Информация о документе

Цена 3000UZS
Размер 101.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение pptx
Раздел Презентации
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Areal lingvistikaning o‘zbek tilshunosligidagi o‘rni

Купить
Mavzu: Areal lingvistikaning o’zbek tilshunosligidagi o’rni Reja: 1.Areal lingvistika haqida umumiy ma’lumot. 2.Areal lingvistika fanining maqsadi, vazifalar. 3.Fanning boshqa sohalar bilan aloqasi. 4.Xulosa 5.Adabiyotlar 1. Areal lingvistika haqida hali ko’plar hech qanday ma’lumotga ega bo’lmagan bir vaqtda a real lingvistika atamasi ni tilshunoslikka M.J.Bartoli va J.Viddassi tomonidan 1943 yili olib kirildi. Uning asosiy tamoyillari 1925 yiliyoq M.Bartoli tomonidan olg’a surilgan. Areal lingvistika qanday fan? Areal lotincha agea – «maydon», «kenglik» so’zidan olingan. Areal lingvistika tilshunoslikning bir bo’limi bo’lib, lingvistik hodisalarning muayyan kenglikda tarqalishini va tillararo (dialektlararo) munosabatni lingvistik geografiya metodlari asosida o’rganadi. Areal linvgistikaning asosiy vazifasi til xususiyatlarining hududiy bo’linishini tavsiflash va izogolossalarni talqin qilishdan iboratdir. Natijada dialektlar, tillar va areal jamoalar (til ittifoqlari) o’rtasida o’zaro ta’sir maydonlari (areallari) aniqlanadi. Areal lingvistika lingvistik geografiya va dialektologiya bilan chambarchas bog’liq. Uning markaziy tushunchasi til yoki dialekt arealidir. Boshqacha aytganda, ayrim lingvistik hodisalarning tarqalish chegarasi va ularning yig’indisi. Shuningdek, areal atamasi ayrim tillar va tillar guruhining tarqalish chegarasini ifodalash uchun ham qo’llaniladi. Masalan, turkiy areal, hind-ovrupo areali va h.k. Areal lingvistikaning yana bir markaziy tushunchasi izoglossadir. Tilning barcha sathlari uchun mazkur tushuncha xarakterli bo’lib, sathlararo yana konkretroq atamalar bilan farqlanadi: fonetik izoglossalar uchun izofonlar, leksik izoglossalar uchun izolekslar, semantik taraqqiyot uchun izosemlar va h.k. Izoglossalar bog’liq va konvergent izoglossalarga bo’linadi. Bularning birinchisi bir genetik umumiylikka ega bo’lgan tillarda rivojlanadi va ularni tiklash uchun qiyosiy-genetik tadqiqotlar usulidan foydalaniladi. Konvertgent izoglossalar esa uzoq davrlar bir hududda yaqin aloqada bo’lish natijasida areal umumiylikning vujudga kelishi asosida hosil bo’ladi. Bunday izoglossalar tipologik tahlil usullari asosida aniqlanadi. Boshqa sohalarda bo’lgani kabi areal lingvistikaning ham o’z metodlari mavjud bular Areal lingvistikaning xarakterli belgilaridan biri hisoblangan irradatsiya hodisasidir. Bu hodisa mos hodisalarning tarqalish tushunchasidir. 1. sharhlash 2.qayd qilish 3.tahlil qilish Masalan,qaratqich kelishigi qo’shimchasi – ning Samarqand, Buxoro,Qashqadaryo shevalarida har xil holatda kelishi mumkin, masalan -n-, -di, ba’zan –ti. O’rin payt kelishigi – da qo’shimchasi Samarqand, Buxoro, Qashqadaryo shahar tip shevalarida adabiy til ta’sirida to’siqlarga uchramasdan kirib borish yo’li bilan tarqalgan. Til hodisalarini o’rganishda yondosh tillar ularning shevalarini o’rganadi. Demak, qo’shni tillar va shevalardagi masofaning yaqinligi bilan xarakterlanadi. Lekin til va dialektlarning tarixiy taraqqiyotini o’rganishda ayrim hodisalarni izohlayotganda shevalar har doim ham bir-biriga o’tavermaydi. Masalan: vodiy tomonlardagi viloyatlarda “r” tovushi ko’p ishlatilmaydi.Masalan: boddi- bordi, choshaammi- chorshanba, tussun- tursun. Aynan shu kabi hodisalar Qashqadaryodagi shahar va shahar tip shevalarida mavjud. Bu hodisalarning asosiy markazi qaysi ekanligi va uning irrodatsiyasi noma’lumdir.Adabiy til va tayanch shahar shevalarining kundalik ta’siri o’zbek xalq shevalarida til asoslarining aralashuvi va tekislashib borish jarayonini tezlashtiradi. Masalan, tillarda yaqin hududlar orasida o’tish zonalari paydo bo’ladi.Bu o’tish zonalarining ta’siri ikki til doirasida fonetik,leksik, morfologik, asintaktik o’zgarishlarga olib keladi.Masalan, O’zbekiston, Qozog’iston, Turkmaniston va boshqa hududlarda unlilar cho’ziq aytilsa, ular xaritada berilishi kerak. Hozirgi Xorazm shevalarida “Avesto” tilining substratlarini uchratish mumkin. Mana shunday holatda o’zbek shevalarining, dialektlarining atlasi tuzilganda ko’pgina muammolar hal bo’lgan bo’lar edi. O’zbek shevalarining atlasini ishlab chiqishda ko’pgina olimlarimiz harakat qilmoqdalar. Bular Sh. Shoabdurahmonov, A . G’ulomov, M.Mirzayev, A. Aliyev, A. Shermatov, N. Rajabovlar va ularning shogirdlaridir.Mana shunday atlaslar yaratiladigan bo’lsa, lingvogeografiya va areal tadqiqotlar uchun manba yaratilgan bo’lardi. 2.Lingvistik geografiya (lingvo-geografiya) tilshunoslikning bir bo‘limi bo‘lib, u ma’lum territoriyada tarqalgan til hodisalari (tovushlar, grammatik formalar, so‘zlar) ni aniqlaydi, ularni o‘sha joy (makon) ga bo‘lgan munosabatini ko‘rsatadi, territorial til xususiyatlarini xalq tarixi, til tarixi  bilan aloqador holda qiyoslab , tushuntirib, kartalar orqali ifodalaydi.   Lingvistik geografiya ham territorial dialektlarni o‘rganadi. Uning eng muhim hususiyatlaridan biri ko‘rgazmaliligi bo‘lib, unda ma’lum til hodisalarining o‘rni va tarqalish chegarasi kartalar yoki atlas vositasida aniq belgilab beriladi. Karta ham, atlas ham lingvistik geografiyaning ifoda vositasi bo‘lib, uning asosiy maqsadi tilning taraqqiyot qonuniyatlari va yo‘llarini, aniq dialektlarning paydo bo‘lishi va hozir mavjudligining sabablarini,  shuningdek , dialekt hususiyatlarining milliy tilga bo‘lgan munosabati va o‘zaro aloqasi masalalarini tushuntirib berishdir. Nihoyat lingvistik geografiya bir qator umumlingvistik problemalarni, ya’ni tilda lahja, dialekt, shevalar mavjud bo‘lsa, ularning hususiyatlari va bu hususiyatlar nimalari bilan chegaralanishi, dialektlarning umummilliy tilga bo‘lgan munosabati va shu kabi masalalarni hal qilmog‘i kerak.   Lingvistik geografiya XIX asrning o‘rtalarida, dialektologik  kuzatishlar rivojlangan , dialektologlar dialektlar va ularning xususiyatlari to‘g‘risida yetarli faktik materiallar to‘plagan joylarda paydo bo‘ladi.Lingvistik geografiya yuzasidan olib borilgan birinchi tajribalar – tilni bu yangi metod orqali o‘rganish qanchalik natijali ekanini ko‘rsatadi. Lingvistik geografiya tilshunos olimlarga yangi faktlar berdi, o‘z davrida turg‘un bo‘lib qolgan (masalalar, dialektning mohiyati, shevalar orasidagi o‘zaro munosabatlarning xarakteri haqidagi) tushunchalarini yangicha baholashga, yangicha hal qilishga da’vat etdi. Tilshunoslik bilan geografiyaning ana shunday munosabatiga e’tib e’tibor qaratilishi natijasida lingvistik geografiya yoki lingvogeografiya va areal lingvistika maydoniga keldi. Lingvistik geografiya lingvistik hodisalarning tarqalish zonalarini o‘rganuvchi tilshunoslikning alohida bo‘limi sifatida XIX asrning oxirlarida dialektologiyadan o‘sib chiqdi. 