Arxeologiyada texnologik kashfiyotlar - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1.8MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Arxeologiyada texnologik kashfiyotlar

Купить

MAVZU : ARX EOLOGIYADA
TEX N OLOGIK KASHFIYOTLA R
1. Arxeologik davrlashtirish
2. Paleolit davri texnologik kashfiyotlari
3. Mezolit, neolit va eneolit davri texnologik kashfiyotlari
4. Jez va temir davri texnologik kashfiyotlari RE JA:

Kishilik jamiyatining rivoji va ravnaqi albatta insonlar tomonidan qilingan
texnologik kashfiyotlarga bog’liq bo’lgan. Har bir qadimgi davrlarga
bosqichma-bosqich o’tilishining o’zi ham texnologik kashfiyotlar xosilasidir.
Masalan tosh asrining mezolit va neolit davriga o’tilishi, bunda kulolchilik
charxining paydo bo’lishiga asoslanilsa, keyingi davrda tabiatdan metal (mis,
bronza, temir) olish texnologiyasining kashf qilinishi bilan eneolit, bronza va
temir davrilariga tadrijiy o’tiladi. Bu tadrijiy davrlarni xronologiya fanida
arxeologik davrlashtirish teb ataladi.
Xronologiya – yordamchi tarix fani bo’lib, (“xrono” – vaqt va “logiya” – fan) — 1)
tarixiy voqealarning davriy tadrijiyligi; 2) vakt o’lchovi haqida-gi fan demakdir.
Xronologiya turli xalqlar va davlatlar yil hisobi tizimi va taqvimlarini o’rganadi,
tarixiy voqealar sodir bo’lgan sanalarni va tarixiy manbalar yaratilgan vaqtni
aniqlashda yordam beradi. Xronologiya taraqqiyot bosqichlarining vaqtini
aniqlash demakdir. Bu esa alohida tarixiy voqealar, mehnat qurollari,
hunarmandchilik va xo’jalikning rivoji, uy-joylar, qishloqlar va shaharlarning
qurilishi, davlatlarning tashkil topishi va madaniyat taraqqiyoti yutuqlari
vaqtini aniqlashni anglatadi.

Kishilik jamiyatining moddiy
madaniyati evolyutsiyasida
paleolit, mezolit, neolit, eneolit,
bronza davri, ilk temir davri, antik
davr, o’rta asrlar davrlarida
qilingan texnologik kashfiyotlar
va ularning mohiyatini
xarakterlash. Qurol yasashni
bilishi (tosh, suyak, daraxt
navdasi). Tiplari. Evolyutsiyasi.
Ho’jalik ishlaridagi texnologik
kashfiyotlar. Tiplari. Evolyutsiyasi.
Qurilish ishlaridagi texnologik
kashfiyotlar va boshqalar. Tiplari.
Evolyutsiyasi.

Ilk paleolitning keyingi bosqichi ashel davri bo’lib, mil. avv.
800G’700 - 120G’100 ming yilliklar bilan davrlashtiriladi.
Ushbu bosqich arxeologiya fanida ashel madaniyati nomini
olgan. Shu davrga oid tosh cho’qmor, bir yoki ikki tomoni
uchirilib, o’tkir qilingan turli shakddagi chaqmoq toshlardan
iborat qurollar dastlab Frantsiyaning Amen shahri
yaqinidagi Sent-Ashelda topilgan va bu madaniyat shu joy
nomi bilan atalgan. Ashel madaniyati davri odamlari ibtidoiy
jamiyat tuzumining quyi bosqichida g’orlarda, daryo
bo’ylaridagi pana erlarda to’dalashib yashab, ovchilik bilan
hayot kechirgan. Olovdan foydalangan. Ashel madaniyati
G’arbiy va Sharqiy Evropada, Kavkaz, Old Osiyo, Afrikada
tarqalgan. O’rta Osiyoda Ashel madaniyatiga oid
qarorgohlar Janubiy Qozog’istonda (Qoratov), Toshkent
viloyati (Ko’lbuloq), Farg’ona vodiysida (Selungur) va boshqa
joylarda uchraydi.shel davrining ilk bosqichlari qo’lbolta tosh qurollarining paydo bo’lishi bilan xarakterlanadi.
Qo’lbolta – ashel davriga xos bo’lgan ibtidoiy davrning makrolit tosh quroli. Qo’l bolta
olduvayning so’ngi davrida kashf qilingan. Uning eng qadimgi namunalari Sharqiy Afrika
hududidan topilgan. (1,5—1,0 mln. y). Ashell davri kelib, qo’l bolta homo erectus
odamlarining asosiy quroliga aylangan.

Olduvay davrining yana bir
kashfiyotlarida biri bu
odamlarning chopping tosh
qurollarni yasashni
o’zlashtirishidir. Odamlar
endilikda daryo chaqmoq
toshlaridan yasalgan
chopperlarni bir oz
takomillashtiradi.Bu tosh qurol chaqmoq
toshlarning bir tomondan ikki
tarafi urib-uchirilgan tosh
bo’lib, arxeologiya fanida
“chopping”lar deb ataladi.

Paleolit davri arxeologlari qo’l
boltalarni bifas (ing. biface – ikki yuzli
yoki ikki qirrali)lar deb ham atashadi,
ularning ishlanish va ishlatilish
texnikasiga qarab bir nechta turlarga
ham bo’lingan. Masalan: monofas va
unifas – bir qirrali va ser qirrali.
Qo’lboltalar ya’ni bifaslar kremniy,
qattiq jinsli ohak toshlardan, slanets,
kvartsit, obsidian kabi toshlarni
maqsadli uchirilgan bodomsimon,
yuraksimon, uchburchak, oval,
tuxumsimon, elipsimon kabi shakllari
uchraydi.

Olduvay davrining so’ngi
bosqichlari kelib nukleus tosh
qurollar kash etiladi. Nukleus
(lot. nucleus — yadro)
(arxeologiyada) — tosh qurollar
yasash uchun chaqmoqtosh yoki
boshka tosh parchalaridan
uchirib olinadigan tosh bo’lagi
bo’lib, bu tosh qurollar tosh
davrining keyingi bosqichlarida
ancha takomillashtirilib undan
qirg’ich va nayzasimon qurollar
yasaladi.

Ashel davriga so’ngi bosqichlariga kelib, tosh qurollardan yana piri
qirg’ichlar paydo bo’ladi. Ayrim arxeologlar tosh pichoqlar ham deb
atashadi. Qirg’ich (sreblo) kremen, obsidian, kvartsit va boshqa turdagi
toshlardan ishlangan retushlangan ibtidoiy tosh quroli. O’tkir tig’li, asosan
pichoq vazifasini o’tagan. Ba’zi qirg’ichlar teri oshlashda ham qo’llanilgan.

Mikrolitlar odat biror vosita yog’och yoki suyakga
qotirilib, kamon o’qi uchi, boshoqli o’simliklarni
o’rish uchun o’roq sifatida foydalanilgan.
Shuningdek, teriga ishlov berish kabi nozik ishlarini
bajarishda qurol sifatida ham ishlatish mumkin
bo’lgan. Mikrolit texnikasiga asoslangan tosh
qurollar dastlab janubiy o’lkalarda aholisi orasida
tarqala boshlagan bo’lsa, shimoliy mintaqalarda
so’nggi paleolit davri an’anasiga ega bo’lgan
plastikasimon (yapaloq shakldagi) tosh qurollardan
foydalanish davom etgan. Shimoliy o’lkalarda
mikrolit shaklli to qurollar nisbatan keyinroq
vujudga keladi.
O’rta tosh davrda mikrolitlar bilan birgalikda makrolit (yun. makros-katta,
litos-tosh)) qurollari, xususan tosh boltalar ham paydo bo’ladi. Makrolit
qurollarning o’rmon mintaqalari va tog’li hududlarda ahamiyati yuqori
bo’lgan. Tosh boltalar yirik toshlarni tekis yorish va sirtini silliqlash asosida
amalga oshirilgan.

Neolit odamining xo’jalik hayotidagi
taraqqiyot taqozosi bilan sopoldan
idish-tovoqlar yasalib ilk kulollik,
suyak va hayvon shoxlaridan duk,
igna, bigiz va urchuq toshlar hamda
oddiygina yog’och dastgohlari
yasalib, ip yigirish, baliq ovi to’rlarini
to’qish va xonaki to’qimachilik yuzaga
keladi. Chakmoktoshlardan turli xil
mayda va yirik maxsus (o’q-yoy va
nayza paykonlari, parma, pona, arra,
bolta, o’roq, o’roqranda) qurol va
asboblar yasalib, tosh qurollar yasash
uslubiyati takomillashdi. Tosh
qurollardan keng foydalanildi.

So’ngi paleolitda mehnat qurollardan tosh bolta va teshalar ham
ixtiro qilindi.Tosh bolta va teshalar asosan daryo toshlaridan
yasalib, ularga taxtadan dastalar yasashgan. Bu davrning ixtiro
qilingan muhim ov qurollardan biri nayzadir. Nayzalar o’tkir tig’ga
ega bo’lib, uzun novda cho’piga biriktirilgan. Bu nayzalar ov
jarayonida o’ta qulay bo’lgan.

Kulolchilik ancha ravnaq
topgan: idishlarga geometrik
nakshlar solingan, odam va
hayvon tasvirini solish ham
odat bo’lgan. Eneolit davri
yodgorliklaridan qazish
paytida pishirilgan loydan
yasalgan ko’plab ayol
haykalchalari (ma’budalar)
topilgan. Bu eneolit davrida
hali ona urug’i (matriarxat)
bo’lganligidan dalolat beradi.

Eneolit davri yodgorliklarida rangli sopol
buyumlar koplab topilgan. Xitoydan
Dunaygacha (Ruminiya) «sopol makonlari»
sifatida keng tarqalgan makonlar xarakterli
bolib, shu xususiyatga ega bolgan
makonlarda ijtimoiy taraqqiyotning bir xil
bosqichi kozga tashlanadi. Bir-biriga juda
kam oxshaydigan ijtimoiy-iqtisodiy sharoit
hamma erda amaliy sanatning bir-biriga
oxshash shakllarini taqoza etgan. Ammo
sopol buyumlar bir-biriga oxshasa ham aynan
bir xil emas.Eneolit makonlari birinchi bolib
Ikki daryo oraligi va Misrda vujudga
kelgan.Yuqoridagi alomatlar Misr( "Qadimgi
Misr" haqida referat ), Mesopatamiya
makonlarida, keyinroq Evropa, Markaziy
Osiyo yodgorliklarida kozga tashlanadi
Eneolitda Mesopatamiyada rangdor sopol
buyumlarga katakli bezaklar, Misrning rangli
sopol buyumlariga esa syujetli suratlar
chizilgan.

Bu davrda misdan yasalgan mehnat qurollari mo’rt va yumshoq bo’lganligidan
mustahkamroq qotishma olish uchun izlanish davom etgan va ma’lum
davrdan so’ng qalayni misga qorishtirib jez (bronza) kashf etildi. Jez davri (mil. av. 2— 1-ming yillik) —
ibtidoiy jamoa davrida jezdan mehnat
qurollari ishlangan tarixiy bosqich.
Ibtidoiy odamlar bir necha yuz va
ming yillar davomida mehnat
qurollarini faqat toshdan yasab
keldilar. Mil. av. 4-ming yillikning
boshlariga kelib, ayrim joylarda
(Uzbekistan erlarida mil. av. 3-ming
yil-lik oxiri — 2-ming yillikda) turli zeb-
ziynat bezaklarini, ba’zi mehnat
qurollarini misdan yasay boshlaydilar.

Natijada mehnat qurollarining turi ko’paydi, jezdan keskirroq tig’li qurol-
yarog’lar, ro’zg’or va kosmetika buyumlari, ma’budalar, naqshdor muhrlar
yasala boshladi. Ovchilik va terimchilik ijtimoiy va iktisodiy hayotda o’zining
dastlabki ahamiyatini yo’qotdi. Ot, eshak, tuya va ho’kizdan transport
vositasi sifatida foydalanildi. Hayvonlarga qo’shiladigan aravalar vujudga
keldi.

T emir davri, ilk temir davri — insoniyatning ibtidoiy jamoa va ilk ishlab chiqaruv
xo’jaligi shakllanayotgan tarixidagi davr. Fanda tosh va jez deb yuritilgan
davrlardan so’ng insoniyat hayotida sodir bo’lgan tarixiy bosqich. Bu davr
xo’jalikda ohangarlik (temir metallurgiyasi) yuzaga kelishi, tarkalishi va temir
qurollar ishlatilishi bilan belgilanadi. «Temir davri» atamasi, garchi antik
dunyoda tosh, jez asri tushunchalari qatorida yuzaga kelgan bo’lsada, fanga 19-
asrning o’rtalarida daniyalik arxeolog K.Yu.Tomsen tomonidan kiritilgan

E’ TIBORIN GIZ UCHUN RA HMAT!!!

Arxeologiyada texnologik kashfiyotlar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish