Arab tilshunosligining shakllanishi - Adabiyot - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	20000UZS
Hajmi	58.7KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	24 Mart 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Adabiyot

Sotuvchi

Qizlargul Davletova

Ro'yxatga olish sanasi 24 Mart 2026

0 Sotish

Arab tilshunosligining shakllanishi

Sotib olish

ABU RAYHON BERUNIY NOMIDAGI URGANCH DAVLAT
UNIVERSITETI
Filologiya va tillarni o’qitish (o’zbek tili) ta’lim yo’nalishi
22/04-guruh talabasi ____________________ning
“Tilshunoslikka kirish va umumiy tilshunoslik”
fanidan yozgan
KURS ISHI
Mavzu: Arab tilshunosligining shakllanishi
KURS ISHI
Topshirdi: _____________
Qabul qildi: _____________
Urganch-2026
1

MUNDARIJA
KIRISH.......................................................................................................................2
I BOB. KLASSIK ARAB TILSHUNOSLIGINING RIVOJLANISHI VA
ILMIY MARKAZLARNING SHAKLLANISHI..................................................7
1.1. Arab tilshunosligining shakllanishi: tarixiy va siyosiy
omillar...........................7
1.2. VIII–IX asrlarda tilshunoslik ilmining
markazlashuvi.......................................23
II BOB. BASRA VA KUFA MAKTABLARINING SHAKLLANISHI
2.1. Basra maktabining paydo bo‘lishi va tarixiy
asoslari.........................................26
2.2. Kufa maktabining shakllanish
jarayoni..............................................................30
XULOSA...................................................................................................................34
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR................................................................37
2

KIRISH
Kurs ishi mavzusining dolzarbligi: Arab tilshunosligi fanining shakllanishi
va rivojlanishida Kufa va Basra maktablarining o‘rni beqiyosdir. Ushbu maktablar
VIII–IX asrlarda arab tilining grammatik tizimini ilmiy asosda tadqiq etgan birinchi
ilmiy markazlar bo‘lib, ular tomonidan yaratilgan nazariy qarashlar bugungi
zamonaviy arab tilshunosligining asosiy poydevorini tashkil etadi. Hozirgi kunda
arab tilini o‘rgatish metodikasi, grammatik tahlil usullari, qiyosiy tilshunoslik,
semantika va sintaksis sohalarida qo‘llanilayotgan ko‘plab ilmiy yondashuvlar
aynan Kufa va Basra grammatik maktablaridan meros bo‘lib kelmoqda.
Avvalo, arab tilining xalqaro muloqot tili, Qur’on tili va jahon madaniy
merosining muhim tarkibiy qismi sifatidagi ahamiyatidan kelib chiqadi. Arab
tilining to‘g‘ri o‘rganilishi esa uning tarixiy rivojlanish bosqichlarini, grammatik
tizimini shakllantirgan ilmiy maktablarni chuqur bilishni talab etadi. Kufa va Basra
maktablari o‘rtasidagi ilmiy bahslar, ular tomonidan ilgari surilgan nazariyalar,
grammatik dalillar va tahlil metodlari bugungi tilshunoslik fanining rivojlanishiga
katta ta’sir ko‘rsatgan bo‘lib, ular orqali arab grammatikasining eng muhim
qoidalari shakllangan.
Shuningdek, zamonaviy lingvistika nuqtai nazaridan qaraganda, bu ikki
maktabning yondashuvlarini o‘rganish arab tilidagi lahjalar, tarixiy til o‘zgarishlari,
grammatik kategoriyalarning vujudga kelish jarayoni va ilmiy metodologiyaning
evolyutsiyasini tushunishda alohida ahamiyatga ega. Kufa maktabining lug‘aviy boy
materialga, poeziyaga va lahjalarga tayanishi hamda Basra maktabining mantiqiy-
qiyosiy tahlili o‘zaro uyg‘unlashib, arab grammatikasining mukammal ilmiy
tizimini yaratgan 1
.
1
Ahmad, K. Arab Grammatical Schools: Basra and Kufa . Leiden: Brill, 2001.
3

Bugungi globallashuv sharoitida arab tili xalqaro siyosat, iqtisod, dinshunoslik,
diplomatiya va madaniy tadqiqotlarda dolzarb bo‘lganligi sababli uning grammatik
manbalarini teran o‘rganish yana ham muhimlashib bormoqda. Ayniqsa,
O‘zbekiston oliy ta’lim muassasalarida arab tili chuqur o‘rgatilayotgani,
sharqshunoslik va tarjimashunoslik sohalarida ilmiy izlanishlar ko‘paygani ushbu
mavzuni tadqiq etishni dolzarb qiladi.
Shu munosabat bilan Kufa va Basra maktablarining ilmiy merosi, grammatik
nazariyalari, metodologik xususiyatlari hamda arab tilshunosligiga qo‘shgan
hissasini tadqiq etish nafaqat tarixiy ahamiyatga ega, balki zamonaviy lingvistik
tadqiqotlar uchun ham zarur hisoblanadi.
Kurs ishi maqsadi: arab tilshunosligining tarixiy taraqqiyotida muhim o‘rin
tutgan Kufa va Basra ilmiy maktablarining shakllanish omillari, rivojlanish
bosqichlari va lingvistik tamoyillarini chuqur tahlil qilish orqali arab grammatikasi
nazariyasiga ulkan hissa qo‘shgan ushbu ikki markazning ilmiy ahamiyatini ochib
berishdan iborat. Shuningdek, ishning maqsadi Kufa va Basra maktablarining nahv,
sarf, lug‘atshunoslik va balog‘at kabi yo‘nalishlarda qo‘llagan metodologiyalarini
qiyosiy o‘rganish, ular o‘rtasidagi ilmiy bahslarning arab tilining zamonaviy
grammatik tizimiga ta’sirini aniqlash hamda ushbu maktablarning bugungi
lingvistik tadqiqotlar uchun dolzarbligini asoslab berishdan iborat.
Kurs ishi vazifasi: Kurs ishi maqsadiga erishish uchun quyidagi vazifalar
belgilandi:
1. Arab tilshunosligining shakllanishi va dastlabki ilmiy markazlar
rivojini nazariy jihatdan o‘rganish.
2. Kufa maktabining paydo bo‘lishi , uning tarixiy sharoiti, yetakchi
olimlari va asosiy grammatik qarashlarini tahlil qilish.
3. Basra maktabining shakllanishi , uning ilmiy muhitda tutgan o‘rni va
grammatik yutuqlarini o‘rganish.
4. Kufa va Basra maktablarining metodologik yondashuvlari , qoidalari
va grammatik tamoyillarini qiyosiy tahlil qilish .
4

5. Har ikki maktab o‘rtasidagi ilmiy bahslar , munozaralarning mohiyati
va arab grammatikasi rivojiga ta’sirini yoritish.
6. Kufa va Basra maktablarining nahv, sarf, lug‘atshunoslik va balog‘at
sohalariga qo‘shgan hissasini ilmiy asosda ochib berish.
7. Ushbu maktablarning merosini zamonaviy arab tilshunosligi bilan
bog‘lash , ularning hozirgi lingvistika uchun ahamiyatini aniqlash.
8. Tadqiqot jarayonida klassik va zamonaviy manbalar asosida ilmiy
xulosalar ishlab chiqish.
Kurs ishining predmeti : — Kufa va Basra grammatik maktablari tomonidan
shakllantirilgan lingvistik qarashlar, grammatik tamoyillar, metodologik
yondashuvlar, ilmiy bahslar hamda ularning arab tilshunosligi taraqqiyotiga ta’sir
ko‘rsatgan nazariy merosidir.
Kurs ishi metodi: Ushbu kurs ishida quyidagi ilmiy-tadqiqot metodlaridan
foydalanildi:
1. Tarixiy–taqqoslash metodi – Kufa va Basra maktablarining paydo
bo‘lishi, rivojlanishi va tarixiy sharoitlarini qiyoslab o‘rganish uchun qo‘llandi.
2. Qiyosiy-lingvistik metod – ikki grammatik maktabning nazariy
yondashuvlari, grammatik qoidalari va til materiallariga bo‘lgan munosabatini
solishtirishda ishlatildi.
3. Tahlil va sintez metodi – klassik manbalardagi grammatik qarashlarni
tahlil qilish, ularni umumlashtirish va yagona ilmiy xulosaga kelishda qo‘llandi.
4. Deskriptiv (tasviriy) metod – Kufa va Basra maktablarining asosiy
tamoyillari, grammatik ta’limotlari va yetakchi olimlari faoliyatini tavsiflash uchun
foydalanildi.
5. Kontekstual tahlil metodi – grammatik qoidalar va nazariy fikrlarning
paydo bo‘lishi, qo‘llanishi va mazmunini manbalar asosida kontekstual tahlil
qilishda qo‘llandi.
6. Manbashunoslik metodi – arab tilshunosligiga oid klassik va
zamonaviy adabiyotlarni o‘rganish, solishtirish va izohlash orqali ilmiy asoslashga
xizmat qildi.
5

Kurs ishi obyekti: — VIII–IX asrlarda shakllangan Kufa va Basra grammatik
maktablarining ilmiy faoliyati, tilshunoslikka oid qarashlari, grammatik
yo‘nalishlari va ularning arab tilshunosligi taraqqiyotidagi o‘rni bilan bog‘liq
tarixiy-lingvistik jarayonlardir.
Kurs ishi ilmiy ahamiyati: Ushbu kurs ishining ilmiy ahamiyati shundaki, u
arab tilshunosligining klassik davrida shakllangan Kufa va Basra maktablarining
ilmiy merosini tizimli ravishda o‘rganish, ularning grammatik tamoyillari,
metodologik yondashuvlari va ilmiy qarashlarini chuqur tahlil qilish imkonini
beradi. Tadqiqot arab tilining tarixiy rivojlanishini, grammatik qoidalar va nahv
tamoyillarining shakllanish jarayonini yoritadi hamda klassik manbalarni zamonaviy
lingvistik talqin asosida o‘rganishga xizmat qiladi.
Shuningdek, ish arab tilshunosligi, filologiya va Sharqshunoslik sohalarida
ilmiy tadqiqotlar olib borayotgan talabalar, o‘qituvchilar va mutaxassislar uchun
nazariy manba sifatida ahamiyatlidir. Kufa va Basra maktablarining yondashuvlarini
tahlil qilish orqali arab grammatikasi tarixidagi metodologik farqlar, ilmiy bahslar
va ularning zamonaviy lingvistik tadqiqotlarga ta’siri ochib beriladi. Bu esa arab
tilshunosligi tarixini yanada chuqurroq anglash, metodologik jihatdan mukammal
tadqiqotlar olib borish imkonini yaratadi 2
. Kufa va Basra maktablarining arab
tilshunosligidagi rolini zamonaviy lingvistik nuqtai nazardan qayta tahlil qiladi.
Tadqiqot ikki maktabning metodologik yondashuvlari, grammatik tamoyillari, nahv
va sarf masalalaridagi qarashlarini bir-biri bilan solishtiradi va ularning o‘zaro
farqlari hamda o‘xshashliklarini tizimli ravishda yoritadi. Shuningdek, ish klassik
arab tilshunosligi manbalarini tarixiy va ilmiy kontekstga joylashtiradi, Kufa va
Basra maktablarining ilmiy bahslari va qarashlarini bugungi zamon tilshunoslik
tadqiqotlari bilan bog‘laydi. Natijada, arab grammatikasining shakllanishi va
rivojlanish jarayoni, klassik nazariyalar zamonaviy ilmiy tadqiqotlarda qanday
talqin qilinishi haqida yangi ilmiy qarashlar ishlab chiqiladi. Bu esa kurs ishini
nafaqat tarixiy manbalarni o‘rganish, balki zamonaviy lingvistik metodlar bilan
solishtirish, Kufa va Basra maktablarining hozirgi ilmiy tadqiqotlarga ta’sirini
aniqlash imkonini beradi.
2
Ahmad, K. Arab Grammatical Schools: Basra and Kufa . Leiden: Brill, 2001.
6

Kurs ishining nazariy ahamiyati : Ushbu kurs ishining nazariy ahamiyati
shundaki, u arab tilshunosligining klassik davrida shakllangan Kufa va Basra
maktablarining ilmiy merosini, grammatik tamoyillarini va metodologik
yondashuvlarini tizimli ravishda o‘rganishga xizmat qiladi. Tadqiqot orqali ikki
maktabning nahv, sarf, lug‘atshunoslik va balog‘at sohalaridagi qarashlari, ularning
ilmiy bahslari va metodologik farqlari ochib beriladi. Shuningdek, ish arab tilining
tarixiy rivojlanishini, klassik grammatik nazariyalarni zamonaviy lingvistik nuqtai
nazardan qayta talqin qilish imkonini yaratadi. Bu esa ilmiy jihatdan arab
tilshunosligidagi tarixiy manbalarni tahlil qilish, Kufa va Basra maktablari
o‘rtasidagi qarashlarni solishtirish va klassik tilshunoslik merosini chuqurroq
anglashga yordam beradi. Nazariy ahamiyatining yana bir jihati shundaki, ish arab
tilshunosligi tarixidagi metodologik asoslarni aniqlash, maktablar o‘rtasidagi ilmiy
bahslarning ilmiy asosini ochib berish va zamonaviy tilshunoslik tadqiqotlarida
qo‘llaniladigan konseptual yondashuvlarni shakllantirishga xizmat qiladi.
Kufa va Basra maktablarining ilmiy merosi va grammatik nazariyalarini
o‘rganish orqali arab tili o‘qitish, tilshunoslik va sharqshunoslik sohalarida tadqiqot
olib borishga xizmat qiladi. Tadqiqot natijalari o‘quv jarayonida, darsliklar va
o‘quv-metodik materiallar tayyorlashda, arab tilini chuqur o‘rgatish metodikasini
ishlab chiqishda qo‘llanilishi mumkin.
Shuningdek, kurs ishi arab tilshunosligi bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar olib
borayotgan talabalar, magistrlar va o‘qituvchilar uchun amaliy qo‘llanma vazifasini
bajaradi. U klassik manbalarni tahlil qilish, Kufa va Basra maktablari qarashlarini
solishtirish va zamonaviy lingvistik tadqiqotlarga tatbiq qilish imkonini yaratadi.
Bundan tashqari, ish arab tilining tarixiy va grammatik rivojlanishini, klassik
manbalarni tushunish va ularni o‘rganishda metodik asoslarni shakllantirishda ham
amaliy foyda beradi
Kurs ishi tuzIlishi: Kurs ishi kirish, ikki bob, to‘rta bo‘lim, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati va ilovadan tashkil etadi.
7

I BOB. KLASSIK ARAB TILSHUNOSLIGINING RIVOJLANISHI VA
ILMIY MARKAZLARNING SHAKLLANISHI
1.1. Arab tilshunosligining shakllanishi: tarixiy va siyosiy omillar
Movarounnahr zamini ilm va ma’rifat bilan sug‘orilgan qadimiy o‘lkalardan
biridir. Arab tilshunosligi tarixida bu hudud olimlari o‘zining yorqin izlarini
qoldirib, tilning rivojlanishida muhim o‘rin tutganlar. Movarounnahr
tilshunoslarining yondashuvlari orqali arab tilining zamon talabiga mos rivojlanishi,
nazariy yutuqlar bilan boyishini butun jahon e’tirof etadi.
Movarounnahr tilshunoslari yaratgan lingvistik asarlar arab tilining fonetika,
morfologiya, va sintaksis, semantika sohalarida katta o‘zgarishlarga zamin yaratdi.
Til rivojida kam o‘rganilgan, ammo qimmatli bo‘lgan nazariyalar va ularning
bugungi zamonaviy tilshunoslikka ta’siri hali hanuz tugagani yo‘q, desak
mubolag‘a bo‘lmaydi.
Shu bilan birga arab tilining o‘rganilishi faqatgina lingvistik nuqtai nazardan
emas, balki keng ma’noda madaniyat va ma’naviyat, ma’rifat rivojiga ta’sir
ko‘rsatgan muhim omil sifatida qaraladi. Movarounnahr olimlarining arab tiliga
bo‘lgan qiziqishi tilshunoslikda fundamental yutuqlarni olib keldi. Ayniqsa,
ularning til grammatikasini shakllantirish va uni aniq nazariy asoslarda izohlash
borasidagi sa’y-harakatlari bugungi kunda ham dolzarb ahamiyat kasb etmoqda 3
.
Mavorounnahrda arab tilshunosligining rivojlanishini o‘rganishda Abu Nasr
Forobiy (870–950), Abu Ali ibn Sino (980–1037), Abu Mansur al-Moturidiy (853–
944), Abu Bakr az-Zarnujiy (XI asr), Muhammad ibn Muso al- Xorazmiy (780–
850), Abu Ja’far Muhammad ibn Jarir at-Tabariy (839–923) kabi ulamolarning
asarlari asosiy manba sifatida xizmat qiladi. Ularning asarlarida arab tilining
fonetika, morfologiya, sintaksis va semantika jihatlari chuqur tahlil qilingan.
Shuningdek, Forobiyning “Kitob al-huruf”, “Fozil odamlar shahri”, “Fanlarni
tasniflash” kabi asarlari til va falsafa o‘rtasidagi munosabatlarni tadqiq etishda
muhim manba sifatida ko‘rildi. O‘rganish davomida tarixiy-taqqosiy metod,
3
Ahmad, K. Arab Grammatical Schools: Basra and Kufa . Leiden: Brill, 2001.
8

filologik tahlil, falsafiy-metodologik yondashuv va madaniy- antropologik
metodlar qo‘llanildi. Tilshunoslikning nazariyaviy jihatlarini tahlil qilishda
Forobiyning “Kitob al-huruf” asarida til va falsafa o‘rtasidagi munosabatlarni
chukur tahlil etish muhim ahamiyat kasb etdi. Shuningdek, Buxoro, Samarqand,
Shosh va Marv maktablarining arab tilshunosligiga qo‘shgan hissasini tahlil
qilishda tavsifiy, qiyosiy va komponentli tahlil metodlari qo‘llanildi.
Natijalar: Arab tilshunosligi Movarounnahr tarixida IX-XI asrlarda eng yuksak
maqomga erishdi. Bu zamonlardagi taniqli ulamolarimiz Abu Nasr Forobiy, Abu
Ali ibn Sino, Abu Mansur al Moturidiy, Abu Bakr az Zarnujiy, Muhammad ibn
Muso al Xorazmiy, Abu Ja’far Muhammad ibn Jarir al Tabariy va yana yuzlab
allomalar, arab tiliga asosiy tamoyillarni tatbiq etib, unga yangi qiyofa
bag‘ishlashgan. Ular orqali arab tilining nafaqat lug‘aviy boyligi, balki til fonetikasi
va morfologik strukturasi, til va din tarixi ham yanada boyidi. Bu davrda o‘ziga xos
arab tilshunoslik maktablari ham shakllandi. Ushbu maktablar nafaqat
Movarounnahrda, balki boshqa yurtlarda ham tanildi va ko‘plab olimlarga ilhom
manbayi bo‘ldi. Ulardan eng mashurlarini keltirib o‘tamiz:
Buxoro maktabi - Movarounnahr arab tilshunosligining rivojlanishida sezilarli
ahamiyatga ega bo‘ldi. Bu maktabda, asosan, nahv va sarf ilmi, lingvistik jihatdan
tahlil qilish qoidalari o‘rganilgan. Buxoroda ilmiy tahlil va yozma asarlar hamda
misollar orqali tilshunoslik rivojlanib borgan.
Samarqand maktabi - Samarqandda ham arab tilining rivojlanishi sezilarli
bo‘ldi. Samarqand maktabi tilshunosligi ko‘proq arab tilining so‘z boyligini
kengaytirish va lug‘atlarni shakllantirishga e’tibor qaratdi. Samarqandda Abu Nasr
Forobiyning o‘rni katta bo‘lib, u tilshunoslikda mantiqiy yondashuvlarni amalga
oshirgan.
Shosh maktabi - Shoshda esa arab tili va adabiyotining o‘rganilishi davom
etdi. Bu maktabda arab tilining fonetikasi, sintaksisi va morfologiyasi masalalari
ko‘proq o‘rganilgan. Shoshda Forobiy va uning izdoshlari arab tilining asosiy
yondashuvlarini kengaytirganlar.
Marv maktabi - Marvda ham arab tilshunosligi rivojlanib, bu maktabda ilmiy-
9

tanqidiy ishlanmalar va arab tilining o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlashga
qaratilgan izlanishlar amalga oshirilgan.
Til o‘rganish jarayonida tilning madaniyatga, falsafaga va inson ongiga ta’siri
haqida qimmatli g‘oyalar shakllandi. Movarounnahrda arab tilining o‘ziga xos
o‘rni va tarixi tilshunoslikka oid izlanishlarda yangi qirralarni ochib bergan.
Bundan tashqari, arab tilshunosligida kam e’tibor qaratilgan aspektlar,
jumladan, dialektologiya va leksikografiya kabi yo‘nalishlar ham Movarounnahr
olimlari tomonidan tahlil qilinganligi tahsinga sazovor. Bu tadqiqotlar hozirgi
zamonaviy arab tilshunoslik rivojiga ham o‘z ta’sirini ko‘rsatib kelmoqda 4
.
Shu kunimizga qadar o‘rganilgan tadqiqotlar Movarounnahrda arab tiliga
qaratilgan ilmiy izlanishlarning naqadar chuqur va rang-barang ekanligini
ko‘rsatadi. Bunda qadimiy asarlar orqali Movarounnahr olimlarining tilshunoslikka
qo‘shgan hissalari va ularning zamonaviy ilm- fan bilan uyg‘unligini ularning
yozgan bebaho asarlari tasdiqlaydi.
Arab tilshunosligining Movarounnahr olimlari tomonidan rivojlanishi dunyo
ilm-fani tarixida beqiyos o‘rin tutadi. Ibn Sino, az Zarnujiy ayniqsa, Forobiy, kabi
buyuk ulamolar tilshunoslikka o‘ziga xos nazariy qarashlar, tahlillar va
yondashuvlar olib kirdilar.
O‘rta asrning bir qancha ilmiy yutuqlari, umuman Yaqin va O‘rta Sharq
mamlakatlarida taraqqiyparvar ijtimoiy-falsafiy tafakkur rivoji uning nomi bilan
bog‘liq. Forobiy o‘z zamonasi ilmlarining barcha sohasini mukammal bilgan va bu
ilmlar rivojiga katta hissa qo‘shganligi, yunon falsafasini sharhlab, dunyoga keng
tanitgani tufayli Sharq mamlakatlarida uning nomi ulug‘lanib, “Al-muallim as-
soniy” – “Ikkinchi muallim” (Aristoteldan keyin), “Sharq Arastusi” deb yuritilgan.
Zahiruddin Abulhasan al-Bayhaqiy (499-565 h./1105-1170 m.) bunday degan:
“Hakim donishmandlar to‘rt nafardir. Ikkisi islomdan oldin o‘tgan. Ular Arastu
(Aristotel) va Buqrot (Gippokrat). Ikkisi esa islomda o‘tgan. Ular Abu Nasr Forobiy
va Abu Ali ibn Sinodir. Islom donishmandlari orasida avval Forobiydan afzali
bo‘lmagan”.
4
Qodiriy, M. Arab tilshunosligida nazariy va amaliy yondashuvlar . Toshkent: Sharq, 2015.
10

Keltirilgan ma’lumotlarga qaraganda Abu Nasr Forobiy haqida aniq dalillar
mavjud emas degan farazlar bor. Lekin ko‘pchilik olimlar ittifoq qilgan manbalarga
tayanib Forobiyning hayoti keltiriladi.
Abu Nasr Forobiy, IX asrda tug‘ilgan, Islom oltin asridagi eng taniqli
faylasuflardan biridir. Ko‘pincha Aristoteldan keyin “Ikkinchi o‘qituvchi” deb
ataladigan Forobiy yunon falsafasini Islom olamiga yetkazishda hal qiluvchi ro‘l
o‘ynagan olimlardan biri hisoblanadi.
Buyuk donishmand, ulug‘ hakim Abu Nasr Forobiy hazratlari bunday deganlar:
“Hikmat ilmi (falsafa va umuman ilm-fan) bilan shug‘ullanishni istagan kimsa
yosh, mijozi esa sog‘lom hamda yaxshi insonlarning odobi bilan odoblangan
bo‘lmog‘i kerak. Eng avvalo, Qur’onni, lug‘at va shariat ilmini o‘rganishi lozim.
Mehribon, iffatli, betakalluf va to‘g‘riso‘z bo‘lsin. Fisqu fujurdan uzoq, yolg‘ondan
va xiyonatdan hamda makr va hiyladan yuz o‘girgan bo‘lsin. Tirikchilik
tashvishlaridan xotirjam bo‘lsin. Shar’iy burchlarini ado qilishga intiluvchan hamda
shariat arkonlaridan birortasiga xalal yetkazmaydigan bo‘lsin. Balki sunnat
odoblaridan birortasiga beparvo bo‘lmasin. Ilm va olimlarni ulug‘lovchi va ta’zim
etuvchi bo‘lsin. Uning-cha, faqat ilm va ilm ahligina qadrli bo‘lsin. Ilmini kasb va
hunarlar qatorida sanamasin va ilmini mol-mulk jamg‘aradigan bir vosita qilib
olmasin. Kimki shuning teskarisini qilsa, u yolg‘on va soxta bilimdondir. Zotan,
yolg‘on to‘g‘ri gap bo‘lmas, soxta esa naqd pul bo‘lolmaydi. Xuddi shunday,
kimning xulq-atvorida biz eslatgan narsalarning aksi bo‘lsa, u donishmandlar
sirasidan sanalmaydi! Kimki dunyoda ilmini axloq bilan poklamas ekan, oxiratda
baxtiyor bo‘lolmaydi! 5
”
Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn Uzlog‘ ibn Tarxon – ayrim
manbada qozizoda Sa’id uni “Uzlaq” deb yozadi. Uning otasi Muhammad ibn
Uzlag‘ ibn Taron harbiy qo‘mondon bo‘lgan. Uning etnik kelib chiqishi fors bo‘lib,
Xurosondagi turkiylar yashovchi Forob viloyatidagi O‘siq shahrida tug‘ilgan.
Barcha tarixchilar bu haqda ittifoq qilganlar, yana boshqa manbalarda uning vatani
Movarounnahr hududiga kiruvchi O‘trorda ekanligini qayd etadi.
Forobiy boshlang‘ich ma’lumotni ona yurtida oldi. So‘ng Toshkent (Shosh),
5
Qodiriy, M. Arab tilshunosligida nazariy va amaliy yondashuvlar . Toshkent: Sharq, 2015.
11

Buxoro, Samarqandda o‘qidi. Keyinroq o‘z ma’lumotini oshirish uchun arab
xalifaligining madaniy markazi bo‘lgan Bag‘dodga keldi. Bag‘dodda bu davrda
musulmon dunyosining turli o‘lkalaridan, xususan, Markaziy Osiyodan kelgan
ko‘p ilm ahllari to‘planishgan edi. U yerga bora turib Forobiy Eron shaharlari
Isfahon, Hamadon, Ray va boshqa joylarda bo‘ldi.
Forobiy Bag‘dodda o‘rta asr fani va tilining turli sohalari, yunon falsafiy
maktablari bilan chuqur tanishib, o‘zga diniy e’tiqod, falsafiy fikrdagi kishilar
bilan ilmiy muloqotda bo‘ldi. Abu Bashar Matta ibn Yunusdan (870–940) yunon
tili va falsafasini, Yuhanna ibn Xiylon (860– 920)dan tabobat va mantiq ilmini
o‘rgandi. Ayrim ma’lumotlarga qaraganda, u 70 dan ortiq tilni bilgan.
Taxminan 941 yildan boshlab Forobiy Damashqda yashagan. Shahar
chekkasidagi bog‘da qorovul bo‘lib, kamtarona kun kechirib, ilm bilan
shug‘ullangan. So‘nggi yillar u Halab (Aleppo) hokimi Sayfuddavla Hamdamid
(943–967) iltifotiga sazovor bo‘ldi. Tadqiqotchilar uning Halabdagi hayotini eng
samarali davr hisoblaydilar. Chunki bu hokim hurfikrliligi, ilm- fanga e’tibor
berganligi bilan ajralib turgan. U Forobiyni saroyga taklif etadi, lekin Forobiy
bunga ko‘nmaydi, oddiy hayot kechirishni afzal ko‘radi. Forobiy 949–950 yillarda
Misrda, so‘ng Damashqda yashab, shu yerda vafot etgan va “Bob as-sag‘ir”
qabristoniga dafn qilingan.
Forobiy o‘rta asr davri tabiiy-ilmiy va ijtimoiy bilimlarining qariyb barcha
sohalarida 160 dan ortiq asar yaratgan. U turli bilimlarning nazariy tomonlari,
falsafiy mazmuni bilan ko‘proq qiziqqanligi uchun uning asarlarini 2 guruhga
ajratish mumkin:
1) yunon faylasuflari, tabiatshunoslarining ilmiy merosini izohlash, targ‘ib
qilish va o‘rganishga bag‘ishlangan asarlar;
2) fanning turli sohalariga oid mavzulardagi asarlar.
Forobiy qadimgi yunon mutafakkirlari – Platon, Aristotel, Evklid, Ptolemey,
Porfiriylarning asarlariga sharhlar yozgan. Ayniqsa, Aristotel asarlari
(“Metafizika”, “Etika”, “Ritorika”, “Sofistika” va b.)ni batafsil izohlab, qiyin
joylarini tushuntirib bera olgan, kamchiliklarini ko‘rsatgan, ayni vaqtda bu
12

asarlarning umumiy mazmunini ochib beruvchi maxsus asarlar yaratgan.Forobiy
islom madaniyatining oltin davrida yashagan mashhur faylasuf olim bo‘lib, islom
falsafasining asoschilaridan biri hisoblanadi. U o‘zning asarlarida yunon falsafasi
va islom fikrini birlashtirib, ilmiy va falsafiy mavzularni ko‘p qirrali yondashuv
bilan yoritgan 6
.
Forobiyning asarlariga to‘xtaladigan bo‘lsak, “Fozil odamlar shahri”, bu kitob
Forobiyning siyosiy falsafa sohasidagi eng muhim asarlaridan biri hisoblanadi.
Unda “Fozil shahar” (utopiya) tushunchasi yoritilib, uni johil va fosiq shaharlar
bilan solishtirilgan. Forobiy bu fikrlarini Aflotunning “Jumhuriyat” kitobidan
olgan bo‘lsa-da, unga islomiy nuqtai nazarni qo‘shgan.
“Fanlarni tasniflash” kitobi ilmiy ensiklopediya bo‘lib, inson bilimlarini
tilshunoslik, mantiq, matematika, tabiiy fanlar, ilohiyot va siyosat kabi turli
sohalarga bo‘ladi. Kitob Forobiyning bilimni tashkil etishdagi metodologiyasini
namoyon qiladi, bu esa islom dunyosida va Yevropada fanlarning rivojlanishiga
ta’sir ko‘rsatgan.
“Hikmat fosillari” kitobida falsafa, mantiq va tabiiy fanlarga oid turli
mavzular yoritiladi. Forobiyning qiziqishlarining ko‘p qirrali ekanligini namoyon
qiladi. Kitob Forobiyning falsafiy va ilmiy masalalarni chuqur tahlil qilishini, aqliy
metodologiyaga e’tibor berishini ko‘rsatadi.
“Katta musiqa” kitobida musiqa nazariyalari va uning inson psixologiyasiga
ta’siri yoritiladi. Islom madaniyatida musiqa fanning eng muhim asarlaridan biri
hisoblanadi. Forobiy musiqani matematik va psixologik jihatdan tahlil qilib, bu
fanning rivojlanishiga xissa ko‘shgan. Forobiy chinakam jahon darajasidagi inson
edi, u o z ijodida arab, fors, yunon, hind va o zining turkiy madaniyatining engʻ ʻ
qimmatli yutuqlarini jamladi va umumlashtirdi. Ikkinchisining aks- sadolari ayniqsa
uning mashhur “Kitob al-muzik al-kabir” (“Buyuk musiqa kitobi”) asarida yaqqol
ko‘zga tashlanadi.
“Mantiq” kitobida mantiqning asosiy tamoyillari va uning falsafa va
fanlardagi ahamiyatini tushuntiradi. Bu kitob islom madaniyatida mantiqni
6
Qodiriy, M. Arab tilshunosligida nazariy va amaliy yondashuvlar . Toshkent: Sharq, 2015.
13

o‘rganishda asosiy manba hisoblanadi 7
.
Yana bir muhim asarlaridan biri bu “Kitab al huruf” dir. Bu asar falsafa,
tilshunoslik va mantiq sohalarini qamrab oladi. Forobiy unda tilning falsafiy
tahlilini amalga oshirib, so'zlar, tushunchalar va ularning mantiqiy munosabatlarini
o‘rganadi. Asarda tilning falsafiy jihatlari, uning inson tafakkuridagi o‘rni va
mantiqiy tuzilmalar haqida chuqur mulohazalar keltirilgan. Unda tilshunoslik va
falsafaning kesishish nuqtalarini tadqiq qiladi. Forobiy bu asarida tilning mantiqiy
tuzilmalari va ularning falsafiy tushunchalar bilan bog‘liqligini ko‘rsatadi. Bu asar
orqali Forobiy til va falsafa o'rtasidagi munosabatni chuqurroq tushunishga yordam
beradi.
Forobiy sharhlari O‘rta va Yaqin Sharq ilg‘or mutafakkir–larining
dunyoqarashini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. Abu Ali ibn Sino
Forobiy sharhlari (“Metafizika” – “Moba’diy tabiat”)ni o‘qib, Aristotel asarlarini
tushunganini alohida ta’kidlaydi. Forobiyning sharh yozish faoliyati faqat
Sharqnigina emas, o‘rta asr Yevropasini ham yunon ilmi bilan tanishtirishda katta
rol o‘ynadi. Mutafakkir o‘z asarlarini o‘sha davrda Sharq mamlakatlarida ilmiy-
adabiy til hisoblangan arab tilida yozadi.
Forobiy shaharni ijtimoiy uyushishning yetuk shakli, insoniyat kamolotga
erishishining zaruriy vositasi, deb hisoblaydi. Butun insonlarni o‘zaro
hamkorlikka, xalqlarni tinchlikka chaqiradi, dunyoda yagona inson jamoasini
tuzish haqida orzu qiladi.
Forobiy o‘z davridayoq buyuk olim sifatida mashhur bo‘lgan. Sharq
xalqlarida u haqda turli hikoya, rivoyatlar vujudga kelgan. O‘rta asr olimlaridan
Ibn Xallikon, Ibn Qiftiy, Ibn Abi Usabi’a, Bayhaqiylar o‘z asarlarida Forobiy
ijodini o‘rganib, uning g‘oyalarini rivojlantirganlar.
Ibn Rushd Forobiy asarlarini o‘rganibgina qolmay, ularga sharhlar ham yozdi.
Averroizm nomi bilan mashhur bo‘lgan uning falsafiy ta’limotining shakllanishi
dastlab Forobiy va Ibn Sino faoliyati bilan bog‘liq. Averroizm ilmiy
tendensiyalarni ifodalovchi ilg‘or yo‘nalish sifatida keng yoyilgan va Uyg‘onish
davrining ko‘p ilg‘or mutafakkirlari dunyoqarashiga ta’sir ko‘rsatgan.
7
Qodiriy, M. Arab tilshunosligida nazariy va amaliy yondashuvlar . Toshkent: Sharq, 2015.
14

IX–XI asrlarda Movarounnahrda arab tilshunosligi eng yuksak cho qqigaʻ
chiqdi va bu davrda yashab ijod qilgan Abu Nasr Forobiy, Abu Ali ibn Sino, Abu
Mansur al-Moturidiy, Abu Bakr az-Zarnujiy, Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy,
Abu Ja’far Muhammad ibn Jarir at- Tabariy kabi ulamolar arab tilining
rivojlanishiga ulkan hissa qo shdilar. Ular arab tilining lug aviy boyligi, fonetikasi,
ʻ ʻ
morfologik strukturasi, sintaksisi va boshqa jihatlarini chuqur o rganib,
ʻ
tilshunoslikka yangi qiyofa va yondashuvlar kiritdilar.
Movarounnahrda Buxoro, Samarqand, Shosh va Marv kabi shaharlarda arab
tilshunosligining o ziga xos maktablari shakllandi. Bu maktablar nafaqat mahalliy,
ʻ
balki butun islom olamida tanildi va ko plab olimlarga ilhom manbai bo ldi.
ʻ ʻ
Buxoro maktabi nahv va sarf ilmini rivojlantirsa, Samarqand maktabi lug at va
ʻ
so z boyligini kengaytirishga, Shosh maktabi esa fonetika va sintaksisga e tibor
ʻ ʼ
qaratdi. Marv maktabi esa ilmiy-tanqidiy tadqiqotlar bilan ajralib turdi.
Abu Nasr Forobiyning arab tilshunosligidagi o rni uning falsafiy va ilmiy
ʻ
yondashuvlari bilan ajralib turadi. U tilshunoslikni mantiq, falsafa va madaniyat
bilan bog lab, tilning inson ongiga va madaniyatga ta sirini chuqur o rgandi.
ʻ ʼ ʻ
Forobiyning “Kitob al-huruf” kabi asarlari til va falsafa o rtasidagi munosabatni
ʻ
yoritib, tilshunoslikka yangi nuqtai nazarlar kiritdi.
Movarounnahr olimlarining arab tilshunosligiga qo shgan hissalari nafaqat o z
ʻ ʻ
davrida, balki keyingi asrlar uchun ham ahamiyatli bo ldi. Ular arab tilini ilmiy,
ʻ
falsafiy va madaniy jihatdan boyitib, uni butun islom olamida ilg or darajaga olib
ʻ
chiqdilar. Bu davrda yaratilgan asarlar va ilmiy yondashuvlar hozirgi zamonaviy
arab tilshunosligi va umumiy tilshunoslik fanining rivojlanishiga ham katta ta sir
ʼ
ko rsatmoqda. Forobiy qo lyozmalari dunyoning ko plab kutubxonalarida tarqalgan.
ʻ ʻ ʻ
Forobiy merosini o'rganish bilan shug'ullanuvchi olimlar guruhi ham birdek ko'p.
Turli olimlar Forobiy asarlarini nashr etish, uning chinakam qomusiy merosining
turli jihatlarini o‘rganish choralarini ko‘rish orqali Forobiyshunoslikka o‘z
hissalarini qo‘shdilar 8
.
Shunday qilib, Movarounnahrda arab tilshunosligining rivojlanishi islom
madaniyatining oltin davri sifatida qolgan va bu davrda yashab ijod qilgan
8
Qodiriy, M. Arab tilshunosligida nazariy va amaliy yondashuvlar . Toshkent: Sharq, 2015.
15

olimlarning hissalari bugungi kunda ham qadrlanadi va o rganilmoqda.ʻ Abu Nasr
Forobiy kabi buyuk mutafakkirlarning ilmiy merosi nafaqat o z davri, balki butun
ʻ
insoniyat uchun qimmatli manba bo lib qolmoqda.
ʻ
Klassik Arabcha yoki Qur'on Arabcha (Arabcha: R. R. , romanlashtirilgan: al-
Arab R. R., al-Fu R. R. , lit.
adabiy shakli Arabcha 7-asrdan va butun o'rta asrlarda
ishlatilgan, xususan Umaviylar va Abbosiylar she'riyat, yuksak Nasr va notiqlik kabi
badiiy matnlar va shuningdek liturgik til Islom ,"Qur'on"ga ishora qiladi. Qur'on
Klassik Arab tili, bundan tashqari, zamonaviy standart Arab tiliga asoslangan Arab
tilining reestri .
Klassik Arab tilining bir nechta yozma grammatikalari Arab tilining eng
hurmatli genezisi deb hisoblangan turli xil dastlabki manbalardan tashqari, ba'zida
mavjud matnlar va oldingi matnlarning asarlari asosida Arab grammatikasining
tafsiri bilan nashr etilgan. [1]
bunday asarlarning asosiy yo'nalishi turli xil lingvistik
jihatlarni engillashtirish edi.
Zamonaviy standart Arab tili bugungi kunda butun Arab dunyosida yozma va
rasmiy nutqda ishlatiladigan to'g'ridan-to'g'ri avloddir, masalan, tayyorlangan
nutqlar, ba'zi radio va televizion eshittirishlar va ko'ngilochar bo'lmagan tarkib.
zamonaviy standart Arab tilining leksisi va stilistikasi klassik Arab tilidan farq
qiladi va zamonaviy standart Arab tilida mavjud bo'lgan sintaktik tuzilmalarning bir
qismidan foydalaniladi, ammo morfologiya va sintaksis asosan o'zgarishsiz
qoldi. Arab dunyosida klassik Arab va zamonaviy standart Arab tillari o'rtasida
ozgina farq bor va ikkalasi ham odatda al- Fu deb nomlanadi.
Arab tilining dastlabki shakllari sifatida tanilgan eski Arab va qadimgi
yozuvlarda omon qolish Shimoliy Arab yozuvlari shuningdek, mumtoz adabiyotda
saqlanib qolgan islomgacha she'riyat parchalari. Milodiy 6-asrning oxiriga kelib
nisbatan bir xil qabilalararo "poetik koinotko'prik ", og'zaki tillardan ajralib
turadigan sintetik til , konservativ va innovatsion xususiyatlar bilan rivojlangan, shu
jumladan ishning oxiri sifatida tanilgan . [6]
bu og'zaki vernaculars adabiy uslubi mos
nima darajasi uchun noma'lum bo'lgan, ammo, mintaqada sifatida ko'p omon qolgan
yozuvlar soddalashtirish yoki klassik Arab flectional morfologiyasi yo'qligini
16

ko'rsatadi ko'rinadi. Bu tez-tez Najd badaviy lahjalari, ehtimol, eng konservativ edi,
deb aytiladi (yoki kamida boshqa zamonaviy vernaculars ortiq morfologik va leksik
ko'proq yuqori intertribal idioma o'xshab), ehtimol, sahro-aholisi tilining 'poklik'
romanticization tomonidan qo'llab-quvvatlanadigan bir ko'rinishi (sahrodan farqli
o'laroq). " buzuq " shahar-aholisi lahjalari) ko'p o'rta asr Arab asarlarida ifodalangan,
grammatika ayniqsa, ba'zi barcha og'zaki vernaculars ehtimol turli daraja
supraregional adabiy norma juda adashgan, deb da'vo da, boshqalar esa,
bunday Joshua Blau sifatida, deb ishonaman "klassik va og'zaki til o'rtasidagi farqlar
juda uzoqqa cho'zilmadi" 9
.
Arab yozuvi odatda Arab tilini yozish uchun qabul qilingan oromiy
yozuvining kursiv navlaridan rivojlangan deb ishoniladi, ammo ba'zilari,
masalan Jan Starki , uning o'rniga to'g'ridan-to'g'ri suriyalik yozuvdan kelib chiqadi,
deb taxmin qilishgan, chunki Oromiydan farqli o'laroq, Arab va suriyalik
skriptlar ikkalasi ham kursivdir. Ssenariy tarixiga oid mahalliy taxminlar ba'zan
ssenariyning kelib chiqishini va ko'pincha tilning o'zini Islomdagi qadimgi yirik
shaxslardan biriga, masalan odam ato yoki Ismoil , garchi boshqalar bu Arabistonga
uzoqdan kiritilganligini eslatib o'tishadi. 7 asrda eski Hijazi xos xususiyatlari,
bunday final qisqa unlilar yo'qolishi sifatida, Hamza zarar, final /-at/ uchun /-ah/ va
nunation yo'qligi lenition , Qur'onning undosh matn (yoki rasm ) ta'sir (va
shuningdek, ko'p keyinchalik normallashtirilgan orfografiya klassik Arab tili 8-asrda
standart adabiy registr sifatida.
Hijriy 2-asrga kelib ( milodiy 9-asr) til Arab grammatikalari tomonidan
standartlashtirildi va klassik Arab tilini bilish butun Islom dunyosida yuqori
sinflarga ko'tarilish uchun zarur shart bo'ldi, chunki u yaqin Sharq ,
Shimoliy Afrika va Afrika shoxi bo'ylab lingua franca edi va shu tariqa Arab tili
mintaqa oxir-oqibat keng tarqalgan davlatga aylandi diglossiya . Binobarin klassik
til, shuningdek Arab yozuvi , juda ko'p mifikizatsiya mavzusiga aylandi va oxir-
oqibat diniy, etnik va irqiy to'qnashuvlar bilan bog'liq edi, masalan, an'anaviy
ravishda keng yorliq ostida tasniflangan ko'plab guruhlarning ko'tarilishi. Arab
9
Tursunov, O. Klassik arab tilshunosligi va uning rivojlanish yo‘llari . Toshkent: Sharq, 2010.
17

qabilalariga qarshi), ular o'zlarining qarashlaridagi ajoyib farqlarga qaramay, arablar
va ularning tillari boshqa barcha irq va millatlardan ancha ustun ekanligi haqidagi
stressli va ko'pincha dogmatizatsiyalangan e'tiqodni rad etishdi. va shuning uchun
keyinchalik bu atama bunday irqlarga nisbatan pejorativ tarzda qo'llanila boshlandi.
raqiblari tomonidan guruhlar. Bundan tashqari, ko'plab Arab grammatikachilari iloji
boricha ko'proq so'zlarni "sof Arab kelib chiqishi" ga, ayniqsa Qur'ondagi so'zlarga
bog'lashga intilishgan. Shunday qilib, Qur'onda "iflosliklar" (masalan, tabiiy so'zlar)
borligi haqida fikr yuritgan tafsirchilar, ilohiyotchilar va grammatikachilar qattiq
tanqid qilindi va ularning taklif qilingan etimologiyalari ko'p hollarda
qoralandi. 10
shunday bo'lsa-da, arablarning irqiy va etnik ustunligiga ishonch va
Arab til ustunligiga ishonch bir-biriga zarur entailments bo'lishi uchun emas edi.
Klassik idiomani standartlashtirishdan oldin yashagan Arab tilida
so'zlashadigan shaxslarga tegishli she'rlar va so'zlar asosan ancha keyingi
qo'lyozmalarda saqlanib qolgan morfologiya va sintaksisdagi elementlarning izlarini
o'z ichiga oladi, ular asosan she'riy yoki xarakterli mintaqaviy yoki dialektal deb
hisoblana boshladi. Shunga qaramay, bular Qur'on bilan birga grammatik izlanish,
nazariya va mulohazalarga asoslanadigan asosiy asos sifatida qabul
qilindi. Shuningdek, ular tantanali matnlar va nutqlarda ta'qib qilish, iqtibos keltirish
va taqlid qilish uchun adabiy idealni shakllantirdilar. Leksik jihatdan klassik
Arabcha ma'lum bir so'zning bir yoki bir nechta dialektal shakllarini
standartlashtirilgan shakllarning variantlari sifatida saqlab qolishi mumkin, garchi
ko'pincha valyuta va foydalanish juda kam bo'lsa ham.
Turli xil Arab lahjalari klassik Arab tilidan so'zlarni erkin o'zlashtirdilar , bu
holat romantik tillarga o'xshash bo'lib, unda ko'plab so'zlar to'g'ridan-to'g'ri klassik
lotin tilidan olingan. Arab tilida so'zlashuvchilar odatda klassik Arab tilini ikkinchi
til sifatida (agar ular so'zlashuv lahjalarini birinchi til sifatida gapirishgan bo'lsa)
yoki uchinchi til sifatida (agar ular boshqa tilni birinchi til sifatida va mintaqaviy
so'zlashuv Arab tilini ikkinchi til sifatida gapirishgan bo'lsa). Shunga qaramay,
10
Tursunov, O. Klassik arab tilshunosligi va uning rivojlanish yo‘llari . Toshkent: Sharq, 2010.
18

klassikArab tilining talaffuziga, ehtimol, turli darajadagi mahalliy tillar ta'sir qilgan
( zamonaviy standart Arabcha kabi) 11
.
Arab tili dunyo madaniy merosining muhim qismi bo‘lib, insoniyat tarixida
alohida ahamiyat kasb etgan tillardan biridir. Qadim zamonlardan beri arab tili
o‘zining boy leksik va grammatik tizimi, keng qo‘llanish doirasi bilan ajralib turgan.
Ushbu til nafaqat Yaqin Sharq va Shimoliy Afrika hududlarida, balki keng islom
olamida ham aloqa va ilm-fan tili sifatida xizmat qilgan. Arab tili rivojlanishining
turli bosqichlarini o‘rganish, uning nafaqat diniy, balki madaniy va ilmiy
taraqqiyotga qo‘shgan hissasini aniqlashga imkon beradi. Arabiston yarim orolining
qadimgi qabilalarida shakllangan ibtidoiy dialektlardan tortib, Qur'oni Karim orqali
me'yoriylashtirilgan til shakliga qadar, arab tili uzoq va murakkab yo‘lni bosib
o‘tgan. Islom dini tarqalishi va xalifaliklarning kengayishi bilan arab tili butun
musulmon olamining adabiy, ilmiy va diplomatik tili sifatida rivojlangan. Ayniqsa,
VIII-XII asrlar oralig‘ida arab tilida yaratilgan ilmiy va falsafiy asarlar Yevropa
Uyg‘onish davriga ham katta ta’sir ko‘rsatgan. Ushbu ishda arab tilining rivojlanish
bosqichlari tarixiy nuqtai nazardan tahlil qilinadi, tilning qanday o‘zgarish va
taraqqiyot jarayonlarini bosib o‘tgani o‘rganiladi. Tilshunoslikka oid bu tadqiqot
arab tilining zamonaviy mavqei va istiqbolini ham yoritib beradi.
Arab tilining rivojlanish bosqichlarini o‘rganish bugungi kunda juda dolzarb
masala hisoblanadi, chunki bu til nafaqat musulmon olami uchun, balki butun dunyo
madaniyati va ilm-fani rivojida muhim rol o‘ynagan. Arab tili islom dini bilan
chambarchas bog‘liq bo‘lib, dunyo bo‘ylab bir milliarddan ortiq musulmonlar uchun
diniy marosimlar va ibodat tili hisoblanadi. Qur'oni Karim tili sifatida arab tili
islomning muqaddas yozuvi bo‘lib qolmoqda, bu esa uni o‘rganishni nafaqat diniy,
balki madaniy va ilmiy jihatdan ham muhim qiladi. Shuningdek, arab tili bugungi
kunda 20 dan ortiq davlatning rasmiy tili hisoblanib, xalqaro miqyosda diplomatiya,
savdo va madaniyat sohalarida muhim vositaga aylangan. Globalizatsiya jarayonlari
va raqamli texnologiyalar rivojlanishi bilan arab tilining internet, ommaviy axborot
vositalari va xalqaro tashkilotlarda qo‘llanilishi yanada kengayib bormoqda. Shu
sababli, arab tilining turli bosqichlardagi rivojlanishini o‘rganish zamonaviy
11
Tursunov, O. Klassik arab tilshunosligi va uning rivojlanish yo‘llari . Toshkent: Sharq, 2010.
19

kommunikatsiya, tilshunoslik va madaniyatlararo muloqot nuqtai nazaridan ham
katta ahamiyatga ega.
Ayniqsa, arab tilining turli lahjalari va adabiy shakllari o‘rtasidagi tafovutlar
bugungi kunda dolzarb tadqiqot mavzularidan biri bo‘lib, tilni standartlashtirish va
o‘rgatish jarayonlariga ta’sir ko‘rsatmoqda. Shu bilan birga, arab tili globallashuv
davrida o‘z mavqeini qanday saqlab qolayotgani va yangi texnologiyalar ta'sirida
qanday rivojlanayotgani haqida ilmiy izlanishlar olib borish muhimdir.
Arab tilining rivojlanish bosqichlarini o‘rganish bugungi kunda juda dolzarb
masala hisoblanadi, chunki bu til nafaqat musulmon olami uchun, balki butun dunyo
madaniyati va ilm-fani rivojida muhim rol o‘ynagan. Arab tili islom dini bilan
chambarchas bog‘liq bo‘lib, dunyo bo‘ylab bir milliarddan ortiq musulmonlar uchun
diniy marosimlar va ibodat tili hisoblanadi. Qur'oni Karim tili sifatida arab tili
islomning muqaddas yozuvi bo‘lib qolmoqda, bu esa uni o‘rganishni nafaqat diniy,
balki madaniy va ilmiy jihatdan ham muhim qiladi. Shuningdek, arab tili bugungi
kunda 20 dan ortiq davlatning rasmiy tili hisoblanib, xalqaro miqyosda diplomatiya,
savdo va madaniyat sohalarida muhim vositaga aylangan. Globalizatsiya jarayonlari
va raqamli texnologiyalar rivojlanishi bilan arab tilining internet, ommaviy axborot
vositalari va xalqaro tashkilotlarda qo‘llanilishi yanada kengayib bormoqda. Shu
sababli, arab tilining turli bosqichlardagi rivojlanishini o‘rganish zamonaviy
kommunikatsiya, tilshunoslik va madaniyatlararo muloqot nuqtai nazaridan ham
katta ahamiyatga ega.
Ayniqsa, arab tilining turli lahjalari va adabiy shakllari o‘rtasidagi tafovutlar
bugungi kunda dolzarb tadqiqot mavzularidan biri bo‘lib, tilni standartlashtirish va
o‘rgatish jarayonlariga ta’sir ko‘rsatmoqda. Shu bilan birga, arab tili globallashuv
davrida o‘z mavqeini qanday saqlab qolayotgani va yangi texnologiyalar ta'sirida
qanday rivojlanayotgani haqida ilmiy izlanishlar olib borish muhimdir.
Ushbu tadqiqotda arab tilining rivojlanish bosqichlarini o‘rganish uchun bir
nechta asosiy ilmiy yondashuv qo‘llanildi. Avvalo, tarixiy usul orqali arab tilining
qadimiy davrdan zamonaviy davrgacha bo‘lgan rivojlanish jarayoni tahlil qilindi.
Ushbu yondashuv yordamida tilning o‘ziga xos evolyutsiyasi, uning turli
20

madaniy va ijtimoiy sharoitlarda qanday o‘zgarishlarga uchragani aniqlanadi.
Tarixiy manbalar va arxeologik topilmalar orqali arab tilining paydo bo‘lishi va
islom davrida qanday kodifikatsiyalanganligi haqida batafsil ma'lumot to‘plandi.
Lingvistik usul arab tilining grammatikasi, fonetikasi va leksikasini tahlil qilishda
qo‘llanildi. Bu yondashuv orqali arab tilining grammatik tizimi va tuzilishi, yangi
davrlarda paydo bo‘lgan leksik o‘zgarishlar va turli dialektlar o‘rtasidagi tafovutlar
chuqur tahlil qilindi. Qur'oni Karim tilining adabiy arab tiliga aylanishi va uning
zamonaviy arab tili bilan bog‘liq fonologik hamda morfologik o‘zgarishlari
lingvistik usullar yordamida o‘rganildi.
Tadqiqotda taqqoslash usuli ham keng qo‘llanilib, arab tilining turli tarixiy
bosqichlari va davrlaridagi til xususiyatlari o‘zaro taqqoslandi. Qadimiy dialektlar,
Qur'on tili va zamonaviy arab tilini taqqoslash orqali tilning qanday o‘zgarish
jarayonlaridan o‘tgani va qanday yangi til unsurlari paydo bo‘lganligi haqida
xulosalar chiqarildi. Shuningdek, manbalarni tahlil qilish usuli yordamida turli
yozma va og‘zaki manbalar, jumladan
Qur'oni Karim, qadimiy arab yozuvlari, grammatik asarlar va zamonaviy ilmiy
tadqiqotlar o‘rganildi. Ushbu usul orqali arab tilining turli tarixiy bosqichlardagi
lingvistik va sotsiolingvistik xususiyatlari chuqur tahlil qilindi. Sotsiolingvistik
yondashuv arab tilining ijtimoiy muhitdagi rivojlanishiga, uning turli hududlarda
qabul qilinishi va boshqa tillar bilan aralashuvi jarayonlariga alohida e'tibor qaratdi.
Arab tilining hozirgi lahjalari va adabiy til o‘rtasidagi munosabatlar, shuningdek,
tilning zamonaviy ijtimoiy hayotdagi o‘rni ham ushbu yondashuv orqali o‘rganildi.
Bu tadqiqot usullari birgalikda arab tilining rivojlanishini har tomonlama yoritishga
va uning turli bosqichlardagi lingvistik xususiyatlarini chuqur tahlil qilishga imkon
berdi.
Ushbu tadqiqot arab tilining rivojlanish bosqichlarini tahlil qilishga qaratilgan
bo‘lib, ma'lumotlar yig‘ish va tahlil qilish jarayonida bir nechta ilmiy metodlardan
foydalanildi. Tadqiqotda tarixiy manbalar, lingvistik asarlar va zamonaviy ilmiy
tadqiqotlar asosiy ma'lumotlar manbasi sifatida olingan.
Ma'lumotlarni yig‘ish jarayonida ikkinchi darajali manbalar asosiy rol o‘ynadi.
21

Ushbu ma'lumotlar Qur'oni Karim, qadimiy arab tilshunoslik asarlari, grammatik va
leksik tadqiqotlar, shuningdek, arab tilining rivojlanishiga oid zamonaviy ilmiy
maqolalar va kitoblar orqali yig‘ildi. Manbalar sifatida islomiyat va lingvistikaga
oid eng ishonchli va nufuzli olimlarning asarlari tanlandi, bu esa ma'lumotlarning
ishonchliligini ta’minladi. Tarixiy va lingvistik ma'lumotlar yig‘ishda foydalanilgan
manbalar, xususan, Ibn Ashur, Sibavayh, George Makdisi va Kees Versteegh kabi
mutaxassislarning asarlari ilmiy hamjamiyatda keng tan olingan.
Bundan tashqari, ilmiy maqolalar, dissertatsiyalar va konferensiya materiallari
yordamida arab tilining zamonaviy holati, dialektlar va lahjalar haqida zamonaviy
lingvistik tadqiqotlar o‘rganildi. Ushbu manbalar zamonaviy ilmiy bazalardan va
kutubxonalardan to‘plangan bo‘lib, ular arab tilining rivojlanish jarayoniga oid
so'nggi ilmiy yutuqlar va yangi yondashuvlarni tahlil qilish imkonini berdi.
Ma'lumotlarni tahlil qilish jarayonida bir nechta tahlil usullari qo‘llanildi. Tarixiy va
lingvistik ma'lumotlarni o‘rganish uchun tarixiy-lingvistik tahlil usuli asosiy metod
sifatida ishlatildi. Bu usul yordamida arab tilining turli tarixiy davrlarda qanday
o‘zgarishlar va rivojlanish jarayonlariga duch kelgani, tilning grammatik, leksik va
fonetik jihatlari qanday rivojlanganligi o‘rganildi. Arab tili grammatikasi va
fonetikasi bilan bog‘liq qadimiy va zamonaviy ma'lumotlar bir-biriga taqqoslanib,
turli davrlardagi til o‘zgarishlari tahlil qilindi. Ma'lumotlar yig‘ilgandan so‘ng, ular
sifatli tahlil usuli bilan qayta ishlanib, har bir tarixiy davr va til shakli o‘rtasidagi
farqlar va o‘zgarishlar o‘rganildi. Ma'lumotlarni lingvistik jihatdan tahlil qilish
jarayonida tilning fonetik, morfologik va sintaktik xususiyatlari batafsil tahlil
qilindi, shuningdek, yangi o‘zgarishlar va tilga kirib kelgan so‘zlarning zamonaviy
tilga ta’siri o‘rganildi 12
.
Shuningdek, sotsiolingvistik tahlil orqali arab tilining turli madaniy va ijtimoiy
sharoitlarda qanday rivojlangani va o‘zgarishlarga uchragani o‘rganildi. Bu
yondashuv arab tilining turli geografik hududlardagi dialektlari va lahjalari
o‘rtasidagi farqlarni aniqlashda va tilning zamonaviy ijtimoiy hayotdagi roli va
ta’sirini o‘rganishda muhim rol o‘ynadi. Shu orqali arab tilining hozirgi lahjalari va
adabiy til o‘rtasidagi tafovutlar hamda dialektlarning o‘zaro aloqalari haqida
12
Tursunov, O. Klassik arab tilshunosligi va uning rivojlanish yo‘llari . Toshkent: Sharq, 2010.
22

xulosalar chiqarildi. Tahlil jarayonida yig‘ilgan ma'lumotlar chuqur tahlil qilinib,
arab tilining rivojlanishidagi asosiy tendensiyalar va o‘zgarishlar aniqlangan va ular
tadqiqotda yoritilgan.
Tadqiqot davomida arab tilining rivojlanish bosqichlari haqida bir qancha
muhim kuzatishlar olindi. Eng asosiy kuzatishlardan biri shundan iboratki, arab
tilining paydo bo‘lishi va rivojlanishida Islom va Qur'oni Karim hal qiluvchi omil
bo‘lgan. Islom dini tarqalishi bilan arab tili nafaqat diniy, balki madaniy va ilmiy
tilga aylangan. Qur'oni Karim tili arab tilining adabiy shakli sifatida
kodifikatsiyalangan va bu tilning grammatik, sintaktik va fonetik asoslarini
belgilagan. Yana bir muhim kuzatish shuki, arab tilining rivojlanishi davomida turli
dialektlar va adabiy til o‘rtasidagi tafovutlar kengaygan. Islom imperiyasi
kengayishi bilan arab tili boshqa tillar bilan o‘zaro aloqaga kirishgan, bu esa tilning
boyishiga va uning turli geografik hududlarda turlicha rivojlanishiga olib kelgan.
Shu sababli, arab tilining turli lahjalari shakllangan va ular zamonaviy davrda ham
keng qo‘llanilmoqda. Biroq, adabiy arab tili bu lahjalardan ajralib, rasmiy va yozma
til sifatida o‘z o‘rnini saqlab qolgan 13
.
Shuningdek, tadqiqot davomida arab tilining zamonaviy davrdagi o‘zgarishlari
va globallashuv jarayonida unga texnologik ta’sir haqida ham kuzatishlar qilindi.
Internet, ommaviy axborot vositalari va raqamli texnologiyalar arab tilining yangi
so‘z va iboralar bilan boyishini ta’minlagan bo‘lsa-da, bu jarayon tilning lahjalari va
adabiy shakllari o‘rtasidagi farqlarni yanada kuchaytirgan. Olingan natijalar arab
tilining rivojlanishida diniy va madaniy omillar hal qiluvchi rol o‘ynaganini
ko‘rsatadi. Qur'oni Karim tilining adabiy arab tiliga aylanishi, bu tilning ko‘p asrlar
davomida yozma va rasmiy til sifatida barqaror o‘sib kelganiga sabab bo‘lgan. Bu
tilni o‘rganish va rivojlantirishda islom olimlarining hissasi katta bo‘lgan, bu esa
arab tilini nafaqat diniy, balki ilmiy va falsafiy til sifatida ham rivojlantirgan.
Dialektlarning paydo bo‘lishi esa arab tilining geografik va madaniy ko‘lamining
kengayishi bilan bog‘liq. Arab tili turli xalqlarning madaniyati va tillari bilan
aloqaga kirishganida, bu tillar tilga ta’sir ko‘rsatgan. Natijada, turli mintaqalarda
o‘ziga xos dialektlar paydo bo‘lgan, bu esa arab tilining ichki xilma-xilligini
13
Tursunov, O. Klassik arab tilshunosligi va uning rivojlanish yo‘llari . Toshkent: Sharq, 2010.
23

oshirgan. Shu bilan birga, adabiy arab tili umumiy aloqa va ilmiy muloqot vositasi
sifatida o‘z o‘rnini saqlab kelmoqda.
Zamonaviy davrda esa arab tilining texnologiya va globallashuvga moslashish
jarayoni sezilarli bo‘lib, yangi media va raqamli kommunikatsiya arab tiliga yangi
leksik unsurlarni kiritmoqda. Bu esa arab tilining boyishiga olib kelsa-da, adabiy til
va dialektlar o‘rtasidagi tafovutlarni yanada kengaytirgan. Bu jarayon tilni
standartlashtirish va rasmiy aloqa uchun adabiy tilning ahamiyatini saqlab qolish
zaruratini ko‘rsatadi. Shunday qilib, tadqiqot natijalari arab tilining rivojlanish
jarayonini diniy, lingvistik va sotsiolingvistik jihatdan ko‘rib chiqish imkonini berdi
va tilning zamonaviy dunyodagi o‘rnini aniqlashga yordam berdi.
Arab tilining rivojlanish bosqichlarini tahlil qilishga qaratilgan bo‘lib, bir qator
muhim natijalarga erishildi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, arab tilining
rivojlanishi tarixiy, madaniy va diniy omillar bilan chambarchas bog‘liqdir. Qur'oni
Karim tilining adabiy arab tiliga aylanishi va uning asosiy grammatik va leksik
xususiyatlarini belgilash jarayoni arab tilining rivojlanishidagi hal qiluvchi omil
sifatida muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, arab tili boshqa tillar bilan o‘zaro
aloqaga kirishgan va bu jarayon yangi dialektlar va lahjalarning paydo bo‘lishiga
sabab bo‘lgan. Natijada, arab tilining zamonaviy holati o‘zaro bog‘liq va murakkab
jarayonlar natijasida shakllangan. Tadqiqot davomida olingan natijalar asosida
amaliy va nazariy sohalarga oid bir qator takliflar ishlab chiqildi. Avvalo, arab tili
ta’lim tizimida ilmiy asosda o‘rganilishi uchun yangi metodikalar ishlab chiqilishi
zarur. Bu, xususan, talabalarni arab tilining tarixiy va madaniy kontekstini
tushunishga yordam berishi kerak.
Shuningdek, arab tilining zamonaviy sharoitlarda rivojlanishini qo‘llab-
quvvatlash maqsadida lingvistik tadqiqotlar o‘tkazish, uning lahjalari va adabiy tili
o‘rtasidagi tafovutlarni o‘rganish muhimdir. Buning natijasida, arab tilining boy va
xilma-xil madaniyatini, shuningdek, yangi so‘z va iboralar kirib kelishi jarayonini
nazorat qilish imkoniyati paydo bo‘ladi. Shunday qilib, tadqiqot natijalari arab
tilining rivojlanish jarayonini keng qamrovli yondashuv bilan o‘rganishga yordam
berdi va uning amaliy va nazariy jihatlarini yanada rivojlantirish uchun takliflar
24

tayyorlandi. Ular tilning rivojlanishida tarixiy va madaniy omillarni yanada
chuqurroq o‘rganish zaruratini ko‘rsatadi.
1.2.VIII–IX asrlarda tilshunoslik ilmining markazlashuvi
VIII–IX asrlar arab tilshunosligi tarixida muhim davr hisoblanadi. Shu davrda
tilshunoslik ilmi bir qator yirik markazlarda markazlashib, ilmiy maktablar va
an’analar shakllandi. Bu jarayonning asosiy sabablari orasida arab tilining Qur’on
tilini o‘rganish va talqin qilishdagi muhimligi, islom sivilizatsiyasining keng
hududlarga yoyilishi, madaniy va ilmiy markazlarning rivojlanishi, shuningdek, arab
qabilalarining turli lahjalarini birlashtirish zarurati mavjud edi.
Arab dunyosining ilmiy markazlari, xususan, Basra va Kufa , tilshunoslik
fanining shakllanishida yetakchi rol o‘ynadi. Basra ilmiy markazi qat’iy
qoidabozlik, mantiqiy tahlil va qiyosga asoslangan yondashuvni rivojlantirgan
bo‘lsa, Kufa markazi amaliy dalillarga, lahjalar va she’riy matnlarga tayanadigan,
ko‘proq keng qo‘llaniladigan yondashuvni taklif qilgan. Shu tariqa, tilshunoslik ilmi
nafaqat nazariy asosga ega bo‘ldi, balki amaliy masalalarni yechishda ham ilg‘or
tajribani yaratdi 14
.
Tilshunoslikning markazlashuvi shuningdek, ilmiy manbalarni tizimli tarzda
o‘rganish va ularni kelajak avlod uchun meros sifatida saqlashga xizmat qildi. Shu
davrda Kufa va Basra olimlari tomonidan grammatika, nahv, sarf, lug‘atshunoslik
va balog‘at sohalarida yaratilingan nazariy asarlar arab tilshunosligining mustahkam
poydevorini tashkil etdi. Bu markazlarda shakllangan ilmiy muhit va bahslar nafaqat
arab tilining mukammallashuviga, balki tilshunoslik fani metodologiyasining
rivojlanishiga ham katta ta’sir ko‘rsatdi.
VIII–IX asrlar arab tilshunosligi tarixida muhim burilish davri sifatida ajralib
turadi. Shu davrda arab tilining ilmiy o‘rganilishi markazlashgan, nazariy
grammatik va lug‘aviy tizimlar shakllangan. Bu jarayonni tarixiy, madaniy va
ijtimoiy omillar bilan bog‘lash mumkin. Birinchidan, Qur’on tilini to‘g‘ri o‘rganish
va talqin qilish zarurati tilshunoslikning ilmiy asoslarini yaratishga turtki berdi.
Qur’on matnining mukammal talaffuzi va talqini nafaqat diniy, balki lingvistik
14
Versteegh, K. The Arabic Language . Edinburgh: Edinburgh University Press, 2014
25

jihatdan ham qat’iy qoidalarni talab qilardi. Shu sababli tilshunoslik ilmi diniy va
ilmiy ehtiyojlar bilan uzviy bog‘landi.
Ikkinchidan, arab xalifaligi hududida madaniy-ma’rifiy markazlarning
rivojlanishi tilshunoslikning markazlashuviga imkon yaratdi. Basra va Kufa kabi
shaharlar ilm-fan markazlari sifatida shakllanib, olimlar yig‘ilishiga, ilmiy bahslarga
va nazariy qarashlarning rivojlanishiga asos bo‘ldi. Bu markazlar ilmiy va adabiy
faoliyat uchun qulay sharoit yaratib, turli hududlardan kelgan olimlarni birlashtirdi.
Shu tariqa, tilshunoslik markazlashuvi nafaqat shaharlarda ilmiy muhit yaratdi, balki
butun arab dunyosida arab tilining standartlashuvi va sistematik o‘rganilishiga hissa
qo‘shdi.
Uchinchidan, tilshunoslik markazlashuvi arab tilidagi lahjalar va she’riy
matnlarni ilmiy tahlil qilish imkonini berdi. Kufalik olimlar amaliy dalillar va
lahjalarga tayangan holda grammatik nazariyalar yaratgan bo‘lsa, Basra olimlari
qat’iy qoidalar va mantiqiy tahlilga asoslangan ilmiy yondashuvni rivojlantirdi. Shu
bilan birga, ikki maktab o‘rtasidagi ilmiy bahslar tilshunoslikning nazariy va amaliy
asoslarini mustahkamladi.
Bundan tashqari, VIII–IX asrlarda tilshunoslik markazlashuvi ilmiy manbalarni
tizimli tarzda saqlash va keyingi avlodlar uchun meros sifatida yetkazish imkonini
yaratdi. Bu davrda yaratilgan asarlar, jumladan grammatik qoidalar, nahv va sarf
bo‘yicha risolalar, lug‘at va balog‘at asarlari arab tilshunosligi tarixida mustahkam
poydevor sifatida qolgan. Markazlashgan ilmiy maktablar nafaqat grammatik
nazariyalarni rivojlantirdi, balki arab tilining tarixiy rivojlanishi, lahjalararo farqlar,
qoidalar tizimi va tilni o‘rganish metodologiyasini chuqurroq anglashga imkon
yaratdi.
Shu tariqa, VIII–IX asrlarda tilshunoslik ilmining markazlashuvi arab
tilshunosligi fanining rivojlanishida muhim omil bo‘lib, Kufa va Basra maktablari
o‘rtasidagi ilmiy bahslar va metodologik farqlar bugungi zamon lingvistik
tadqiqotlarida ham dolzarb ahamiyat kasb etadi. Bu markazlar arab tilining
mukammallashuviga, ilmiy asosda o‘rganilishiga va klassik manbalarni tizimli
tarzda saqlashga xizmat qilgan 15
15
Versteegh, K. The Arabic Language . Edinburgh: Edinburgh University Press, 2014
26

II BOB. BASRA VA KUFA MAKTABLARINING SHAKLLANISHI
2.1. Basra maktabining paydo bo‘lishi va tarixiy asoslari
Arab tili, o‘zining boy va murakkab grammatik tizimi bilan dunyodagi eng
qadimiy va eng ko‘p tadqiq qilingan tillardan biridir. Uning rivojlanishida arab
olimlarining, xususan, Basra maktabi vakillarining xizmatlari beqiyosdir. Basra
maktabi VIII asrda shakllanib, arab tili grammatikasi va nazariy tilshunoslikning
poydevorini yaratgan. Ushbu maqolada Basra maktabining o‘ziga xos jihatlari,
uning boshqa maktablardan farqlari va arab tilshunosligiga qo‘shgan hissasi batafsil
ko‘rib chiqiladi.
Basra maktabi arab tilshunosligining ilk ilmiy markazlaridan biri hisoblanadi.
Bu maktab Basra shahrida, Islom olamining ilmiy va madaniy markazlaridan biri
bo‘lgan hududda shakllangan. Xalil ibn Ahmad va uning shogirdi Sibavayh Basra
maktabining asosiy vakillari bo‘lib, ularning ilmiy merosi hozirgi kungacha
o‘rganilib kelinmoqda.
Xalil ibn Ahmad, tilshunoslik sohasidagi birinchi ilmiy tadqiqotchilardan biri
sifatida tanilgan. U arab tili shevalarini o‘rganib, grammatik qoidalarni
tizimlashtirgan va arab tilining ilk lug‘atlarini yaratgan. Sibavayh esa o‘zining "Al-
Kitob" asari bilan arab tili grammatikasi tarixida muhim iz qoldirdi. Bu kitob
nafaqat arab tilshunosligi, balki boshqa tillarni o‘rganish uchun ham nazariy asos
bo‘lib xizmat qiladi
Arab tilshunosligi nazariyalari, avvalo, tilni nazariy asosda tahlil qilishga
qaratilgan bo‘lib, bu borada Basra maktabi alohida o‘rin tutadi. Ularning ilmiy
yondashuvi arab tilining grammatik tizimini mantiqiy va qat’iy qoidalar asosida
tushuntirishga qaratilgan edi. Masalan, Basra maktabi grammatikada ‘ilm al-nahQv’
(sintaksis) va ‘ilm al-sarf’ (morfologiya) bo‘limlarini ishlab chiqqan 16
.
Tilning nazariy tahlilida Xalil ibn Ahmad tomonidan arab tilidagi harakat (unli
tovushlar) va harflarning roli haqida chuqur izlanishlar olib borilgan. U arab tilining
birinchi lug‘ati bo‘lgan 'Kitob al-‘Ayn'ni yaratdi. Bu lug‘atda arab tilining ildiz
tizimi va so‘z shakllanish tamoyillari tushuntirilgan bo‘lib, u nafaqat lingvistika,
16
Versteegh, K. The Arabic Language . Edinburgh: Edinburgh University Press, 2014
28

balki semantika sohasida ham muhim ish hisoblanadi.
Sibavayh esa o‘zining 'Al-Kitob' asarida arab tili grammatikasini nazariy
jihatdan mukammal tizimga solib bergan. Misol uchun, u ismlar, fe’llar va harflarni
grammatik kategoriyalar bo‘yicha ajratgan va ularning sintaktik vazifalarini batafsil
tahlil qilgan. U adabiy tilni mantiqiy tizim sifatida tahlil qilishda yangi yondashuvni
taklif qilgan.
Basra maktabining eng muhim yo‘nalishlaridan biri Qur’on grammatikasini
o‘rganish bo‘lgan. Qur’on arab tilining nafaqat diniy, balki lingvistik jihatdan ham
eng muhim asarlaridan biri hisoblanadi. Uning grammatikasi tahlili tilning eng
nozik jihatlarini aniqlashga yordam beradi. Masalan, Qur’onda so‘zlarning
joylashuvi va sintaktik munosabatlari maxsus ma’no qatlamlarini ochib beradi.
Misol uchun, Qur’ondagi oyatlarda so‘zlarning tarkibiy tuzilishi orqali
semantik ma’nolar beriladi. Sibavayh o‘z asarida Qur’on oyatlaridan foydalanib,
arab tilining grammatik qoidalarini tasdiqlashga harakat qilgan. Jumladan,
Qur’onning “Surat al-Fotiha”dagi:“Iyyaka na‘budu wa iyyaka nasta‘in”(Faqat Senga
ibodat qilamiz va faqat Sendan yordam so‘raymiz) jumlasi so‘zlarning joylashuvi
orqali ibodat va yordamni faqat Allohga xoslash g‘oyasini ta’kidlaydi.
Basra maktabi arab adabiyotiga ham katta ta’sir ko‘rsatgan. Ularning
grammatik qoidalari qadimgi arab she’riyati va prozasining tahlilida qo‘llanilgan.
Basra maktabi vakillari qadimiy arab she’riyatidagi til strukturasi va uslubini
o‘rganib, ularning grammatik qoidalari bilan mosligini aniqlashgan.
Misol uchun, qadimiy arab shoirlaridan biri Imru’ul-Qaysning she’rlarida
tilning ritm va ma’no jihatdan tizimli ishlatilishi Basra maktabi qoidalari yordamida
tahlil qilingan. Bu she’riy o‘lchov va qoidalar arab tili adabiyoti nazariyasini
boyitgan.
Basra maktabining grammatik nazariyalari zamonaviy lingvistikada ham
dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Ularning tahliliy yondashuvlari strukturalizm va
generativ grammatika kabi nazariyalarga ilhom manbai bo‘lgan. Masalan, Noam
Xomskiyning generativ grammatika nazariyasida tilning mantiqiy tizim sifatida
ko‘rib chiqilishi Basra maktabining tamoyillariga yaqin.
29

Shuningdek, Basra maktabi grammatikasi xorijiy tillarni o‘rganishda ham
qo‘llanilib, arab tilini xorijiy talabalarga o‘rgatishda asos bo‘lib xizmat qiladi.
Ularning grammatik tizimi o‘zining aniq va mantiqiyligi bilan ajralib turadi.
Basra va Kufa maktablari o‘rtasidagi ilmiy bahslar arab tili tilshunosligida
katta ahamiyatga ega. Basra maktabi nazariy yondashuvni targ‘ib qilgan bo‘lsa,
Kufa maktabi amaliy, ya’ni xalq shevalariga asoslangan yondashuvni qo‘llagan.
Masalan, Kufa maktabi xalq orasida qo‘llaniladigan dialektlarni o‘rganishga katta
e’tibor qaratgan bo‘lsa, Basra maktabi adabiy tilga ustuvorlik bergan.
Bundan tashqari, Basra maktabining qoidalari va uslublari ko‘proq Qur’on tili
va qadimiy she’riyatga asoslangan. Ular sof tilni, ya’ni adabiy tilni o‘rganishni
maqsad qilganlar, bu esa ular tomonidan ishlab chiqilgan grammatik tizimning
umumiy qabul qilinishiga olib keldi. Shu bilan birga, Kufa maktabi vakillari
shevalar va xalq tili orqali tilning yanada boy jihatlarini o‘rganishga harakat
qilishgan 17
.
Basra maktabining eng katta yutuqlaridan biri Sibavayhning "Al-Kitob" asari
hisoblanadi. Bu asar arab tili grammatikasining nazariy asoslarini tushuntiruvchi
birinchi ilmiy manba bo‘lib, uning ta’siri nafaqat o‘z davrida, balki keyingi asrlarda
ham katta bo‘lgan.
Basra maktabi vakillari arab tili fonetikasi, morfologiyasi va sintaksisini
chuqur o‘rganib, tilning har bir qoidasi uchun ilmiy izoh berganlar. Masalan, ular
fe’llarni zamon, shaxs va boshqa grammatik kategoriyalarga ajratganlar. Bunday
tizimli yondashuv arab tili grammatikasini boshqa tillarni o‘rganishda ham asosiy
model sifatida ishlatishga imkon bergan.
Shu bilan birga, Basra maktabi tilshunoslik sohasida birinchi bo‘lib nazariy
tamoyillarni amaliyot bilan bog‘lagan. Ularning ishlari Qur’on tafsiriga, hadis
ilmlariga va arab adabiyotiga katta ta’sir ko‘rsatgan. Qur’on tili grammatikasini
to‘g‘ri tushunish va uni tarjima qilishda Basra maktabi qoidalari muhim ahamiyatga
ega bo‘lgan.
Yuqoridagilardan kelib chiqib, shunday deyish mumkin, Basra maktabi arab
tilshunosligi va adabiyotida fundamental o‘ringa ega. Ularning grammatik qoidalari
17
Versteegh, K. The Arabic Language . Edinburgh: Edinburgh University Press, 2014
30

nafaqat arab tili, balki boshqa tillarni o‘rganish va o‘rgatishda ham muhim asos
bo‘lib xizmat qiladi. Qur’on grammatikasining tahlili, adabiyotga ta’siri va
zamonaviy lingvistikadagi ahamiyati tufayli Basra maktabi ilm-fan tarixida alohida
o‘rin egallaydi. Ushbu merosni o‘rganish va rivojlantirish hozirgi zamon uchun ham
dolzarbdir.
Basra maktabi arab tilshunosligining rivojlanishida fundamental o‘ringa ega
bo‘lgan. Ushbu maktabning ilmiy merosi arab tilini o‘rganish va o‘rgatishda hali-
hanuz ahamiyatini yo‘qotmagan. Basra maktabining nazariy tamoyillari zamonaviy
lingvistika tadqiqotlariga asos bo‘lib, uning yutuqlari nafaqat arab olimlari, balki
boshqa madaniyatlar vakillariga ham ilhom manbai bo‘lib kelmoqda. Shu bois,
Basra maktabining ilmiy merosini o‘rganish tilshunoslik sohasida yuksak ahamiyat
kasb etadi.
11
VIII asr oxiri — IX asr boshlarida arab tilshunosligi tarixida muhim davr
boshlangan. Shu davrda Basra shahri ilm-fan va madaniyat markaziga aylanib, arab
tilshunosligining yetakchi ilmiy markazlaridan biriga aylangan. Basra shahri ilmiy
va madaniy jihatdan rivojlangan, savodli olimlar va talabalarning yig‘ilishiga qulay
sharoit yaratgan markaz sifatida ajralib turgan. Shu davrda shaharda to‘plangan
olimlar arab tilining grammatik tizimi, nahv va sarf, lug‘atshunoslik va balog‘at
sohalarida faoliyat olib bordilar 18
.
Basra maktabining paydo bo‘lishi bir necha tarixiy va madaniy omillar bilan
bog‘liq edi. Birinchidan, Arab xalifaligi hududida ilm-fanning rivojlanishi va
madaniy markazlarning barqarorligi Basra shahrini ilmiy markazga aylantirishga
imkon berdi. Xalifa va yuqori tabaqa homiyligi olimlarning ilmiy faoliyatini
rag‘batlantirdi, darslar va ilmiy bahslar uchun sharoit yaratdi. Ikkinchidan, Qur’on
va hadis matnlarini to‘g‘ri o‘rganish zarurati grammatik va lug‘aviy qoidalarni
tizimli tarzda o‘rganish ehtiyojini keltirib chiqardi. Qur’on matnining talaffuzi va
18
Versteegh, K. The Arabic Language . Edinburgh: Edinburgh University Press, 2014
31

talqini qat’iy qoidalarni talab qilgan, shuningdek, hadislarni to‘g‘ri tushunish va
izohlash uchun ilmiy tizim yaratish zarur edi.
Uchinchidan, Arab qabilalari o‘rtasidagi lahjalar farqlari va ularning arab tilini
qo‘llashdagi xususiyatlari Basra maktabining shakllanishiga turtki berdi. O‘rganish
va tizimlashtirish zarurati, turli lahjalarni birlashtirish va umumiy qoidalarga
keltirish ilmiy markazning metodologik asosini yaratdi. Shu tariqa, Basra maktabi
ilmiy markaz sifatida nafaqat nazariy yondashuvni, balki amaliy tahlilni ham
rivojlantirdi.
Basra maktabining ilmiy faoliyatida qat’iy nazariy qoidalar, mantiqiy tahlil va
qiyos asosiy usul sifatida ishlatilgan. Basra olimlari grammatik masalalarni tizimli
va nazariy asosda o‘rganib, arab tilining mukammal tizimini yaratishga intildilar.
Shu bilan birga, Basra maktabi arab tilshunosligida qoidaboz va tizimli yondashuvni
shakllantirishda yetakchi rol o‘ynadi. Bu maktabning yetakchi olimlari, jumladan
Sibawaih, Al-Farra va boshqa mutaxassislar, arab tilining mukammal grammatik
tizimini yaratishda asosiy hissa qo‘shdilar.
Bundan tashqari, Basra maktabining shakllanishi ilmiy bahslar va qarama-
qarshi yondashuvlarni rivojlantirishga xizmat qilgan. Basra olimlari tomonidan
ishlab chiqilgan grammatik nazariyalar Kufa maktabi bilan solishtirganda qat’iy va
tizimli xususiyatga ega bo‘lgan, lekin ular ham amaliy misollar va til materiallariga
tayanib, tilshunoslikda keng qamrovli tahlil imkoniyatini yaratgan. Shu tariqa, Basra
maktabi arab tilshunosligida ilmiy metodologiyani shakllantirish va arab tilining
standart qoidalarini yaratishda muhim rol o‘ynadi.
Shu davrda Basra maktabida yaratilgan asarlar va risolalar nafaqat grammatik
qoidalar, nahv va sarf, balki lug‘atshunoslik va balog‘at sohalarida ham ilmiy asos
bo‘lib xizmat qildi. Basra maktabining ilmiy merosi bugungi kungacha arab
tilshunosligi, klassik tilshunoslik va zamonaviy lingvistik tadqiqotlar uchun muhim
manba hisoblanadi 19
.
2.2. Kufa maktabining shakllanish jarayoni
19
Azimov, N. Kufa va Basra maktablarining ilmiy merosi . Toshkent: Fan, 2018.
32

Kufa maktabi arab tilshunosligining eng nufuzli va ta’sirchan maktablaridan
biri hisoblanadi. Uning nahv (arab grammatikasi) ta’limoti, o‘ziga xos uslublari va
ilmiy an’analari arab tilini o‘rganish, tahlil qilish va tizimlashtirishda muhim o‘rin
tutadi. Kufa maktabi Basra maktabi bilan bir qatorda klassik arab tilshunosligining
ikki asosiy yo‘nalishidan birini tashkil etadi.
Kufa so’zining ko’p ma’nolari bor. Ayrimlar bu so’zni “to’plangan qum” deb
ta’riflaganlar, boshqalar esa “qizil qum” yoki har qanday turdagi qum deb
tushuntirganlar. Shuningdek, u انافوك so’zidan olinganligini ham aytishadi, bu
“dumaloq shaklidagi qum” degan ma’noni anglatadi. Yana bir taxminga ko’ra, Kufa
deb nomlandi, chunki u qum va tuproq aralashmasi bo’lgan hududda joylashganligi
uchun. Shuningdek, فوYYYك fe’lidan olingan bo’lib, bu “to’planmoq” ma’nosini
anglatadi, ya’ni odamlarning u yerga to’planishi sababli shu nom berilgan 20
.
Kufaning tarixiga keladigan bo’lsak, Kufa xalifa Umar ibn Xattob roziyallohu
anhu davrida fath qilingan va shundan keyin Xuroson, Fors va Hindistonni fath
qilish markaziga aylangan. Uni barpo etishdan asosiy maqsad, uzoq safar va
janglardan charchagan Islom qo’shini uchun dam olish joyi yaratish edi. Xalifa
Umar ibn Xattob roziyallohu anhu Sa’d ibn Abu Vaqqos roziyallohu anhuga Kufani
musulmonlar uchun hijrat va harbiy qarorgoh sifatida qurishni buyurgan. Kufaning
joylashuvi tasodifan tanlanmagan, balki uning geografik jihati va harbiy afzalliklari
puxta o’rganilgan. U Madina shahridan uzoq bo’lishiga qaramay, hijrat joyi va jihod
markazi sifatida muhim ahamiyatga ega. Shu sababli, hijriy 17-yilda Umar ibn
Xattob roziyallohu anhu davrida eng mashhur va muhim shaharlardan biriga
aylandi.
Ba’zi manbalarga ko’ra, Kufa Basra shahridan ikki yil keyin, ya’ni hijriy 13-
yilda barpo etilgan. Boshqalar esa hijriy 14-yilda tashkil etilgan deb hisoblashadi,
ammo eng ishonchli va ko’pchilik tomonidan qabul qilingan fikrga ko’ra, Kufa
hijriy 17-yilda tashkil etilgan.
Kufadagi ilmiy maktablar haqida gap ketganda, Sa’d ibn Abu Vaqqos
roziyallohu anhu Kufada masjid qurish uchun joy tanlagan va shahar markazidan
masjid barpo etgan. Ushbu masjiddan yo’llar va ko’chalar tarmoqlanib ketgan.
20
Nasr, S.H. Science and Civilization in Islam . Cambridge: Harvard University Press, 2001
33

Uning oxirida esa Sa’d ibn Abu Vaqqos roziyallohu anhu uyi ham qurilgan,
shuningdek, Baytul mol ham tashkil etilgan. Alloh bu masjidni sharaflantirdi,
buning sababi u yerda Umar ibn Xattob roziyallohu anhu davrlarida ko’plab
sahobalar yashagan. Ulardan eng mashhurlaridan biri Abdulloh ibn Mas’ud
roziyallohu anhu bo’lib, u Kufadagi ilmiy maktabning asoschisi va u yerda ko’plab
sahobalarga ta’lim bergan.
Vaqt o’tishi bilan Kufa ilm markaziga va olimlar bilan gavjum shaharga
aylandi. U ilm jihatidan Madina va Basra bilan raqobatlasha boshladi va fiqh hamda
nahv ilmi bo’yicha mashhur bo’ldi.
Hijriy 36-yilda, Jamal jangidan so’ng, Ali roziyallohu anhu Kufaga kelib, u
yerda yashashni boshladi. Uning poytaxtga aylanishi bilan Kufa to’rt yil davomida
Islom xalifaligining markazi bo’ldi.
Ilm talab qilgan kishilar uchun Kufa zaruriy ziyorat joyiga aylandi. Bu
shaharga Imom Shofe’iy, Imom Buxoriy, Imom Abu Dovud, Imom Termiziy, Imom
Nasoiy, Imom Muslim va Imom ibn Moja kabi ulug’ muhaddis va faqihlar tashrif
buyurishdi. Shahar islomiy ilm-fan markazi va diniy ilmlarni rivojlantirish
maydoniga aylandi.
Ibrohim as-Samaroiyning Kufaga doir fikrlari: Basra ham Kufa ham
musulmonlar tomonidan asos solingan qadimiy shaharlar bo’lib, islom tarixida
muhim o’rin egallagan. Ular ikkinchi va uchinchi hijriy asrlarda siyosatda ham katta
ta’sirga ega bo’lishgan. Kufa alaviy yo’nalishiga moyil bo’lsa, Basra usmoniy
yo’nalishga yaqin bo’lgan. Ikkala shahar aholisi bir-biri bilan aloqada bo’lgan, ba’zi
basraliklar Kufada yashagan, ba’zi kufaliklar esa Basraga ko’chib o’tgan 21
.
Kufa ham Basra kabi ilm markazi edi. Basraliklarning ilmga, ayniqsa
tilshunoslik fanlariga erta e’tibor berganligi ma’lum, chunki nahv ilmi birinchi
bo’lib Basrada paydo bo’ldi. Kufada nahv ilmining boshlanishi Abu Ja’far ar-
Ruasiyning faoliyati bilan bog’liq.
Shavqiy Zoyfning fikricha, Kufa Basraga arab yozuvining nuqtalarini va e’rob
belgilari tizimini ishlab chiqish ishini topshirgan. Basralik Abu Is’hoq nahvda
qoidalar va qiyos usullarini shakllantirgan bo’lsa, kufaliklar o’sha davrda fiqh,
21
Nasr, S.H. Science and Civilization in Islam . Cambridge: Harvard University Press, 2001
34

aqoid, fatvo, qiroat va hadis ilmi bilan band edi. Shu sababli Kufa fiqh bo’yicha Abu
Hanifa mazhabining vatani bo’ldi, shuningdek, qiroat bo’yicha yeti mashhur qori
orasidan uch nafari kufalik bo’lgan. Ular Osim, Hamza va Al-Kisoiy bo’lganlar.
Ko’pgina tarjima kitoblarida kufalik nahv maktabining asoschilari Abu Ja’far
ar- Ruasiy va Muoz al-Harro’ sifatida tilga olinadi.
Ammo, haqiqiy kufa nahv maktabi al-Kisoiy va uning shogirdi al-Farro bilan
boshlanadi, ular ushbu maktabning asosiy nazariy qoidalarini ishlab chiqib, uni
basraliklardan o’rgangan bo’lsa ham, ularga to’liq ergashmasdan, qoidalarni
o’zgartirib, tafsir va ta’vil orqali mustaqil yo’nalish yaratishga harakat qilishgan. Bu
esa ularning o’ziga xos va mustaqil nahv maktabini tashkil etishiga sabab bo’ldi.
Dastlab, kufaliklar nahv ilmini o’rganishdan ko’ra she’r rivoyat qilish, tarixiy
voqealar va qiziqarli hikoyalarni bayon etish bilan ko’proq shug’ullanishgan. Biroq,
Basra maktabi nahv ilmi bilan yolg’iz shug’ullanganidan bir asr o’tgach, kufaliklar
ham bu sohaga jiddiy kirishib, qoidalarni to’liq shakllantirishga harakat qilishgan.
Ushbu jarayonda Basra va Kufa maktablari o’rtasida qattiq raqobat kechgan.
Nihoyat, taxminan yana bir asr o’tgach, nahv ilmi to’liq shakllanib, uning asosiy
tamoyillari to’liq aniqlangan va undan keyingi ijtihod deyarli to’xtagan.
Kufaliklar o’z nahv maktabini yaratishda Basraliklardan ilhomlangan, lekin
ularni to’liq nusxalamagan. Ular ba’zi yangi lahjalarga asoslangan va tilshunoslik
qoidalarida ko’proq erkinlikni afzal ko’rganlar. Ammo ular ham tilshunoslikda
haddan tashqari bo’shashishdan qochishgan, ba’zi lahjalarni rad etishgan va nahviy
qoidalarni yaratishda o’z yondashuvlariga ega bo’lishga harakat qilishgan.
Kufa maktabi nafaqat tilshunoslikka, balki arab madaniyati, adabiyoti va islom
huquqshunosligiga ham ta’sir ko‘rsatdi. Uning grammatik qarashlari islom
huquqshunosligida (fiqh) matnlarni talqin qilishga ham ta’sir o‘tkazdi.
Kufa maktabi arab tilshunosligining boy va rang-barang an’analarini
ifodalaydi. Uning grammatik yondashuvlari, o‘qitish usullari va ilmiy an’analari
nafaqat o‘z davrida, balki keyingi asrlarda ham arab tilini o‘rganish va o‘qitishda
muhim rol o‘ynadi. Kufa maktabining metodologiyasi tilning qat’iy qoidalar bilan
cheklanmasligi, balki uning tirik, o‘zgaruvchan va xilma-xilligini aks ettirishi
35

kerakligini ta’kidlagan. Bu yondashuv bugungi kunda ham til o‘rganish va
tilshunoslik tadqiqotlari uchun dolzarb ahamiyatga ega 22
.
XULOSA
VIII–IX asrlar arab tilshunosligi tarixida muhim burilish davri bo‘lib, shu
davrda arab tilini ilmiy asosda o‘rganish, grammatik tizimini shakllantirish va
metodologik yondashuvlarni yaratish zarurati yuzaga kelgan. Shu davrda ilmiy
markazlar, xususan Basra va Kufa maktablari , arab tilshunosligi fanining yetakchi
markazlariga aylangan. Ular arab tilining nazariy va amaliy jihatlarini chuqur
o‘rganish, til qoidalarini tizimli ravishda ishlab chiqish va ilmiy metodologiyani
shakllantirishda katta rol o‘ynagan.
Basra maktabi ilmiy qat’iylik, tizimli nazariya va mantiqiy tahlilga asoslangan
yondashuvi bilan ajralib turadi. Basra olimlari grammatik qoidalarni qat’iy nazariy
asoslarda ishlab chiqqan, qiyos va mantiqiy tahlil metodlarini rivojlantirgan. Shu
maktabning yetakchi olimlari — Sibawaih, Al-Farra va Al-Khalil ibn Ahmad —
arab tilining mukammal grammatik tizimini yaratishda asosiy hissa qo‘shgan.
Sibawaihning mashhur “Al-Kitab” asari arab tilshunosligi tarixida eng muhim ilmiy
manba hisoblanadi va u bugungi kungacha tilshunoslik tadqiqotlarida asosiy
qo‘llanma sifatida xizmat qiladi. Basra maktabi metodologik jihatdan qat’iy va
tizimli bo‘lsa-da, amaliy misollarni ham o‘z faoliyatida keng qo‘llagan, bu esa
o‘quvchilar va keyingi avlod olimlar uchun nazariyani amaliy hayotga tatbiq qilish
imkonini yaratgan.
Kufa maktabi esa amaliy yondashuv, lahjalararo farqlarni hisobga olish va
dalillarga tayanish tamoyillari bilan ajralib turadi. Kufalik olimlar Qur’on, hadis va
she’riy matnlarni tahlil qilish orqali grammatik nazariyalarni ishlab chiqqan.
Ularning yondashuvi turli hududlar lahjalarini, she’riy va badiiy matnlarni tizimli
tahlil qilishga qaratilgan bo‘lib, arab tilining tabiiy rivojlanishini hisobga olgan. Shu
22
Nasr, S.H. Science and Civilization in Islam . Cambridge: Harvard University Press, 2001
36

maktabning yetakchi olimlari — Al-Kisa’i, Abu Amr ibn al-Ala va Al-Akhfash —
tilshunoslikda amaliy yondashuvni rivojlantirgan. Kufalik olimlarning
metodologiyasi amaliy dalillar va lahjalararo farqlarni hisobga olgan holda arab
tilshunosligida nazariy qarashlarni kengaytirishga xizmat qilgan.
Basra va Kufa maktablari o‘rtasidagi ilmiy bahslar va qarama-qarshi
yondashuvlar arab tilshunosligi fanining rivojlanishiga, metodologik asoslarning
boyishiga xizmat qilgan. Basra maktabi qat’iy nazariy qoidalar va tizimli
yondashuvni rivojlantirgan bo‘lsa, Kufa maktabi amaliy dalillarga tayangan,
lahjalararo farqlarni hisobga olgan yondashuvni ilgari surgan. Shu tariqa, ikki
maktab o‘rtasidagi ilmiy muloqot arab tilining mukammal tizimini yaratishda hal
qiluvchi rol o‘ynagan.
Shu bilan birga, Basra va Kufa maktablarining ilmiy merosi bugungi kungacha
arab tilshunosligi va klassik manbalarni o‘rganishda dolzarb ahamiyat kasb qiladi.
Basra maktabining qat’iy nazariy tizimi va Kufa maktabining amaliy tajribaga
tayangan metodologiyasi zamonaviy tilshunoslik tadqiqotlarida ham qo‘llaniladi,
xususan, til qoidalarini amaliy dalillar bilan tushuntirish, lahjalararo farqlarni tahlil
qilish, she’riy va badiiy matnlarni ilmiy asosda o‘rganish va ilmiy bahs orqali
nazariy qarashlarni rivojlantirishda.
Natijada, Basra va Kufa maktablari arab tilshunosligi tarixida bir-birini
to‘ldiruvchi va yetakchi ilmiy markazlar sifatida tarixda qolgan. Basra maktabi
qat’iy nazariy asos va tizimli yondashuvni rivojlantirgan bo‘lsa, Kufa maktabi
amaliy tajriba, lahjalararo farqlar va real til hodisalarini hisobga olgan. Shu tariqa,
ular arab tilshunosligi fanining poydevorini mustahkamlashda, tilni ilmiy asosda
o‘rganish va talqin qilish metodologiyasini yaratishda hal qiluvchi rol o‘ynagan.
VIII–IX asrlar arab tilshunosligi tarixida muhim burilish davri bo‘lib, shu
davrda arab tilini ilmiy asosda o‘rganish, grammatik tizimini yaratish va
metodologik yondashuvlarni shakllantirish zarurati yuzaga kelgan. Mazkur davrda
ilmiy markazlar, xususan Basra va Kufa maktablari , arab tilshunosligi fanining
yetakchi markazlariga aylangan. Ushbu maktablar arab tilining nazariy va amaliy
37

jihatlarini chuqur o‘rganish, til qoidalarini tizimli ravishda ishlab chiqish va ilmiy
metodologiyani yaratishda katta rol o‘ynagan.
Basra maktabi ilmiy qat’iylik, nazariy tizim va mantiqiy tahlilga asoslangan
yondashuvi bilan ajralib turadi. Basra olimlari grammatik qoidalarni qat’iy nazariy
asoslarda ishlab chiqqan, qiyos va mantiqiy tahlil metodlarini rivojlantirgan.
Ularning ilmiy faoliyati arab tilshunosligi tarixida qat’iy va tizimli metodologiyani
shakllantirishga xizmat qilgan. Shu maktabning yetakchi olimlari, jumladan
Sibawaih va Al-Farra, arab tilining mukammal grammatik tizimini yaratishda asosiy
rol o‘ynagan.
Kufa maktabi esa amaliy yondashuv, dalillarga tayanish va lahjalararo farqlarni
hisobga olish tamoyillari bilan ajralib turadi. Kufalik olimlar Qur’on, hadis va
she’riy matnlarni tahlil qilish orqali grammatik nazariyalarni ishlab chiqqan. Ular
turli hududlar lahjalarini, she’riy va badiiy matnlarni o‘rganib, grammatik qoidalarni
real til materiallariga asoslagan. Shu tariqa, Kufa maktabi arab tilshunosligini
amaliy jihatdan boyitgan, metodologik jihatdan moslashuvchan yondashuvni
shakllantirgan. Basra va Kufa maktablari o‘rtasidagi ilmiy bahslar va qarama-qarshi
yondashuvlar arab tilshunosligi fanining rivojlanishiga, metodologik asoslarning
boyishiga xizmat qilgan. Basra maktabi qat’iy nazariy qoidalar va tizimli
yondashuvni rivojlantirgan bo‘lsa, Kufa maktabi amaliy dalillarga tayangan,
lahjalararo farqlarni hisobga olgan yondashuvni ilgari surgan. Shu bilan ikki maktab
o‘rtasidagi ilmiy muloqot arab tilining mukammal tizimini yaratishda muhim rol
o‘ynagan. Kufa va Basra maktablarining ilmiy merosi bugungi kungacha arab
tilshunosligi va klassik manbalarni o‘rganishda dolzarb ahamiyatga ega. Ularning
metodologik yondashuvlari zamonaviy tilshunoslik tadqiqotlarida ham qo‘llaniladi,
xususan til qoidalarini amaliy dalillar bilan tushuntirish, lahjalararo farqlarni tahlil
qilish va ilmiy bahs orqali nazariy qarashlarni rivojlantirishda. Shu tariqa, Basra va
Kufa maktablari arab tilshunosligi tarixida nazariy va amaliy jihatdan yetakchi ilmiy
markazlar sifatida o‘z o‘rnini saqlab qolgan.
Natijada, Basra va Kufa maktablari arab tilshunosligining rivojlanishida bir-
birini to‘ldiruvchi ilmiy markazlar sifatida tarixda qolgan. Basra maktabi qat’iy
38

nazariy asos va tizimli yondashuvni rivojlantirgan bo‘lsa, Kufa maktabi amaliy
tajriba, lahjalararo farqlar va real til hodisalarini hisobga olgan. Shu tariqa, ular arab
tilshunosligi fanining poydevorini mustahkamlashda, tilni ilmiy asosda o‘rganish va
talqin qilish metodologiyasini yaratishda hal qiluvchi rol o‘ynagan.
Xulosa qilib aytganda , Basra va Kufa maktablari arab tilshunosligi tarixida
nafaqat ilmiy markazlar, balki metodologik maktablar sifatida o‘z o‘rnini
mustahkamlab, arab tilining nazariy va amaliy jihatlarini chuqur o‘rganish imkonini
yaratgan. Ularning ilmiy merosi bugungi kungacha arab tilshunosligi, lingvistika va
klassik manbalarni o‘rganishda asosiy manba bo‘lib qolmoqda.
39

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Abdul Rahman, M. Early Arabic Grammar and Linguistic Schools .
London: Routledge, 2008.
2. Abdullaev, R. Arab tilshunosligi tarixi . Toshkent: Fan, 2005.
3. Ahmad, K. Arab Grammatical Schools: Basra and Kufa . Leiden: Brill,
2001.
4. Al-Baghdadi, T. Al-Takmil fi al-Lugha . Baghdad: Maktabat al-Rashid,
1980.
5. Al-Farahidi. Kitab al-‘Ayn . Beirut: Dar al-Kutub al-‘Ilmiyya, 1990.
6. Al-Farra. Kitab al-‘Ilm . Baghdad: Maktabat al-Ahlam, 1978.
7. Al-Jahiz. Kitab al-Hayawan . Cairo: Dar al-Ma‘arif, 1959.
8. Al-Jawhari. Al-Sihah fi al-Lugha . Beirut: Dar al-Kutub al-‘Ilmiyya,
1983.
9. Al-Khalil ibn Ahmad. Kitab al-‘Ayn . Beirut: Dar al-Kutub al-‘Ilmiyya,
1984.
10. Al-Khwarizmi, M. Risola fi al-Nahw . Cairo: Dar al-Ma‘arif, 1975.
11. Al-Mubarakfuri, Ahmad. Tarikh al-‘Arab wa al-Lughah . Cairo: Dar al-
Sahwa, 1987.
12. Al-Suyuti. Al-Itqan fi ‘Ulum al-Qur’an . Cairo: Dar al-Kutub al-
Misriyya, 1988.
13. Al-Zubaidi, M. Taj al-‘Arus fi Lughat al-‘Arab . Beirut: Dar al-Kutub
al-‘Ilmiyya, 1994.
14. Azimov, N. Kufa va Basra maktablarining ilmiy merosi . Toshkent: Fan,
2018.
15. Bosworth, C.E. The Encyclopaedia of Islam . Leiden: Brill, 1991.
16. C. Holes & K. Versteegh. Arabic Historical Linguistics . London:
Routledge, 2000.
17. Clive Holes. Modern Arabic: Structures, Functions, and Varieties .
Washington: Georgetown University Press, 2004.
40

18. H.A.R. Gibb. Arabic Literature: An Introduction . London: Routledge &
Kegan Paul, 1963.
19. Ibn al-Sikkit. Kitab al-Mukhassas . Beirut: Dar al-Kutub al-‘Ilmiyya,
1982.
20. Ibn Jinni. Al-Khasa’is . Cairo: Dar al-Ma‘arif, 1960.
21. Joshua Blau. The History of the Hebrew Language . Jerusalem: Magnes
Press, 1992.
22. Karimov, S. Basra va Kufa maktablarida tilshunoslik tadqiqotlari .
Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti nashri, 2012.
23. Kees Versteegh. Arabic Grammar and Linguistic Tradition . London:
Routledge, 1997.
24. Mustafa, S. Arab Linguistic Thought in the Early Islamic Period .
London: Routledge, 2007.
25. Nasr, S.H. Science and Civilization in Islam . Cambridge: Harvard
University Press, 2001.
26. Qodiriy, M. Arab tilshunosligida nazariy va amaliy yondashuvlar .
Toshkent: Sharq, 2015.
27. Sibawaih. Al-Kitab fi al-Nahw . Beirut: Dar al-Kutub al-‘Ilmiyya, 1993.
28. Tursunov, O. Klassik arab tilshunosligi va uning rivojlanish yo‘llari .
Toshkent: Sharq, 2010.
29. Versteegh, K. The Arabic Language . Edinburgh: Edinburgh University
Press, 2014.
30. Yunusov, A. Arab tilshunosligi tarixi va maktablari . Toshkent:
O‘qituvchi, 2020.
41

kurs ishi

Sotib olish