3.O‘zbek dialektologlari o‘z milliy tillari atlasini yaratish bilan bir qatorda qardosh dialektologlar bilan birga “Turkiy tillar atlasi” ni ham tuzmoqdalar. Bunday atlasni tuzish akademik V.M.Jirmunskiy tashabbusi bilan boshlangan edi.Umumturkiy lingvistik atlasini yaratilishi,  shubhasiz , turkiy xalqlar tili haqida yangi ma’lumotlar beradi, qardosh tillarning taraqqiyoti haqidagi tasavvurimizni kenggaytiradi, unga ilmiy aniqliklar kiritiladi . O‘zbek tili turkiy tillar klassifikatsiyasiga ko‘ra turkiy tillarni uch gruppasiga kiritilgan. Sababi o‘zbek tili o‘zining  fonetik strukturasi , grammatik qurilishi va lug‘at sostaviga ko‘ra turli turkiy tillar bilan umumiy xususiyatlarga va shuningdek, u tillardan farq qiladigan o‘ziga xos ba’zi xususiyatlarga ham egadir.O‘zbek tili sostavidagi  ayrim lahjalar chunonchi , o‘g‘uz lahjasi o‘z xususiyatlariga ko‘ra turkiy tillarni janubiy – g‘arbiy gruppasiga kirsa,  qipchoq lahjasi esa , shimoliy – g‘arbiy guruhga kiradi.  Bu lahjalarning ham o‘zlari kiradigan gruppalari bilan o‘xshash va ayni vaqtda noo‘xshash tomonlari mavjud. O‘zbek tilining shaxar shevalarga asoslangan xozirgi zamon adabiy tili esa, janubiy – sharqiy gruppasiga kiradi. Hozirgi zamon o‘zbek adabiy tilida miqdor va sifat jihatidan farq qiladigan v unli tovush bor. Boshqa turkiy tillar esa to‘qqiz va undan ortiq unliga ega bo‘lishlari bilan o‘zbek adabiy tilidan farqlanadi.Shuningdek, bu tillar unlilarning uyg‘unlashishi yoki uyg‘unlashmasligi jihatidan ham o‘zaro farqlanadi. Ayrim kichik leksik noo‘xshashliklar turkiy tillarning o‘ziga xos leksik  xususiyatlaridan kelib chiqib , bu tillarning o‘zaro leksik jihatdan farqlaydi. Surxondaryo viloyatida yashovchilar, ya’ni qipchoq yoki sof o’zbek shevalari vakillari j – lovchi o’zbek shevalarini tashkil etadilar.Professor I.I.Zarubin o’zbek shevalarini birinchi marta umumlashtirish  asosida tasnif qilar ekan , negadir Surxondaryo o’zbek shevalarini hisobga olmagan va tasnifga kiritmagan. Xulosa Xulosa qilib shuni aytish kerakki Areal lingvistika bu adabiy ti va shevalarning turli hududlarda turlicha ishlatilishi haqida ma’lumot beradi. Xalqlarimizning turli tillar va turli shevalarda gapirishi bu o’z hududida ajralib turushini taminlaydi. Bu shevalar qadim qadimdan beri saqllanib sayqallanib kelmoqda. Jumladan o’zbek shevalarining atlasini ishlab chiqishda ko’pgina olimlarimiz harakat qilmoqdalar. Bular Sh. Shoabdurahmonov, A . G’ulomov, M.Mirzayev, A. Aliyev, A. Shermatov, N. Rajabovlar va ularning shogirdlaridir. Adabiyotlar 1. A. Nurmonov « Struktur tilshunoshlik ildizlari va yo’nalishlari. » , « Lingvistika » yo’nalishidagi magistrlar uchun o’quv qo’llanma. Andijon 2006-yil . 2. Nurmonov A., Yo’ldoshev B. Tilshunoslik va tabiiy fanlar. – Toshkent: Sharq, 2002. 3. N.A.Baskakov,A.S.Sodikov, A.A.Abduazizov. Umumiy tilshunoslik. Toshkent, « O’qituvchi » 1979-yil 4. Nurmonov A. O’zbek tilshunosligi tarixi. – Toshkent : O’zbekiston , 2002 . 5. Ziyo.net 6.@Navoiyshunoslik 7. Kitob.uz E'tiboringiz uchun raxmat! Bajardi: Raximova S. Tekshirdi: Mahmadiyev SH. SAMARQAND-2022

Areal lingvistikaning o‘zbek tilshunosligidagi o‘rni

Купить