar G’arb bilab hamkorlikni davom ettirmoqda.
“Hokimiyatga kim kelishidan qat’i nazar, davlatning milliy manfaatlari
tubdan o’zgarmaydi. Ham xalq, ham hukumat foydasini ko’zlaydigan siyosat olib
borish qiyin,” - deydi sobiq elchi Richard Dalton. Xullas, prezidentlar saroydami,
ko’chadami, "Arab bahori" dan ikki yil o’tib qilinadigan ishlar hali ko’p.

2.2 Arab bahoridan keyingi holatlar va voqealar
26-iyulga o‘tar kechasi davlat rahbari televizion murojaatida parlament
spikeri va bosh vazir bilan maslahatlashgan holda parlament faoliyatini
to‘xtatishga qaror qilganini aytdi (al-Gannushi hech qanday maslahatlashuvlarda
qatnashmaganini bildirdi, hukumat rahbari Xisham Mashishi esa vaziyatga izoh
bermadi).
“Aslida, bir necha oy oldin qabul qilishim kerak bo‘lgan birinchi qaror
parlamentga taalluqli — uning butun faoliyatini to‘xtatib turish to‘g‘risidagi
qaror”, — dedi Said. Shuningdek, u deputatlar daxlsizlik huquqidan mahrum
qilingani hamda o‘zini prokuraturaga rahbarlik qilishi to‘g‘risida qaror qabul
qilganini e’lon qildi. Bundan tashqari, prezident Mashishini ishdan bo‘shatish
orqali mamlakatdagi butun ijro hokimiyatini o‘z qo‘liga oldi. Said yangi bosh vazir
tayinlanishini va’da qildi, ammo haligacha yangi vazir tayinlanmadi.
Konstitutsiyaviy huquq mutaxassisi bo‘lgan Saidning aytishicha, uning
barcha harakatlari 2014-yilda qabul qilingan Tunis konstitutsiyasiga muvofiq
bo‘lib, bosh qonun “parlament tarqatib yuborilishini nazarda tutmaydi, ammo
uning faoliyati to‘xtatilishiga to‘sqinlik qilmaydi”. Keyinchalik, prezident
devonining aniqlik kiritishicha, parlamentning ishi 30 kunga muzlatilgan.
Shuningdek, Said ushbu choralarning barchasi “Tunisga jamoat tinchligi
qaytguniga qadar va mamlakat saqlab qolinguncha” amalga oshirilayotganini
aytdi.
Prezidentning televideniye orqali yo‘llagan murojaatidan so‘ng, uning
buyrug‘iga binoan harbiylar parlament binosi va boshqa strategik ahamiyatga ega
bo‘lgan davlat obyektlarini o‘rab oldi. 80 yoshli al-Gannushi parlamentga
kiritilmadi — u boshqa deputatlar bilan birgalikda davlat rahbarining qarorlariga

qarshi chiqishni niyat qilgandi. “An-Nahda” parlamentdagi eng katta fraksiyaga
ega, u o‘rinlarning chorak qismini egallagan. Tunisdagi voqealarni faol yoritib
borayotgan Qatarning Al-Jazeera telekanali xabar berishicha, 26-iyul kuni
telekanalning Tunisdagi ofisiga politsiya bostirib kirgan. 20 ga yaqin huquq-
tartibot organlari vakillari jurnalistlarga ishni to‘xtatish zarurligi to‘g‘risida aytgan
va o‘z harakatlarini sud qarori bilan izohlagan.
Kais Said 2019-yil oktabr oyida bo‘lib o‘tgan prezidentlik saylovlarining
ikkinchi bosqichida 72 foizdan ko‘proq ovoz to‘plab, g‘alaba qozongandi. 63
yoshli siyosatchi partiyasiz bo‘lib, u saylov kampaniyasini budjet mablag‘lari va
ommaviy mitinglarsiz olib borgan, mamlakat shaharlaridagi kafelarda, bozorlarda,
ijtimoiy tarmoqlarda tashviqot o‘tkazgan, deb yozadi “TASS”. Financial Times uni
populist deb ataydi. Al Jazeera uning g‘alabasini huquqshunos professorning
birorta siyosiy guruhga aloqasi bo‘lmagani bilan izohladi.
Saylovoldi davrda Said hokimiyatni markazlashmagan tizimga o‘tkazish va
saylovni isloh qilishni qo‘llab-quvvatladi, xususan, u to‘g‘ridan to‘g‘ri parlament
saylovlari o‘rniga, ko‘p bosqichli tizimni taklif qildi, uning doirasida fuqarolar
tomonidan mahalliy kengashlarga vakillar saylanadi, ular esa o‘z navbatida,
viloyat va respublika deputatlarini saylaydi. Said terrorchilarga qarshi o‘lim jazosi
tayinlash va gomoseksuallarni jinoiy javobgarlikka tortish tarafdori sifatida
tanilgan, u erkaklar va ayollarni meros huquqlarida tenglashtirishga qarshi chiqqan.
Tashqi ko‘rinishi va nutq uslubi bilan mashhur kino qahramoniga o‘xshagani
uchun Said Robokop laqabini olgan, deb yozadi The Guardian.
Financial Times gazetasi hozir Tunisda mavjud vaziyatni “arab bahori”
voqealari boshlangan 2011-yildan buyon eng jiddiy siyosiy inqiroz deb atadi.
O‘sha yilgi voqealar tufayli Tunisda 20 yildan ortiq hukmronlik qilgan prezident
Zin el-Obidin bin Ali qochib ketgan, konstitutsiyaviy islohotlar o‘tkazilgan va
ilgari faoliyati taqiqlangan “An-Nahda” parlament saylovlarida g‘olib bo‘lgan.
Tunis hukumati tranziti aksariyat mutaxassislar tomonidan mintaqadagi boshqa

mamlakatlarni qamrab olgan inqirozlar fonida eng muvaffaqiyatli deb tan olingan.
2014-yilda qabul qilingan Konstitutsiya hokimiyatni prezident, bosh vazir va
parlament spikeri o‘rtasida taqsimladi.
2015-yilda Tunis milliy muloqot kvarteti “2011-yilgi ‘yasmin inqilobi’dan
keyin Tunisda plyuralistik demokratiya qurilishiga qo‘shgan hal qiluvchi hissasi”
uchun Nobel mukofotini oldi. Biroq, mamlakatda siyosiy vaziyat barqaror emasdi.
2020-yilgi siyosiy inqiroz, asosiy siyosiy o‘yinchilar bilan kelishilgan holda,
Mashishi bosh vazir etib tayinlanishi bilan hal qilindi. Ammo hukumat to‘liq
tarkibda ishlamadi — prezident 11 nafar vazirni tasdiqlashdan bosh tortdi, natijada
ko‘plab vazirlik o‘rinlari birlashtirildi.
Mamlakatning iqtisodiy rivojlanishi juda sekin kechdi. Jahon banki Tunis
bo‘yicha sharhida ta’kidlashicha, 2020-yil oxiriga kelib koronavirus pandemiyasi
mamlakat iqtisodiyotiga kuchli salbiy ta’sir ko‘rsatgani ma’lum bo‘ldi — Tunisda
pasayish mintaqadagi boshqa davlatlarga qaraganda kuchliroq edi, chunki
mamlakat inqirozga iqtisodiy ko‘rsatkichlarining pasayishi va davlat qarzining
o‘sib borishi bilan kirdi. Natijada, yalpi ichki mahsulot 2020-yilda 8,8 foizga
kamaydi, pandemiya boshida 15 foiz bo‘lgan ishsizlik 2021-yilning birinchi
choragi oxiriga kelib 17,8 foizgacha o‘sdi. Ishsizlikning eng jiddiy o‘sishi ayollar
(24,9 foiz ishsiz) va 15 yoshdan 24 yoshgacha bo‘lgan yoshlar (ishsizlarning 40,8
foizi) o‘rtasida kuzatildi.
Tunisdagi koronavirus bilan kasallanish va o‘lim darajasi Shimoliy
Afrikadagi eng yuqori ko‘rsatkichlardan biridir. Jons Hopkins universiteti
ma’lumotlariga ko‘ra qariyb 12 million aholisi bo‘lgan ushbu mamlakatda
pandemiya boshidan buyon 569 ming kishi COVID-19’ga chalingan, shulardan 18
ming kishi virus qurboni bo‘lgan, aholining atigi 7 foizi koronavirusga qarshi
emlangan.
Pandemiya sababli o‘rnatilgan cheklovlar yil boshida boshlangan
noroziliklarga sabab bo‘ldi. Bosh vazir Mashishi namoyishchilarning ko‘chalarga

