Информация о документе

Цена 3000UZS
Размер 1.3MB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение pptx
Раздел Презентации
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Areal lingvistikaning o‘zbek tilshunosligidagi o‘rni. Adabiy til va dialekt muammosi

Купить
Areal lingvistikaning o ‘ zbek tilshunosligidagi o ‘ rni. Adabiy til va dialekt muammosi Reja: 1.Areal lingvistika haqida umumiy ma ‘ lumot 2.Areal lingvistika metodlari. 3. Areal lingvistika manbalari Bu termini lotincha area - maydon, kenglik, hudud hamda lingvistika -tilshunoslik degan so‘zlardan olingan bo‘ lib, til va dialektlaming tarqalish hududlarini o ‘rganadigan fanni anglatadi. U til va shevalarni shu hududdagi boshqa til va shevalar bilan munosabatda bo‘lish nuqtayi nazardan o ‘rganadi. Areal lingvistikaning asosiy metodi lingvistik geografiya hisoblanadi. Lingvistik geografiya shevalarni o ‘rganishning bir metodi hamda areal lingvistikaning kartalashtirish ishlari bilan shug‘ullanadigan bir bo‘limi hamdir. Izoglossa. Bu so‘z lotincha bo‘lib, izo - teng, glossa - til degan ma’nolarni bildiradi va bir dialekt, lahja doirasidagi yoki qarindosh tillardagi fonetik, leksik va grammatik xususiyatlar mosligi darajasiga ko‘ra tarqalishini ko‘rsatadigan shartli belgidir. Izoglossalar vazifasini fonemalar, ulaming variatsiyalari, morfemalar, ularning variantlari, grammatik shakllar, leksemalar bajarishi mumkin. Shu tufayli uning izofonema, izomorfema, izoleksema tiplari belgilanadi. Masalan, turli sheva va tillarda teztez takrorlanuvchi cho‘ziq o: unlisi izofonema sifatida, -a / / a ko‘plik affiksi varianti izomorfema sifatida, vazmin ~ salaqa,cpidemiya ~ iratj kabi so‘zlar izoleksema sifatida qatnashishi mumkin. Izoglossalar qarindosh yoki qarindosh bo‘lmagan tillarga munosabati jihatidan ikki guruhga ajratiladi: 1. 0 ‘zaro aloqadagi izoglossalar. Bunday izoglossalar genetik umumiylikka ega bo‘lgan tillarga aloqador bo‘ladi. 0 ‘zbek tili va shevalarining qirg‘iz, qozoq, turkman, qoraqalpoq tillari bilan aloqadagi izoglossalar shu toifaga kiradi. 2. Konvergent izoglossalar. Bunday izoglossalar turli sistemadagi tillaming uzoq muddatli hududiy aloqalari (kontakti) natijasi samarasi sifatida yuzaga keladi va har ikkl til uchun umumiy bo‘ladi. Bunda qarindosh boMmagan tillar o ‘z mustaqilligini saqlaydi. Bunga o ‘zbek-tojik tili munosabatlaridagi umumiy izoglossalar taalluqlidir A rea l (area). Izoglossalarning tarqalish hududini bildiradi. Yuqoridagi izoglossa turlarining bir necha hududlarda tarqalishini ko‘rsatadi. Masalan, birlamchi cho‘ziq unlilar Qozog‘iston, 0 ‘zbekiston, Turkmaniston va boshqa hududlarda tarqalishi maxsus belgilarda kartada aks ettiriladi. Areal termini biologiya, geografiya, kimyo, antropologiya l'anlarida ham qoMlanadi. Biologiyada hayvonlar va o‘simliklarning, geografiyada tabiat hodisalarining, kimyoda tabiiy boyliklarning, antropologiyada xalqlar va irqlaming tarqalish hududlari kartalashtiriladi. Til landshafti. Muayyan hududda til va bir necha shevalardagi izoglossalar va ularning joylashishi (manzara) xususiyatidir. Ular turli ranglar vositasida ko‘rsatiladi. Innovatsiya. U izoglossalaming tarqalish markazini bildiradi.Masalan, labial singarmonizm qadimgi turkiy tilga xos bo‘lsa ham, qirg‘iz tilida mustahkamlanib qoldi va bu til orqali boshqa til va shevalarga tarqaldi. Demak, labial singarmonizmning innovatsion marrkazi vazifasini keyingi davrlar uchun qirg‘iz tili bajaradi. L in g vistik karta. Bunday kartalarning xususiy va umumiy turlari amalda bor. Aksariyat hollarda lingvistik kartalar kontur kartalarda amalga oshiriladi. Bir izoglossaning tarqalishi ko‘rsatilgan karta xususiy lingvistik kartadir. Bir guruh izoglossalar aks ettirilgan karta esa umumiy lingvistik karta hisoblanadi. Lingvistik kartada sheva yoki til hodisalarini - izoglossalarni shartli belgilar vositasida ham, bevosita o ‘zini ham yozish mumkin. Venker G. Shimoliy va markaziy Germaniyaning dialektologik atlasi. 