Asab tizimi-nevrologiya - Медицина - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	3.2MB
Покупки	0
Дата загрузки	05 Май 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Медицина

Asab tizimi-nevrologiya

Купить

ASAB TIZIMI- NEVROLOGIYA  REJA:  1. Nerv sistemasi to’g’risida umumiy ma’lumotlar.  2. Orqa miya va uning tuzilishi.  3. Bosh miya va uning tuzilishi.  4. Miya po’stlog’ining tuzilishi.  5. Periferik nerv sistemasi.

NERV SISTEMASI (NERVOLOGIYA) UMUMIY MA’LUMOTLAR I. M.Sechenovning ta’biri bilan aytganda, “faoliyati reflekslarga asoslangan nerv sistemasi” bir necha xil vazifalarni o’taydi

BIRINCHIDAN ---- u organizmda turli funksiyalarni bajaradigan a’zolarning ishlashini idora qiladi, shuningdek bir-biriga bog’laydi va moslab turadi. IKKINCHIDAN - organizmni o’rab turgan tashqi muhitdan turli xildagi ta’sirotlarni qabul qilib, unga munosib javobni qaytarish yo’li bilan organizmni tashqi muhit bilan bog’laydi.

ORGANIZMDAGI DEYARLI HAMMA a’zolar va to’qimalarga nerv tolalari tarqalganligi va bu oxirgi tolalar (nerv uchlari) ning hammasi markaziy nerv sistemasi bilan bog’langanligi tufayli nerv sistemasi shu a’zolarni, ya’ni organizmning hamma bo’laklarini yagona (yaxlit) bir sistemaga birlashtiradi. Natijada, hamma a’zolarning ishi birbiriga uzviy bog’langan bo’ladi.

 Nerv sistemasining asosini tashkil qiluvchi nerv hujayralari o’zidan shoxlar chiqaradi. Har bir nerv hujayrasi o’zidan chiqqan shoxlar bilan birga neyron deb ataladi. NERV SISTEMASI neyronlar to’plamidan iborat. Nerv hujayralari tarmoqlari yordamida bir- biri bilan bog’langan bo’ladi. Lekin hujayralar bog’lanuvchi tolalarining uchlari bir-biriga qo’shilib ketmay, tegib turadi, xolos. Ana shu nerv tolalarining bir-biriga tegib turgan joylari SINAPS deb ataladi.

NERV HUJAYRALARI  asosan nerv sistemasining markaziy qismida joylashgan bo’lib, ularning shoxlari periferik nervlarni hosil qiladi. Demak, har qaysi nerv orqa va bosh miyaga boruvchi (markazga tomon harakatlanuvchi yoki sezuvchi), shuningdek shu miyadan ishchi a’zolarga boruvchi (markazdan uzoqlashuvchi yoki harakatlantiruvchi) tolalar (o’tkazish yo’llari) dan iborat.

Reflekslarning asosida ikki xil neyrondan iborat refleks yoyi o’tadi. Butun nerv sistemasini quyidagi uch qismdan tuzilgan: 1) reseptorlar tashqi yoki ichki muhitdan qabul qilgan ta’sirotni nerv jarayoniga aylantirib, markazga tomon intiluvchi (afferent) neyronga beradi. Bu yo’ldan sezuvchi hujayralarga borgan ta’sirot; 2) konduktorlar (yoki assosiativ) neyron vositasida sezish hujayrasidan harakatlantiruvchi hujayraga (yo’lga) o’tadi, so’ngra u javob reaksiyasi sifatida; 3) effektorlar (markazdan uzoqlashuvchi neyron) orqali ishni (bajaruvchi) a’zolarga yetib boradi. Reseptorlar uch soha bo’ylab ta’sirot (qo’zg’alish) qabul qiladi: 1. Ekstroseptiv soha- tashqi tomondan teri yuzasi orqali olinadigan ta’sirot. 2. Introseptiv soha - bunda asosan ichki a’zolarda hosil bo’ladigan kimyoviy modd

RESEPTORLAR UCH SOHA BO’YLAB TA’SIROT QABUL QILADI:  1. Ekstroseptiv soha- tashqi tomondan teri yuzasi orqali olinadigan ta’sirot.  2. Introseptiv soha - bunda asosan ichki a’zolarda hosil bo’ladigan kimyoviy moddalar qo’zg’alish ta’sirini beradi.  3. Proprioseptiv soha - bunga maxsus reseptorlar vositasida tananing chuqur qismlari orqali qabul qilinadigan qo’zg’alishlarni yaratuvchi a’zolar (suyaklar, muskullar va hokazo) kiradi.

ORQA MIYA - MEDULLA SPINALIS NING TASHQI TUZILISHI  Orqa miya orqa va old tomonga biroz yassilangan kavak (nay) ga (silindr shakliga) o’xshagan bo’lib, umurtqa pog’onasining kanali ichida joylashgan. Shuning uchun umurtqa pog’onasining bo’yin, ko’krak qiyshaymalarini (oldinga va orqaga) takrorlaydi. Orqa miyaning ustki uchi katta ensa teshigi orqali uzunchoq miyaga o’tadi, pastki uchi esa tobora toraya borib, konus shaklida tugaydi. Bu joyni conus medullaris deyiladi. Shu konusning pastga qaragan uchidan ingichka tola ketadi, bunga oxirgi ip - filum terminale deyiladi, katta odamlarda bu ipning uzunligi 15 sm bo’ladi. Oxirgi ip ikkinchi dum umurtqasi qarshisida, shu umurtqani ichidan qoplovchi pardada tugaydi.

ORQA MIYA OLD VA ORQA TOMONDAN O’RTA CHIZIQDAN  uzunasiga ketgan ikkita chiqur egat yordamida ikkita teng bo’lakka, ya’ni o’ng va chap bo’laklarga ajraladi. Egatlarning oldingisi orqadagisiga qaraganda ancha chuqur bo’ladi  Orqa egatning tagiga orqa miyaning orqa qismini ikkiga ajratib turgan yupqa parda - kelib tutashadi. Orqa miya oldingi va orqa egatlarining tashqi tomonida joylashgan qismlari yana bir juftdan yon egatlar, ya’ni oldingi yon egatlar, orqadagi yon egatlar - yordamida har tomonda uchtadan tizimchalarga bo’linadi. Bu yon egatlarning chuqurligi har xil bo’ladi.

. ULAR ORQA MIYADAN CHIQQANDAN SO’NG  umurtqalarning kemtiklari qo’shilishidan hosil bo’lgan yon teshiklari oldida yoki ichida bir-biri bilan birikadi va aralash (harakatlantiruvchi va sezuvchi tolalardan tuzilgan) nerv hosil qiladi. Shu ikki ildizchaning qo’shilish joyida orqadagi ildizcha hisobidan tuguncha - ganglion spinale paydo bo’ladi. Bunday tuguncha hamma orqa miya nervlarining orqadagi ildizlarida bor. Orqa miyadan hammasi bo’lib 31 juft nerv chiqadi. Orqa miya kulrang moddasining har qaysi nerv ildizchasi qarshisidagi qismi orqa miya bo’lagi (segmenti) deb ataladi.

ORQA MIYANING ICHKI TUZILISHI  Orqa miya ikki xil moddadan, ya’ni uning markazida joylashgan kulrang modda - substantia grisea va kulrang moddani o’ragan oq modda- substantia alba dan tuzilgan. Kulrang modda orqa miyaning uzunasi bo’ylab joylashgan bo’lib, oldidan orqasiga tomon cho’zilgan va birbiri bilan ko’ndalang xari bilan qo’shilgan ikki (har yarmida bittadan) kolonnadan iborat. Kolonnada oldingi kulrang ustun - columpa grisea anterior va orqa kulrang ustun - columna grisea posterior tafovut qilinadi. Kulrang moddaning (ko’ndalang xarining) o’rtasidan markaziy kanal - canalis centralis o’tadi.

ORQA MIYANI O’ROVCHI PARDALAR  Orqa miya qavatma-qavat joylashgan uch xil parda bilan o’ralgan. Eng tashqi pardaga - qattiq (qalin) parda - dura mater spinalis, undan keyingisi, ya’ni o’rtasiga - to’r parda - arachnoidea spnalis va eng ichkaridagi, miyaga tegib turgan pardaga - yumshoq parda yoki tomirli parda - pia mater (s. vasculosa) spinalis deyiladi. Bu pardalarning hammasini meninges deb ataladi. Qattiq (qalin) parda - dura mater spinalis orqa miyaning hammasini o’ragan bo’lib, uning diametri orqa miyaning diametriga qaraganda ancha kattadir. Shuning uchun ham orqa miya bu parda ichida erkin, xuddi keng haltaga solinganday bo’lib turadi.

BOSH MIYA – ENCEPHALON UMUMIY MA’LUMOTLAR  Bosh miya bosh suyagining ichida joylashgan. Tashqi yuzalari va tubi bosh suyagiga yaqin turganligidan uning shakli bosh suyagi ichki yuzasining shakliga o’xshaydi. Uning tepa va yon yuzalari bosh suyagining ustki qismiga (calvaria) o’xshab, gumbaz shakliga kirgan bo’lsa, pastki yuzasi (tubi) yassi, hatto o’rtasidan bir oz botiq bo’ladi. Bosh miyaga bir qarashda uning avvalo uchta yirik qismdan iborat ekanligi ko’zga tashlanadi:  1) ustki eng katta qismi, ya’ni katta miya - cerebrum;  2) miyacha- cerebellum  3) miya pog’onasi - truncus encepnali yoki dastasi.

BU UCH QISMNING BIR-BIRIGA MUNOSABATINI BILISH UCHUN  bosh miyaning taraqqiyot jarayonlari bilan tanishmoq kerak. Miya yarimsharlari (o’ng va chap) bir-biri qadoq tana - corpus callosum vositasida qo’shilgan. Yarimsharlar asosan oq va kulrang moddan (miya po’stlog’ida) tuzilgan bo’lib, ular hajm jihatidan miyaning eng katta qismini tashkil etadi. Yarimsharlar miyaning boshqa qismlarini ustidan va atrofidan qoplab turganligi uchun ularni qoplama (plashch) - pallium deyiladi. Plashch, filogenez nuqtai nazaridan, bosh miyaning yangi qismi bo’lganligidan uni yangi miya - neencephalon deb ham ataladi.

BOSH MIYA TARAQQIYOTI  Markaziy nerv sistemasi boshqa a’zolarga qaraganda erta taraqqiyo eta boshlaydi. Ko’p vaqt o’tmay bu birlamchi pufakchalarning birinchi va uchinchisi yana ikkitadan pufakchalarga bo’linadi.

UZUNCHOQ MIYA - MEDULLA OBLONGATA (MYELENCEPHALON)  Uzunchoq miya bosh miya piyozchasi (bulbus cerebri) qatoriga kiradi, U bosh miya bilan orqa miya o’rtasida joylashgan bo’lib, ensa suyagining ichidagi nishab (clivus) da turadi. Uning pastki uchi katta ensa teshigi chegarasida orqa miya bilan qo’shiladi, kengaygan ustki uchi esa old tomondan Varoliy ko’prigining orqa qirog’iga tegib turadi orqa va tepa tomondan uzunchoq miyani rombsimon chuqur o’rtasidan ko’ndalangiga kesib o’tgan ip singari oq hoshiyalar - stria medullares chegaralaydi. Uzunligi o’rta hisobda 25 mm. Uzunchoq miya tuzilishi jihatidan orqa miya tuzilishining xuddi o’zginasini takrorlaydi,

ORTQI MIYA - METENCEPHALON  Ortqi miya ikki qismdan: oldingi tomonda - Varoliy ko’prigi, orqa tomonda miyachadan iborat. Ko’prik - pons Varolii. Miyaning bu qismi odamda anchagina yaxshi taraqqiy etgan, u ko’ndalang joylashgan tolalar bilan qoplangan va oldingi-pastki tomonga anchagina bo’rtib chiqqan ko’prik shaklida miya tubining orqa qismida joylashgan. Uning oldingi cheti miya oyoqchalari (pedunculi cerebri), orqa cheti esa uzunchoq miyaning oldingi uchi bilan chegaralangan. Ko’prik oldingi, ayniqsa orqadagi qo’shni organlardan chuqur joylashgan ko’ndalang yoriqlar ajratib turadi.

MIYACHA (KICHIK MIYA) - CEREBELLUM  Miyacha odamda ortqi miyaning eng katta bo’lagi bo’lib, kishining hamma va har xil harakatlarini bir me’yorga solib, kelishtirib turuvchi hamda muvozanatni saqlab turadigan a’zodir. Bu jihatdan uning organizmdagi tutgan o’rni juda muhim. Miyacha bosh suyagning ichki asosidagi orqa chuqurda, miya yarimsharlarining orqa (ensa) qismining ostida joylashgan. Uning tagida oldingi tomonga moyil bo’lib, Varoliy ko’prigi bilan uzunchoq miya turadi. Miyachaning ustki va ostki yuzlari, oldingi va orqa qirg’oqlari bor. Pastki yuzaning o’rtasida oldindan orqaga tomon yo’nalgan keng botiq bo’lib, unda uzunchoq miya turadi. Miyacha uch qismdan tarkib topgan ikki yon tomondagi keng va katta bo’laklarga miyacha yarimsharlari va ularning oralig’idagi kichik markaziy bo’l

ROMBSIMON MIYA SIQIG’I - ISTHMUS PHOMBENCEPHALI  Rombsimon miya bilan o’rta miya oralig’ida, ya’ni ularning biridan ikkinchisiga o’tadigan joyga toraygan bo’yin yoki siqiq deyiladi. Uning tarkibidagi quyidagilar kiradi:  1) miyachaning ustki oyoqchalari - pedunculi cerebellares superiores;  2) miyachaning oldingi chodiri - velum medullare anterius;  3) qovuzloq uchburchagi - trigonum lemnisci. Siqiqning ikki yon tomonida joylashgan va juda ham yaqqol ko’rinmaydigan bu uch burchakli tekislidan yon (tashqi) qovuzloq - lemniscus lateralis ning eshituvga taaluqli tolalari o’tadi.

TO’RTINCHI QORINCHA - VENTRICULUS QUARTUS  Uchinchi miya pufakchasi (rhombencephalon) ichidagi bo’shliq keyinchalik ma’lum shaklni olib, to’rtinchi qorinchaga aylanadi. To’rtinchi qorincha tuzilishiga ko’ra, ochiq qulirgan palatka (chodir) ga o’xshab ketadi. Shuning uchun uning keng asosi (tubi), yuqoriga tomon toraya borgan tomi va atrof devorlari tafovut qilinadi. qorinchaning pastda va birmuncha oldingi moyil turgan tubi romb shaklida va ozgina botiq bo’lgani tufayli unga rombsimon chuqur deb nom berilgan.

O’RTA MIYA - MESENCEPHALON  Bu miya quyidagilardan iborat: old tomonda miya oyoqchalari bilan orqa yirtiq parda, orqa tomonda to’rt tepalik plastinkasi, ikki yon tomonda to’rtta tepalik yelkalari dan iborat. O’rta miyaning o’rtasidan oldingi orqaga tomon miya suv yo’li o’tgan. O’rta miya tarkibiga kiruvchi qismlarning orqasidagisini, orqa miyaning tomi - ham deydilar. Bu qism oldingi miya chodirining qirg’og’idan to shishasimon tanaga qadar masofani egallaydi va miya yarimsharlari ostida (qisman qadoq tananing orqa qismi ostida) yashiringan holda turadi. Bu plastinkaning orqasida har ikki tomonda, ostin-ustun joylashgan ikkitadan to’rtta tepalik (do’mboqlar) bo’lib, ularni tikka va ko’ndalangiga ketgan hamda birbiri bilan o’rtadan kesishgan ariqchalar ajratib turadi.

ORALIQ MIYA - DIENCEPHALON  O’z nomiga ko’ra, miyaning bu qismi oxirgi miya (telencephalon) bilan o’rta miya oralig’ida joylashgan bo’lib, uning tarkibiga: ko’ruv bo’rtig’i sohasi - thalamencephalon, bo’rtiq osti sohasi - hypothalamus va III qorincha - ventriculus tertius kiradi. Bu qismlar ustida alohida to’xtalib o’tamiz.  1. Ko’ruv bo’rtig’i sohasi - thalamencephalon. Bu qism o’z navbatida uch qism:  1) ko’ruv bo’rtig’i - thalamus opticus,  2) bo’rtiq usti sohasi - epithalamus va  3) bo’rtiq orqasi- metathalamus dan iborat. Ko’ruv bo’rtig’i - thalamus opticus kulrang moddadan tuzilgan, taxminan tuxum shaklidagi kattagina bir tepalik (qavariq) dan iborat bo’lib,

PERIFERIK NERV SISTEMASI  Periferik nervlar markaziy nerv sistemasining ikkala qismidan (bosh va orqa miyadan) chiqadi. Bosh miyadan 12 juft, orqa miyadan esa 31 juft nervlar chiqadi.

BOSH MIYA NERVLARI  I juft - hid sezish nervi - nervus olfactorius  II juft - ko’rish nervi - nervus opticus.  III juft - ko’zni harakatlantiruvchi nerv - nervus oculomotorius.  IV juft - g’altak nervi - nervus trochearis.  V juft - uch shoxli (uchlik) nerv - nervus trigeminus.  VI juft - uzoqlashtiruvchi nerv - nervus adbucens.  VII juft - yuz (bet) nervi- nervus facialis.  VIII juft - dahliz-chig’anoq nervi - nervus vestibulo-cochearis.  IX juft - til-yutiq nervi - nervus glossopharyngeus.  X juft - adashgan nerv - nervus vagus.  XI juft - qo’shimcha nerv - nervus accessorius.  XII juft - til osti nervi - nervus hypoglossus.

Купить

Похожие документы
Sog‘liqni saqlash tizimi va uning xususiyatlari
Rentgenologik tekshirishning umumiy, xususiy va maxsus usullari
Jigarda gormonlarning zararsizlantirilishi
Qon ivishi, qon guruhlari va rezus omili
Sust boruvchi neyrovirusli infeksion kasalliklar