Информация о документе

Цена 3000UZS
Размер 961.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение pptx
Раздел Презентации
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Areal lingvistika” ning tadqiqot olib borish usullari

Купить
“ Areal lingvistika” ning tadqiqot olib borish usullari” Reja: 1.  Sinxron va diaxron tavsiflash metodologiyalari 2.  Areal atlaslar haqida Sinxron tavsiflash “Areal  lingvistika”  fani  tomonidan  amalga  oshiriladigan  areal   tadqiqotlar  natijalari  lingvistik  hamda  dialektologik  atlaslarda  namoyon  bo‘ladi.   “Areal  lingvistika”da  amalga  oshirilayotgan  tekshirish  obyekti  haqidagi   xulosalarda  ikki  xil  tavsiflash  usuli  alohida  ajralib  turadi: Diaxron   tavsiflash. Sinxron tavsiflash muayyan  xronologik  voqelikda   dialektlararo  aloqalar  va  areal  mutanosiblik  asosida   belgilanadi.  A.T.Xrolenkoning  ta’kidlashicha,   sinxron  aspektda  tavsiflash   dialektografiyada ,  ya’ni,   hududiy  dialektlarning  zamonaviy-sinxron  holatini   kartalashtirish  jarayonida  yuzaga  chiqadi. “Areal lingvistika” fanining diaxron tavsiflash metodologiyasi tillar areallarining tarixiy ko‘rinishlarini o'rganish bilan shug‘ullanadi. Diaxron tavsiflash  esa,  tillarning  tarmoqlarga   boiinishining  qadimgi  holatlarini,  shu  bilan   birga  dialektlararo  birlashish  yuz  berish   holatlari  areallarini  yuzaga  chiqarishga   yo‘naltiriladi. Xususan,  hududiy   jihatdan   yaqin  boigan  tillar,   sheva  va  dialektlaming  o'zaro  munosabati,   bir-biriga  ta’sinning  tarixiy  voqeliklari  asosida   bahs   yuritadi Shu bilan  birga  tillar  va  shevalarning  paydo   boiishi,  ularning  tarqalishi  va  bunga  sabab   bo‘ladigan  tarixiy,  iqtisodiy,  siyosiy,  etnografik  va   madaniy  omillar  ham  diaxron  tavsiflash   metodologiyasi  asosida  xulosalanadi. Diaxron  aspektda  areal  o'rganish  nafaqat  tillar  va   ulai  oilalarining  qarindoshligi  masalasini   organadi.  balki  muayyan  til  va  shevaning  yuzaga   kelishida  va  shakllanishida  qarindosh  boimagan   tillar  bilan  ro‘y  bergan  tarixiy  aloqalarga  ham   munosabat  bildiradi. V.Desnitskaya o'zining  “Areal  lingvistikaning  metodologiyasiga  doir”  deb   nomlangan  maqolasida:  “tirik  tillaming  lingvistik  kartalashtirilishi  orqaligina   ularning  areallarini  o‘rganishda  maksimal  aniqlikka  erishish  mumkin”,  -  deya  ta’kidlaydi.   Aynan   shuning   uchun   ham ,  tillar  va  dialektlarni  areal   o‘rganish  ishi  lingvogeografik  metodlar  orqali  o'zining  yuksak  darajadagi   taraqqiyotiga  erisha  oladi. Maxsus  dastur-so‘roqlik  asosida  tayyorlangan,  ma’lum  til  yoki  shevalarga   xos  xarakterli  xususiyatlarning  tarqalish  ehegarasini  aks  ettiruvchi  areal   kartalarning  albom  shaklidagi  sistemali  to‘plami  - areal  (yoki  dialektologik)   atlas  deyiladi. Areal  yoki   dialektologik   atlas   -  piktografik   yoki   umumlashtiruvchi   xarakterdagi   kartalarni   chog‘ishtirish   sistemasi   boiib,   uning   yig'indisi   tilning   territoriyaga   tarqalish   modelini   yoki   uning   biror   bo'lagini   shakllantiradi. Areal   atlas   asosida   qilingan   xulosalar   undagi   alohida   kartalarning   darajasidan  va  ularning  o‘zaro  uzviy  bog'lanishidan  kelib  chiqadi. Areal   atlas   o   zida   ma’lum   tilning   hamma   aspekti   bo‘yicha   material   mavjud   bo‘lishi   bilan   shu   tilning  nazariy   va   amaliy   fonetikasi ,   grammatikasi   va   leksikologiyasi   taraqqiyotini   chuqur   o'rganish   uchun   imkoniyat   yaratadi.   Areal   atlas   kartalari   2   xil   tamoyilga   asoslanib   tuzilishi  mumkin: Dialektologik tamoyil. Areal   lingvistik   (umumareal)   tamoyil.   Karta   tuzishdagi   umumareal   va   dialektologik   tamoyil   hamma   atlaslarda   barobar   saqlanadi,  ularning  o‘zaro  munosabati  dastlab  material  tanlashda   ham,  kartalashtirishni  amalga  oshirishda  ham  asosiy  o‘rin  tutadi.  Shunga   qaramay ,   areal   va   dialektologik   atlaslar   o'zinmg   ko'pchilik   belgilari   bilan   bir-biridan   farqlanadi.   Farqlar   dastlab   anketalashtirish  darajasidan  boshlanadi. Areal  atlas   uchun   material   keng   ko‘lamdagi   savollar   majmuasi   asosida   to‘plansa,  dialektologik  atlas  materiali  uchun  ma’lum  dialektal  xususiyatlarni   modellashtimvchi  dastur  asos  boiadi.  Bunday  dasturning  har  bir  punkti  alohida   mavzu  uchun  mustaqil  so'roqlikni  tashkil  etadi.  Masalan:  Areal  kartaning  har   bir  so‘z  uchun  savolga  javob  tariqasida  tuzilishi  uning  dialektal  ayirmaliklar   tarqalishini   aniqlaydigan   dialektologik   kartadan   farqini   ko‘rsatadi. Areal lingvistik atlaslar, asosan, 2 xil bo‘ladi: Regional  atlas. Zonal  atlas. Regional  atlasning   vazifasi   -  u   yoki   bu   regiondagi   shevalar   strukturasining   eskiz-sxemasini   aniqlash   va   detallashtirishdan   iborat.   Sobiq  ittifoq  davrida  tuzilgan  Moldaviya  areal  atlasi  - regional  atlas   sanaladi. Roman-german  tillari  lingvogeografiyasida  milliy atlas, regional atlas , makro va mikro atlas  terminlari   ham   qo‘llaniladi.   O`Zzbekiston   hududini  o‘z  ichiga  olgan  o‘zbek  shevalari  atlasi  tuzilsa,  u  regional atlas bo‘ladi. Yirik  zonadagi  bir  til  xususiyatni  o'zida  to‘la  aks  ettirgan  atlas  - zonal   atlas  hisoblanadi.  Masalan,  Rumin  tilining  areal  atlasi  bolqon-  roman   massivining  umum-zonal  atlasidir.  0‘rta  Osiyo  zonasi  territoriyasidagi   o'zbek   shevalari   materiallarini   to‘la   qamrab   olgan   o'zbek  tili   atlasi   yaratilsa ,  u  zonal atlas hisoblanadi. Til  materiali   tadqiqotida   kartalashtirish   metodini   qo‘llash,   dastlab,  XIX  asrga  to‘g‘ri  keladi.  1821-yilda  K.de-Monbre   tomonidan   tuzilgan   fransuz   shevalari   chegaralarini   belgilovchi   karta   Fransiya   qirollik   jamiyatiga   taqdim   qilinadi.  1823-yilda  D.Monye  o‘zining  areal  lingvistik  karta   tuzish   g‘oyasini   oldinga   suradi.   So‘ngra   Venker   va   Vredening   nemis   tili   atlasi   (1876   -  1926   yillar),   Margburgdagi   nemis   dialektologiyasi   Markaziy   instituti   nasht   etgan   “Nemis   leksikologik   atlasi”,   J.Jilyeron   va   E.Edmonning   12   jildli   “Fransuz   tili   atlasi”   (1903   -  1912   yillar),   K.Yaberg   va   Y.Yudning   8   jildli   Italyan-shveytsar   atlasi  (1928  - 1940  yillar)  o‘sha  davrda  maydonga  kelgan. E’tiboringiz  uchun   rahmat

Areal lingvistika” ning tadqiqot olib borish usullari

Купить