chiqishi asosli ekanini tan olgan, biroq ayni paytda 600 ga yaqin odam hibsga
olingan, deyiladi Washington Institute tadqiqotlarida. Institut tomonidan
o‘tkazilgan so‘rovnomalar natijalari shuni ko‘rsatadiki, tunisliklarning 80 foizdan
ortig‘i mamlakatning rivojlanish yo‘nalishidan, asosan iqtisodiy vaziyatdan norozi.
Spiker al-Gannushi prezident Saidning harakatlarini “fitna” deb atadi,
parlament byurosi uning farmonlarini “puch” deb ta’rifladi. Al-Gannushi va uning
partiyasi prezident Konstitutsiyaning 80-moddasida talab qilinganidek muzokara
o‘tkazmaganini ta’kidlamoqda.
“Bir qator sharhlovchilar sodir bo‘lgan voqeani davlat to‘ntarishi deb talqin
qilmoqda, chunki prezident 80-moddaga tayangan, ammo ushbu moddani
qo‘llashda prezident vakolatlarni parlament bilan kelishgan holda o‘z zimmasiga
oladi. 2014-yilgi Konstitutsiya yozilayotganda prezidentning hokimiyatni egallab
olishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun maxsus choralar ko‘rilgandi”, — deya Tunisdagi
vaziyatga baho berdi Rossiya Fanlar akademiyasining Sharqshunoslik instituti arab
va islomshunoslik markazi rahbari, “Valday” klubi eksperti Vasiliy Kuznetsov.
Ekspertning so‘zlariga ko‘ra, Tunis inqirozi, boshqa masalalar qatori,
prezident va parlament o‘rtasidagi doimiy qarama-qarshilik tufayli yuzaga kelgan,
ushbu ziddiyatlar esa ijroiya idoralariga na sanitariya, na iqtisodiy inqirozni hal
qilish uchun samarali choralar ko‘rish imkonini bergan. Kuznetsovning
ta’kidlashicha, prezidentning qarori jamiyatning muhim qismi tomonidan
ma’qullandi, bir qator siyosiy partiyalar va jamoat tashkilotlarining jiddiy
qarshiliklariga sabab bo‘lmadi. Tunisning nufuzli Umumiy mehnat ittifoqi juda
cheklangan ohangda bayonot qildi, unda asosan konstitutsiyaviy tuzum asoslarini
saqlab qolish zarurligi to‘g‘risida gap boradi. Kuznetsovning so‘zlariga ko‘ra,
vaziyatning eng xavfli tomoni shundaki, mamlakatning barcha siyosiy kuchlarini
murosaga keltirgan 2014-yilgi Konstitutsiya shubha ostiga olinishi mumkin.
The Washington Post yozishicha, Konstitutsiyaviy sudga murojaat qilish
orqali inqirozdan chiqish yo‘lini topish mumkin edi, bunday sudning yaratilishi

Konstitutsiyada ko‘zda tutilgan, ammo siyosiy ziddiyatlar tufayli shu paytgacha
sud yaratilmagan, so‘nggi urinishga esa yanvar oyida prezident Said to‘sqinlik
qilgan. “Arab bahori” — Arab mamlakatlarida 2011-yil boshlarida yuz bergan
norozilik namoyishlari va qo‘zg‘ olonlar to‘lqini . Voqealarning dastlabki zamini
2010-yilda qayd etilgan. Tunis, Misr va Yamanda inqiloblar yuz bergan; Liviyada
fuqarolar urushi hukumat o‘zgarishiga olib kelgan, Suriyada fuqarolar urushi
haligacha davom etmoqda; Bahraynda fuqarolar qo‘zg‘oloni, Jazoir, Iroq,
Iordaniya, Marokash va Ummonda ommaviy noroziliklar bo‘lib o‘tgan.
Shuningdek, Kuvayt, Livan, Mavritaniya, Saudiya Arabistoni, Sudan, Jibuti va
G‘arbiy Sahroyi Kabirda norozilik namoyishlari o‘tkazilgan. 2011-yil may oyida
Isroil chegarasida yuz bergan to‘qnashuvlarni ham mahalliy “Arab bahori”
ilhomlantirgan.

XULOSA
Arab bahori nomi 1848-1849 yillarda Yevropadagi inqiloblar davrini
tasvirlash uchun ishlatilgan Millatlar bahori iborasiga mos keladi. Yaqin Sharq va
Shimoliy Afrikadagi bir qator norozilik bildirishlari va ijtimoiy-siyosiy holat
namoyishlari “arab bahori”hamda “arab bahori va qishi” nomi bilan mashhur
bo ldi ,"Arab uyg'onishi", "Pan-arab inqilobi" va "Arab qo'zg'olonlari", garchiʻ
barcha namoyishchilar o'zlarini arablar deb atamasalar ham. Xronologik jihatdan,
u 2010 yil oktyabr oyida G'arbiy Saharada norozilik namoyishlari bilan boshlandi,
lekin aslida u 2010 yil 18 dekabrda Tunisda Muhammad Buazizining politsiya
korruptsiyasi va noto'g'ri munosabatiga qarshi norozilik sifatida o'zini yoqib
yuborganidan keyin norozilik namoyishlari bilan boshlandi. Tunisdagi norozilik
namoyishlarining muvaffaqiyati bilan tartibsizliklar to‘lqini Jazoir, Iordaniya, Misr
va Yamanni qamrab oldi va keyin boshqa mamlakatlarga tarqaldi. Eng yirik va
eng uyushtirilgan namoyishlar ko'pincha "g'azab kuni"da bo'lib o'tdi - odatda juma
kuni peshin namozidan keyin. Namoyishlar mintaqadan tashqarida ham xuddi
shunday tartibsizliklarni keltirib chiqardi.
"Arab bahori". Bugungi kunda bir qancha tadqiqotchilar Shimoliy Afrika va
Yaqin Sharq mamlakatlarida birin-ketin sodir bo'lgan inqiloblar xususida hali ham
bahs-munozaralar olib borishadi. Ushbu hodisalarda "boshqariladigan beqarorlik"

texnologiyasi yetarli darajada qo'llanilganligi va oqibatda inqiloblar paydo
bo'lishiga olib kelganini ta'kidlash mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Подгорнова Н. П. "Арабская весна" в странах Магриба. - М.: 2014. - Б. 4
2. Mehmet Sahin, '1950-1960 Arab Revolutions and the 2011 Arab Spring:
Similarities and Differences', in New World Order, Arab Spring and Turkey, B.
Senem Cevik- Ersaydi and Bora Baskak (eds.), Ankara: Ankara University Center
for the Study and Research for Political Psychology, 2012. - P. 3-5 .
3. Jacques Benoist-Mechin. Un Printemps Arabe (An Arab Spring), Paris: Albin
Michel, 1959.
4. Fadi Elhusseini. Post Arab Spring Thoughts: The Middle East between external
and internal mechanisms (Political Economic & Social Forces). Polish Academy of
Sciences. November 2013. - P. 5.
5. The Arab Spring. https://en.rn.wikipedia.org/wiki/Arab Spring
6. Крылов А.В., Федорченко А.В., Торин А.И. «Арабская весна»: итоги и
перспективы» (круглый стол в МГИМО) // Вестник МГИМО-Университета.
2012, № 4 (25). СС. 296-299
7. Манойло А.В. Специфика цветных nволюций "Арабской весны" // Тnнды
совnменного политического процесса, 2013. - С. 32.

8. Арипов Шавкат "Араб бах,ори"нинг кутилган мевалари кутилган
натижаларни бердими? // "Uzbekistan-China: development of cultural, historical,
scientific and economic relations", 2021 - B.495
9. Сундиев И. "Управляемый хаос" Социальные технологии в массовых
беспорядках // Dictum et factum, 2014. - C. 95
10. Нассасра Ю.Д.А. Геополитические последствия «арабской весны» для
nгиона Ближнего Востока // International Journal of Humanities and Natural
Sciences, vol. 11
13 Долгов Б.В. Феномен «Арабской весны» 2011--2016 гг.: Причины,
развитие, перспективы: Тунис, Египет, Ливия, Сирия, Алжир. URSS. 2021.
200 с. ISBN 978-5-9519-2263-2.
SJIF 2023 = 6.131 / ASI Factor = 1.7
3(1/2), Jan., 2023
11. Ягья В.С. Международные аспекты арабского кризиса // Арабский кризис
и между народные последствия / Под общ. nд. А.М. Васильева. Отв. nд.
А.Д. Саватеев, Л.М. Исаев. - М.: ЛЕНАНД, 2014. - С. 176-238.
12. Малышева Д. Ближневосточная турбулентность // Мировая экономика и
междуна родные отношения. - 2015. - №10. - С. 113-118.
13. Долгов Б.В. Феномен «Арабской весны» 2011--2016 гг.: Причины,
развитие, перспективы: Тунис, Египет, Ливия, Сирия, Алжир. URSS. 2021.
200

,,Arab bahori” va uning mintaqa davlatlariga ta’siri

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish