Arxivshunoslik fanining predmeti, maqsad va vazifalari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	41.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Arxivshunoslik fanining predmeti, maqsad va vazifalari

Купить

Arxivshunoslik fanining predmeti, maqsad va vazifalari
Reja:
1. Arxivlar haqidagi umumiy tushuncha
2. Arxivlarning vujudga kelishi va rivojlanish tarixiga bir nazar
3. Arxivshunoslik fani, uning predmeti va vazifalari

Arxivlar haqida umumiy
tushuncha
Insoniyat
taraqqiyotining muayyan
bosqichida xo’jalik va ijtimoiy munosabatlarning rivojlanishi ibtidoiy jamoa
tuzumining yemirilishiga hamda davlatchilikning vujudga kelishiga olib
keldi. Deyarli bir vaqtda ijtimoiy zarurat tufayli yozuv ham paydo bo’ldi.
Qadimiy davlatlar o’zlarining ijtimoiy funksiyalarini bajarish jarayonida turli
hujjatlar (qonunlar, farmonlar, mulk va soliq hisobotlari va h.) yaratish
hamda ularni saqlashga ehtiyoj sezdilar. Shu tariqa hujjatlarni saqlaydigan
muassasalar – arxivlar paydo bo’ldi.
“Arxiv” atamasi lotincha “arxivum” so’zidan olingan bo’lib, o’zbek
tilida “mahkama”, “muassasa” degan ma’noni bildiradi. Lekin bu so’z hozirgi
kunda boshqacha ma’noda qo’llaniladi. Arxiv deganda biz odatda faqat
hujjatlar saqlanadigan muassasani tushunamiz.
Arxivlarda turli idoralar, korxonalar, tashkilotlar, shu-ningdek ayrim
shaxslar faoliyati jarayonida yaratilgan va to’plangan hujjatlar va materiallar
saqlanadi.
Arxivlarning vujudga kelishi va rivojlanish tarixiga bir nazar Arxeologik tadqiqotlarning
guvohlik berishicha, arxivlar qadimgi zamonlarda, yozuv paydo bo’lishi bilan
bir vaqtda vujudga kelgan. Mesopotamiya, Misr va Kichik Osiyoda
ibodatxonalar va quldorlar saroylarida dastlabki arxivlar mavjud bo’lganligi
aniqlandi. Bu arxivlarda o’sha davrdagi qonunlar matni, sud hujjatlari,
podsholarning farmoyishlari va boshqa hujjatlar saqlanar edi. Mazkur
hujjatlar sopol lavhlarga, randalangan taxtachalarga, papirus va oshlangan
charm (pergament) ga bitilgan.
Qadimgi Yunonistonning Knoss shahri xarobalarida (Krit oroli) yirik Му ам м ол и савол : А рхивл ар қ ачон ва
ним а сабабдан пайдо бў л ди?

arxivning qoldiqlari topildi. Antik davrda Afina shahridagi arxivlar, ayniqsa,
Metroon ibodatxonasi qoshidagi arxiv dong taratgan edi.
Qadimgi Rimda arxivlar dastlab kohinlar tasarrufida bo’lgan. Rimdagi
eng qadimiy arxiv Senat arxivi bo’lib, bu hujjatgoh Saturn ibodatxonasida
joylashgan edi. Mazkur arxivda senat va respublika mahkamalarining
hujjatlari, senzorlarning aholini ro’yxatga olishi bilan bog’liq materiallar va
boshqa muhim hujjatlar saqlanardi. Rim saltanati davrida esa yozma hujjatlar
saqlanadigan arxiv imperatorlar saroyida joylashtirildi. G’arbiy Rim
saltanitining halokatidan so’ng Rim imperatorlari arxivining davomchisi
Vizantiya arxivi bo’ldi.
Ilk o’rta asrlarda G’arbiy Yevropada qirollar, yirik feodallar va
monastirlarning arxivlari vujudga keldi. Ularning orasida eng yirigi V asarda
tashkil etilgan Vatikan arxivi hisoblanadi. Vatikan arxivi hozirgi kunda ham
mavjud bo’lib, bu yerda Yevropaning o’rta asrlar tarixini o’rganish uchun
zarur bo’lgan nodir va qimmatli hujjatlar majmuasi saqlanmoqda.
Yevropada markazlashgan davlatlarning tashkil topishi va rivojlanishi
natijasida mayda arxivlarning yiriklashish jarayoni kuzatiladi. Qirollar
arxivlari bo’ysundirilgan feodallarning arxivlari hisobiga kengayib bordi.
Qirollar arxivlari g’oyat maxfiy tarzda saqlanar edi. Yevropada qirolik
hokimiyatining kuchayishi va umumdavlat boshqaruv muassasalarining
shakllanib borishi natijasida muassasa arxivlari paydo bo’ldi. Muassasa
arxivlarining faoliyati o’zaro bog’lanmaganligi oqibatida hujjatlar nihoyatda
tarqoq holda saqlanar edi.
XVIII-XIX asrlardagi burjua inqiloblari arxiv ishlarida tub
o’zgarishlarga olib keldi. Burjuaziya qator mamlakatlarda arxiv ishlarini
markazlashtirdi. Arxivlarni boshqarish uchun maxsus muassasalar ta’sis
etildi. Masalan, 1794 yilda Fransiyada Konvent maxsus dekret qabul qilib,
markaziy davlat arxivini tashkil etdi. Mazkur arxivga umumdavlat boshqaruv

organlarining hujjatlarini topshirish shart etib qo’yildi. Joylardagi davlat
organlari hujjatlari departamentlar arxivlariga topshirilishi shart edi.
Fransiyada arxiv ishi sohasidagi bu islohot qator boshqa davlatlar uchun
namuna bo’ldi. Ular ham Fransiya singari davlat arxiv tizimini yaratdilar.
Lekin Angliya va AQSh singari mamlakatlarda o’sha vaqtda ham, hozir ham
yagona davlat arxiv tizimi barpo qilinmadi. Bu yerdagi markaziy, viloyat va
shahar arxivlarining har biri mustaqil ravishda faoliyat ko’rsatib kelmoqda.
XIX asrda qator Yevropa mamlakatlari va AQShda arxivlarining
eshiklari tadqiqotlar uchun ochildi. Natijada arxiv hujjatlaridan ilmiy
maqsadlarda foydalanish va ularni nashr etish imkoniyati paydo bo’ldi. Ko’p
mamlakatlarda maxsus arxivshunos kadrlarni tayyorlash yo’lga qo’yildi.
1821 yilda Fransiyada ilk arxiv instituti – Xartiyalar maktabi ochildi.
Hozirgi kunda jahonnning barcha mamlakatlarida minglab arxivlar
faoliyat ko’rsatmoqda. Ularning orasida har bir davlatning markaziy (yoki
milliy) arxivlari o’zlarining noyob hujjatlarga boyligi bilan ajralib turadi.
Londondagi Davlat arxivi, Parijdagi Milliy arxiv, Rimdagi Markaziy davlat
arxivi, Koblens shahridagi Federal Arxiv (GFR), Vashingtondagi Milliy
arxiv, Moskvadagi Rossiya Markaziy davlat arxivi, Dehlidagi Milliy arxiv,
Qohiradagi Markaziy davlat arxivi jahondagi eng yirik arxivlar qatoriga
kiradi.
O’zbekiston arxivlari jahondagi eng yirik arxivlar bilan yaqindan aloqa
o’rnatganlar. Masalan, 2003 yilda O’zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasi huzuridagi Bosh Arxiv boshqarmasi AQShning Xolokast
yodgorligi kengashi va uning Vashingtondagi muzeyi o’rtasida arxiv sohasi
bo’yicha bitim imzolandi.
Hozirgi kunda arxivlar butun jahon miqyosida o’z faoliyatlarini
muvofiqlashtirib, hamkorlik qilmoqdalar. 1948 yilda YuNESKO qoshida
Xalqaro Arxiv Kengashi tashkil etildi. O’zbekiston arxiv muassasalari ham

mazkur xalqaro tashkilotning a’zosidir. Xalqaro Arxiv Kengashi turli
davlatlar arxivlari o’rtasida aloqalarni yo’lga qo’yish, hujjatlarni saqlash va
ularni himoya qilish borasida katta ishlarni amalga oshirmoqda. Bu xalqaro
tashkilot 1981 yildan boshlab “Archivum” nomli jurnal nashr etmoqda.
Parijda arxivshunoslarning xalqaro kursi faoliyat ko’rsatmoqda.
Arxivshunoslik fani, uning maqsad
va vazifalari
Yangi zamonda arxivlarda saqlanayotgan hujjatlar sonining keskin
oshganligi tufayli ularni saqlash va foydalanish bilan bog’liq ishlar tobora
murakkablashib bordi. Natijada, hujjatlarni hisobga olish, ularni bir tizimga
solish va ro’yxatga olishning yangi-yangi usullari ishlab chiqildi va amalda
qo’llanildi. Shu tariqa arxivshunoslik fani paydo bo’ldi.
Arxivshunoslik – muhim ijtimoiy ahamiyatga hujjat va materiallarni
turkumlash, ularni bir tizimga solish, saqlash, ulardan ilmiy va amaliy
maqsadlarda foydalanish to’g’risidagi fandir. Mazkur ko’makchi tarix fani
arxiv ishining umumiy qonuniyatlarini, hujjat va materiallarni tanlab olish va
saqlash, ulardan foydalanish tamoyillarini ishlab chiqadi.
Hozirgi kunda hujjat va materiallarning umumiy miqdori va turlari
nihoyatda ko’pdir. Shuning uchun ham arxivshunoslik fanini
rivojlantirmasdan, hujjatlarni saralash va saqlashning zamonaviy usullarini
egallamasdan turib arxiv ishini to’g’ri yo’lga qo’yish amri maholdir.
Arxivshunoslik asoslarini yaxshi bilish bo’lajak tarixchi uchun g’oyat
muhimdir. Arxiv hujjatlari bilan ishlash uslublarini egallash ilmiy-tadqiqotlar
uchun yo’l ochib beradi, bakalavriat va magistraturada tahsil olayotgan
talabalarga yuqori ilmiy saviyadagi bitiruv-malakaviy ishlar va magistrlik
dissertasiyasi tayyorlash imkonini beradi. Му ам м ол и савол : А рхившу носл ик
ф анининг м ақ сад ва ваз иф ал ари

Mazkur fanni o’rganish arxivshunos kadrlar tayyorlash nuqtai
nazaridan ham zarur. Hozirgi kunda ayrim kasb-hunar kollejlarida
“Hujjatshunoslik, arxivshunoslik” mutaxassisligi bo’yicha o’rta maxsus
ma’lumotli kadrlar tayyorlashga kirishildi. Lekin respublikamizning birorta
universitet yoki institutida oliy ma’lumotli arxivshunoslar tayyorlanmaydi.
Shu boisdan bu fanni tarix fakulpteti talabalariga o’rgatish arxivlarni oliy
malakali kadrlar bilan ta’minlash uchun ham muhimdir.
Arxivshunoslik kursini o’rganish jarayonida biz O’zbekistonda arxiv
muassasalarining vujudga kelishi, ularning rivojlanish bosqichlari,
arxivlarning hozirgi ahvoli, faoliyatining asosiy yo’nalishlari bilan tanishib
boramiz. Shu bilan birga arxivlarning maqsad va vazifalari, arxivlarga
topshiriladigan hujjatlarni tanlash va saralash, ularni saqlash va turkumlash,
hisobga olish, ulardan foydalanish usullarini o’rganamiz.

Manbalar va adabiyotlar
Alimov I., Ergashev F., Bo’tayev A. Arxivshunoslik: O’quv qo’llanma.
Toshkent, 1997.
Teoriya i praktika arxivnogo dela v SSSR. Pod red. F. I. Dolgix i I. K.
Rudelson. Moskva, 1980.
Arxiv ы // Istoricheskaya ensiklopediya. T. 1. Moskva, 1961,
Arxivlar // O’zbekiston Milliy Ensiklopediyasi. 1-jild. Toshkent, 2000.
Xolmatova M. Arxivlar hamkorligi // Xalq so’zi. 2003. 19 iyunp.

Arxivshunoslik fanining predmeti, maqsad va vazifalari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish