Arablarning yurishlari. xalifalik yurishlari va islomning yoyilishi
![sharqda, Marvda o'ldirilgani haqida malumot beriladi. Bu vaqtda arablar Eronning ko'p qismini egallab
olishgan, garchi janglar VIII asr boshlarigacha uzoqroq hududlarda davom etgan bo'lsa ham.
Arablar Eronni umuman Iskandar Zulqarnayn singari emas, balki Qur’onning quyidagi oyatlariga
muvofiq zabt etdilar: “Allohga va oxirat kuniga iymon keltirmaydiganlar bilan jang qiling allox va oxirat
kuniga iymon keltirmaydiganlarga, Alloh va uning Rasuli xarom qilgan narsalarni xarom deb bilmaydigan
va haq dinga yurmaydigan kitob berilganlarga qarshi, to ular buysungan hollarida o'z qo'llari bilan "jizya"
bermagunlarigacha jang qiling” (Qur’on IX, 29). Shunday qilib, fath kofirlarni dinga qaytarish uchun
emas, balki ularni bo'ysundirish va Islomning ta'sir doirasini kengaytirish uchun qilingan.
“Ahli kitob”, ya’ni “Ahd ahli” yoki zimmiy deganda Muhammad arablar orasida tarafdorlari
bo‘lgan yahudiylar, nasroniylar va sobiylarni[58] nazarda tutgan, deb ishoniladi. Musulmon qo'shinlari
ularga uch xil tanlovni qo'yishdi - o'lim, Islom yoki soliq to'lash. Boshqa kofirlarga nazariy jihatdan faqat
ikkita tanlov taklif qilindi - o'lim yoki Islomni qabul qilish. Fath qilingan zardushtiylar sonining ko‘pligini
hisobga olib, ularga zimmiylardek munosabatda bo‘lishga to‘g‘ri keldi (asrlar davomida hukmron bo‘lgan
“Ahli kitob” ekanligiga shubhalarga qaramay). Uning o‘ldirilishi, qul qilinishi, talon-taroj qilinishi va
vayron bo‘lishi bilan bosqinchilik tugagach, yerlarda quyidagi kelishuv kabi bitimlar tuzildi: «[Arab
yetakchisiga] Ray va Kumis aholisidan 500 000 dirham to‘lash sharti bilan berildi. U ularni o'ldiradigan
yoki qul qiladigan hech kim bo'lmaydi, ularning olovli ibodatxonalarini vayron qilmaydi, ular soliq
bo'yicha Nexavend aholisi bilan tenglashtiriladi.
Arablar yer solig’i va so’rov (arablar jizya deb ataladi) soliqlari bilan Sosoniy soliq tizimini qabul
qildilar. Ikkinchisi kofirlarga maxsus soliq va ularni xor qilish vositasiga aylantirildi. “Davlat
xizmatchisining vazifalari qo llanmasida so rov solig ini undirish bo yicha quyidagi ko rsatmalarʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
berilgan... Zimmi... soliq to lash vaqtida turishi shart, uni oluvchi mansabdor shaxs esa o tiradi. Zimmiyga
ʻ ʻ
soliq to‘lashda o‘zini pastroq mavqega ega ekanligini his qilish kerak... Ma’lum bir kuni u so‘rov solig‘ini](https://docx.uz/documents/cdee4120-50c9-4655-9f1e-c6f35bf2494d/page_6.png?v=1)
![undirish uchun tayinlangan amir huzuriga shaxsan boradi. Amir baland taxtda o‘tiradi. 2
Uning oldida
zimmi paydo bo'lib, so'rovnomani kaftiga uzatdi. Amir soliqni shunday oladiki, uning qo‘li tepada,
zimmiyning qo‘li pastda bo‘lsin. Shunda amir uning bo‘yniga uradi, amirning yonida turgan esa
zimmiylarni qo‘pollik bilan haydab yuboradi... Xalqqa bu tomoshaga ruxsat berilgan.
Zimmiylarning hayotini tartibga solish va ularning tubdan past mavqeini ta'kidlash uchun asta-
sekin qonunlar va cheklovlar ishlab chiqildi. Hali birinchi arab xalifalari davrida, agar zimmiylar soliq
to'lab, qonunlarga rioya qilsalar, ular ko'pincha o'z holiga qo'yilgan. Shunda Xalifa Abu Bakr buyurdilar:
“Agar viloyat yoki xalq sizni tan olsa, ular bilan ahd tuzing va va’dangizga vafo qiling. Ular o'zlarining
qonunlari va o'rnatilgan odatlariga amal qilsinlar, ular bilan qanday ahdlashgan bo’lsangiz shunday,
ulardan soliq yig'inglar. Ularga dinini va yurtini qoldiring”. Faqihlar bundan keyin faqat musulmonlar
to‘la axloqli bo‘lishi mumkin, kofirlar esa, albatta, o‘z xo‘jayinlarini bezovta qilmasa, o‘z nohaqliklarida
qolib ketishlari mumkinligini ta’kidladilar. Har bir qaramlikdan jamiyat musulmon amaldorlari muomala
qila oladigan vakilni saylashi kerak edi va Erondek keng mamlakatda bunday mahalliy rahbarlar ko'p
bo'lsa kerak. Eron zardushtiylariga kelsak, sosoniylar o z vazifalarini yaxshi bajargan ko rinadi va arablarʻ ʻ
istilosidan keyin Parsda joylashgan oliy boshli uyushgan jamoa saqlanib qolgan. Keyingi xalifalar davrida
Xudinan peshobay unvoni - “[odamlilar] boshlig'i” - arablar uchun, ehtimol, oddiygina “Magiylar
boshlig'i” yoki (ko'proq nafratlangan holda) “Gebrlar boshlig'i” deb tasdiqlangan. (Gebr so’zi, ehtimol
“kofir” ma nosini bildirsa, Eronda zardushtiylar uchun maxsus qo llanila boshlandi).
ʼ ʻ
2
THE ARAB CONQUESTS. How the spread of Islam Changed the World we live in.
Copyright 2007 by Hugh Kennedy. B-176](https://docx.uz/documents/cdee4120-50c9-4655-9f1e-c6f35bf2494d/page_7.png?v=1)
Arablarning yurishlari. xalifalik yurishlari va islomning yoyilishi