1881-y. (6 karta). Jilyeron J., Edmon E. Fransiya lingvistik atlasi. 1896 -1908- yillar. Vrede F. Nemis lingvistik atlasi. 1 9 2 6 -1932- yillar (6 jild). Yaberga K., Yuda I. Italiya va Janubiy Shvetsariya dialektlari atlasi. 1928-y. Til zonasi va dialektal zona. Til zonasi o ‘zaro yaqin tillar (idiomlar)ni yaqinlik darajasi va bir fokus nuqtasiga ko‘ra birlashtiradigan hududdir. D ialektal zona bir til doirasidagi lahja, dialekt va shevalarning hamda aloqadagi tillaming fokus nuqtasiga ko‘ra joylashish hududlaridir. F okus nuqtasi yirik shahar shevasi borib, atrof shevalarga doimiy ravishda o ‘z ta’sirini o ‘tkazib turadi va qayta aloqada boladi hamda dialektal zonaning o‘ziga xos rivojlanishini ta’minlaydi. A rea l lingvistika metodlari. Areal lingvistika shunday sohaki, u har bir sheva va dialekt haqida, uning madaniy, tarixiy xususiyatlari, o ‘ziga xosligi bilan yaxlit ravishda tilshunoslik, tarix, etnografiya bilan shug‘ullanadigan xodimlar, mutaxassislami keng tanishtirish imkonini beradi. Avval aytilganidek, areal lingvistikaning asosiy metodi boTgan lingvistik geografiyada, avvalo, o ‘rganilayotgan sheva kartasi uchun asos sifatida aholi geografiyasini aks ettirishga moTjallangan kontur karta olinadi va aholi punktlari raqamlarda belgilab chiqiladi. 1. Muayyan til (shevalar) areali doirasida til (sheva) faktlarini qayd qilish. Bu jihatdan dialektologiya va lingvistik geografiya inetodlari mos keladi. Sheva faktlarining haqqoniyligi areal lingvistikaning mukammalligini ta’minlaydi. 2. Areal lingvistika uchun tanlanadigan sheva materiallarini sharhlash. Dialektologik atlas tuzishda sheva faktlarining sharhi inuhim o ‘rin tutadi. Innovatsion ntarkazni aniqlash. Bu tamoyil, albatta, til tarixi bilan bog‘ langan. U yoki bu izoglossaning paydo bo‘lish nuqtasini aniqlashda til tarixi faktlariga tayaniladi. MaMumki, qadimgi turkiy tilda j // 3 paralleli bo‘lmagan. Hozirgi qipchoq shevalarida va ba’zi turrkiy tillarda so‘z boshida 3 undoshining paydo bo‘lishi keyingi hodisadir. 0 ‘zbek shevalarida “3 ” lashish o‘rnida “j ” lashish (qipchoq lahjasi shevalarida gaxsi' o‘mida ja x si) varianti paydo bo‘lmoqda hamda u tobora kengroq tarqalmoqda. Til substratlari ta 'sirin i aniqiash. Substrat hokim til yoki shevaning qoldiqlari bo‘lib, muayyan hududda uning elementlari qolgan bo‘ladi. Masalan, hozirgi Xorazm shevalarida “Avesto” tilining substratlarini uchratish mumkin, jumladan, Xorazm (Hvairizm), Asfandiyor (Spandudota), Bahrom (Varxram). O ‘ bek va toji shrvalari interferensiyasi sharoitida tojik shevalariga xos xususiyatlar shu shevalarda saqlanib qoladi. Bu substratlar ham izohlar bilan kartalarda aks ettiriladi. 0 ‘zbekistonda lingvistik geografiyaning rivojlantirilishi. O ‘ zbekistonda dialektologik atlas yaratish ishi endigina rivojlanmoqda. Bu sohada V. V. Reshetov, Sh. Shoabdurahmonov, A. Jo‘rayev, Q. Muhammadjonov, A. Shermatov, N. Murodova, Y.Ibrohimov va Z. Ibrohimova, I. Darveshov, N. Raxmonovlarning tadqiqotlari mavjud. V. V. Reshetov dialektal kartalarning dastlabki namunalarini yaratdi, Sh.Shoabdurahmonov 0 ‘zbekistonda birinchi bo‘lib shevalar atlasini yaratishning nazariy qoidalarini ishlab chiqdi. A. Jo ‘rayev areal lingvistikaning nazariy va amaliy asoslarini tadqiq qildi. Q. Muhammadjonov shimoliy o‘zbek shevalarini, A. Shermatov Quyi Qashqadaryo shevalarini, Y. Ibrohimov va Z. Ibrohimovalar Orol bo‘yi o‘zbek shevalarini, N. Murodova va N. Raxmonov Navoiy viloyati, I. Darveshov Namangan viloyati shevalarini kartalashtirgan.

Areal lingvistikaning o‘zbek tilshunosligidagi o‘rni. Adabiy til va dialekt muammosi

Купить