Asal ari qon aylanishi, nafas olish va ajratish organlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	61.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Asal ari qon aylanishi, nafas olish va ajratish organlari

Купить

MAVZU: Asal ari qon aylanishi, nafas olish va ajratish organlari
Reja:
1.Qon aylanish sistemasi.
2.Qon tarkibi va xossalari
3.Nafas olish sistemasi
4.Ajratish a’zolari

Qon aylanish sistemasi. Arilarning qonirangsiz plazma ko’rinishidagi suyuqlik
bo’lib, unda rangsiz qon tanachalari - gemotsitlar suzib yuradi. Ari qonida kizil
qon tanachalari (eritrotsitlar) bulmaydi va qon to’qimalariga kislorod tashish
vazifasini bajarmaydi. Shuning uchun ham arining qoni umurtqali xayvonlar
qonidan farklanib, gemolimfa deb nomlanadi. Qon butun tanadagi to’qimalarga
kerakli oziq moddalarni etkazib turadi, shu bilan birga qon o’ziga to’qimalarda
oqsil modda almashish ta’sirida hosil bo’lgan chiqindi - tana uchun kerak
bo’lmagan moddalarni olib, buyrak vazifasini bajaruvchi malpigiev naychalarga
uzatadi. Gemolimfa tanada doimiy ravishda osmotik bosimni ushlab turadi bu
bosim tanada ozuqa moddalar l suyuqlik ta’sirida suyo’lishi natijasida vujudga
kelish basim u to’qimalarda nordon xususiyatlarni saklab turadi va to’qimalar aro
gaz almashinishida qatnashadi. Qon butun tana bo’ylab xarakatlanib, ari tanasini
bitta to’liq organlariga tutashtiradi. Arilarning qonidagi rangsiz qon tanachalari
tanani ximoya qilish yani u bakteriyalarni urab olib, ulgan to’qimalarni xamda
tanaga kirib qolgan qolgan keraksiz narsalarni eritib surishtirib yuboradi .
Kanning bu faoliyatni boshqarishiga fagotsitoz xolati ya’ni to’qimalarning
yutilishi deb ataladi.shu vazifalarini bajarishi uchun u butun tana bo’ylab
xaraklanishi kerak. Bu ishni ari qorin qismining bosh tarafida joylashgan besh
kamerali yurak bajaradi. Naycha shaklida bu kameralarning xar biri yonidagi
kameradan klapanlar bilan ajralib turadi . Bu klapanlar qonni fakat bir tarafga
qarab yunaltirib turadi . Aortaning qorin qismidan ko’krak qismidaa burama
shakldagi qismi bo’lib, bu yerda qon uzini kislorod bilan to’yintiradi. Arining
qorin qismida ikkita diofragmasi bo’lib, uning bittasi qorin va ikkinchisi bel
diafragmasi. Shu diafragma evaziga qon qorin qismidan o’rta ichakda surilgan
oziq bilan to’yinib, yurak oldi kamerasiga tushib, so’ngra yurakka o’tadi va shu
tarzda butun tana bo’ylab Harakat qiladi. Arining mo’ylov asosida, oyoq asosida
va qanot asosida qonni Harakatga keltiruvchi kushimcha pufakchalari bo’ladi,
pufakcha siqilishi

natijasida qon oyoq, muylov va qanot qismlarining ingichka to’qimalariga borib
etadi. Ari yurak qismining siqilish tezligi uning aktiv Holatiga borliq bo’lib, tinch
turgan paytda yurak dakikasiga 60-70 marta kisiladi. Bu kisilish
Harakatlanayotgan arida 100 martagacha, uchayotgan arida 140-150 martagacha
etadi. Qon bilan yor tanachalari uzluksiz aloqada bo’ladi.

Asalarilarning nafas olishi
Arilar tanasida Hamma to’qimalarda kerakli oziq moddalari kislorod bilan birikib,
modda almashish jarayoni kechadi. Uglevod va yoglar parchalanayotganda issiklik
ajralib chiqadi, mana shu issiklik Hisobiga arilar normal Hayot kechirishni davom
ettiradilar. Oqsil moddalar parchalanganda SO, va N,O dan tashqari siydik
kislotasi Hamda tuzlar ajraladi. Arilar nafas olayotgan paytda butun to’qimalarga
kislorod boradi va par Holatidagi suv Hamda karbonat angidrid (SO,) gazi tanadan
chiqarib yuboriladi. Arilarning qoni kislorod tashimaganligi sababli ularning
tanalari mayda traxeya naychalari bilan koplangan bo’ladi. Mana shu mayda
traxeya naychalari orqali kislorod Hamma to’qimalarga borib etadi. Ari tanasining
yon tarafida maxsus nafas olish teshikchalari bo’lib, bu teshikchalar murakkab
tuzilishga zga. Arilarning ko’krak qismida uch juft, qorin qismida olti juft nafas
olish teshikchasi bo’lib, mana shu nafas olish teshikchalari orqali kislorod av val
maxsus tukchalarga zga bo’lgan kameraga tushadi va shu erda tozalanadi, so’ngra
naychalar orqali Havo qopchalariga uzatiladi. Nafas olish apparatida maxsus
klapan bo’lib, kerak paytda klapan yopilib, kislorod arilarning tanasiga kirmaydi
xam, chiqarmaydi xam. Maxsus nafas olish teshikchalaridan kalta yo’g’on
naychalar orqali xavo kopchasiga tutashgan. Havo kopchasi to’plangan xavo
saqlanadigan kamera xisoblanadi. Havo qopchasidan zsa ko’p sonli mayda traxeya
naychalari xamda juda mayda naychasimon xavo yo’llari ketgan bo’lib, oxiri
mayda-mayda traxeolachalar traxeya to’qimalari orqali tutashadi. Traxeola
naychala rining . devorlari juda yupqa bo’lganligi uchun xavo doimo to’qimalarga

utib, kislorod bilan ta’minlanib turadi. Mana shu srda. ya’ni to’qimada modda
almashish jarayonida hosil bo’lgan keraksiz oziq chiqindilar karbonat angidrid
(SO,) va bur xolatidagi suv to’qimalardan traxeya naychalariga utsa. traxeyadan
esa kislorod to’qimalarga o’tadi. Arilar uchayotganda qorin qismidan nafas olish
teshikchalari orqali xavo, ko’krak qismidagi uchinchi – oxirgi teshik orqali nafas
chiqaradilar. CHunki mana shu ko’krakdagi uchinchi juft nafas olish teshikchalari
eng katta teshikcha xisoblanadi. Tinch turgan paytda arilar dakikasiga 40 marta
nafas olish xarakati, uchib kaytgandan keyin esa dakikasiga 120-150
marotabagacha nafas olish xarakati qiladilar.O’rta ko’chibga ega bo’lgan asalari
oilasi (10 ming asalari) yoz paytida yaxshi uchish qobiliyatiga ega bo’lganda, xavo
xarorati yo’qori bo’lganida 20 litrga yaqin xavoni 1 soat davomida iste’mol qiladi.
kish paytida esa arilar kam xarakat qiladi, bunda 1O ming, ya’ni 1 kg ari o’rta
xisobda soatiga 4 litrgacha xavo iste’mol qiladi. Arilar nafas olish vaqtida uz
tanalaridan bug’ xolatidagi suvni chiqarib yuboradilar. Shuning uchun arilar
Fazablanib bezovtalanish paytida juda ko’p ozuqa iste’mol qilishi natijasida,
ularning tanasi oziq namligini tez bug’lantiriB chiqara’ olmasligi okibatibatida,
ularning tanasida ko’chibli bug’lanish natijasida arilar xalok bulishi mumkin.
Asalarilar umurtqali xayvonlarga qaraganda xavo iste’mol qilish buyicha urinda
turadi. CHunki tinch xolatdagi arilar xavodagi kislorod miqdori 4% gacha
kamayganda xam (xavoda 21 % gacha kislorod bor) uzlarini yaxshi xis qiladi .
Agarda xavodagi kislorod miqdori 16% ga tushsa, odamning nafas olishi
kiyinlashadi. Havoda karbonat angidrid (SO,) gazi 0,03%gacha bo’ladi. Arilar bu
gaz miqdori 9% ga kutarilganda xam bemalol yashay oladi.

Mavzu: Asalarilarning sezish organlari, nerv sistemasi va ularning xulq-atvori
Reja:
1.Asalarining sezgi organlari
2.Asalarining ko’rish organlari
3.Asalarining xulq atvori
Asalarilar sezgi organlari vositasida tashqi muhitdan kelgan ta’sirni qabul
qiladi va ularga tegishlicha javob qaytaradi. Tashqi muhit ta’siri nerv
sistemasining to’qimalariga tushadi. Arilarda ko’rish, hid bilish, is bilish, sezish,
ta’m-maza bilish va eshitish organlari bo’lib, ular hayvonlar va odamlarnikidan
fark knladi
Asalarining ko’rish organlari . Asalarining uchta oddiy va ikkita murakkab kuzi
bo’lib, oddiy ko’zlari yaxshi rivojlanmagan. Oddiy ko’zlari linza kurinishnda,
linzaga ichki tarafdan ko’rish to’qimalari kelib, undan miya qismiga ko’rish nerv
yo’llari tutashadi. Linza yon tarafidan nurlarni sundiruvchi qora pigmentlar bilan
uralgan . Asalarilarning murakkab ko’zlari 4-5 ming (erkak arida 8 mingdan ortiq)
mayda kuzchalardan, ya’ni omatidlardan tuzilgan. Xar bir kuzcha tagida yaltirok
xrustal qonus va xrustal tayokchasi bo’ladi. Xar bitta mayda kuzcha alohida
chegaralangan joyni kurib, hamma mayda ko’zlar birlashib, to’liq ko’rish yuzaga
keladi va mozaik ko’rish deyiladi. har bitta kuzchaning aloxida liyuasi bo’lib uni
aloxida ko’rish ustunchasi joylashgan. Ommatidiy atatrofida ichki va tashqi
pigment xujayralari bor . Ommatidiylar asosi bilan murakkab kuziing ko’rish
bo’lakchalariga boshlangan. Ishchi asalarining murakkab ko’zida 4000-5000 ta.
ona arida 5000 ta Ba erkak arida 8000 tadan ortiq ommapsiy bor . Xar bitta
mayda kuzcha aloxida chegaralangan joyni ko’radi. Asalari ko’zlarida buyumlar
ayrim nuktalardan iborat bo’lakcha kurinishida tasvirlanadi Ilmiy
tekshirishlarning kursatishicha arilarning murakkab ko’zlari uzoqni kurmay. fakat
bir necha santimetr masofadan ko’rar ekan. Narsani uzoqlashtirsa. ularning

predmet l arni fakat 0,5 metrgacha maeofada ko’rar ekanlar. Oddiy ko’zlarning
bajaradigan ish funksiyalari hali aniq emas. Ko’p yillik ilmiy tekshirish shuni
kursatadiki, ularning Oddiy ko’zlari nurlarni sezishda murakkab ko’zlarni nur
sezish qobiliyatini oshirar ekan. Arilarning murakkab ko’zlari bosh qismida
joylashganligi uchun ular ju da katta maydondagi narsalarni ko’rish qobiliyatiga
ega va yaxshi orientauiya qila oladi . Murakkab ko’zlari nurlarning yunalishini
sezish qobiliyatiga ega. ular havo rang. kuk, binafsha ranglarni ajrata oladi. Ular
kizil rangni, qora va tuk kungir rang bilan almashtirib yuboradi. Spektrning issik
qismlari, masalan, zargaldok rangni och rang, kirmizi rangni och kuk rang sifatida
qabul qiladi. Aksincha, odam ko’ziga nisbatan aealarilar kuzi ultrabinafsha
nurlarni ko’radi. Arilar biror predmetni tuzilish formasini yaxshi ajrata oladilar.
Uzoq olib borilgan ilmiy ishlar shuni
kursatadiki, arilar tabiatda uchraydigan gullar, gulbarglar shaklidagi predmetlarni
yaxshi ajratar ekan . Arilar tabiatan kam uchraydigan uchburchak , turtburchak
kabi shakllarni ajrata olmaydi.
Asalarilarning qutblangan nurlarni qabul qilishi .
Ma’lumki. inson kuzi qutblangan nurlarni kutblanmagan nurlardan ajrata
olmaYdi. Birinchi bo’lib, k.Frish arilar qutblangan nurlarni qabul qilishini
aniqlagan. Asalarilar uyalari ichida daladan sharbat va gulchangi tashib
kelayotgan vaqtida uynash usullari yoki bulmaea biror idishda
shakar. sharbati berilganda oddiy quyosh nuri tushib turgan uyalarda bir xil
yunalishda tugri yo’l bilan o’yin tusharkan . Bu tugpi yo’l bilan o’yin tushish
sharbatning kaysi erda 1kanligiga bog’liq ekan. Qorong’i uyalarda, ya’ni
nurtushmaydigan uyalarda esa butunlay boshqacha o’yin tushish orqali oziqni
kaysi erga joylashganligi ma’lum kilinar ekan . Lekin shu korongu uyaga nur
tushishi bilan arilar uz o’yinlarini va yunalishlarini uzgartirar ekanlar. Ma’lum
bulishicha, arilar fakat qutblangan nurlarga qarab muljallagan yoki oziq bor

joyning yo’lini aniqlar ekanlar.L . I.Seletskaya (1956 Y . ) arilarning murakkab
ko’zlariga
to’plangan no’rni yunaltirish orqali, ya’ni nur yunaltirish yo’lida qutblangan
no’rni utkazuvchi plastinka urnatib va bu plastinkani 90° ga burib turganda
asalarining ko’zlarida biotoklar uzgarishi sezilganini aniqlagan . Shuningdek,
arining kuzi bilan qutblangan no’rni utkazuvchi plastinka o’rtasida ekran (papiros
kogozi) kuyib nurlarni kutblantirmagan xolda plastinka aylantirilganda arining
ko’zidagi biotoklar uzgarishi sezilmagan. Shunday qilib, arining ko’zlari
qutblangan nurlar yunalishining sinishi- ni yaxshi sezar ekan. K. Frishning
kursatishicha, qutblangan nurlarni sezish mexanizmlari arining murakkab ko’zida
tarakkiy etgan bo’lib, ommatidiylarning ko’rish ustunchala- riga sakkizta radial
joylashgan ko’rish to’qimalari tutashgan va nur mana shu erda nerv taassurotlarini
uygotar ekan. Shunday qilib, arilar sharbat yigishga borgan joylarini aniq bilib
oladilar va boshqa arilarga «o’yin tushib» tu- shuntiradilar. Daladan uyaga qaytib
kelayotganda xam uchib borgan yo’lning yunalishini chizgandek xuddi shu
yunalishda qaytib keladilar.
Asalarilarning xid bilishn. Arilarda xid bilish yaxshi tarakkiy etgan bo’lib, bu
organ arining muylovida joylashgan. Muylovining ustki qismida ko’p ming son- li
chunkirchalar bo’lib, shu chunkirchalarda sezish nerv to’qimalari joylashgan. Bu
to’qimalar tashqi taassurotni qabul qilish xamda qabul kilingan taassurotni miyaga
uzatish funksiyalarini bajaradi.
Xar bitta muylovda olti mingga yaqin xid bilish chunkirchalari bo’ladi.
Tajribalarning kursatishicha, ari- lar ko’pgina xidlarni xuddi odamdek sezar

ekanlar. Arilar ayrim xidlarni odamlarga Qaraganda yaxshi sezadilar. Masalan,
maxsus xidli geraniola moddasining 1:100000000 nisbatda suyo’ltirilganining
xidini yaxshi sezadilar. Odamlar bunday qonsentratsiyaning xidini sezmaydilar.
Ma’lum bulishicha, bu geraniola moddasini Nasonov bezi ajratar ekan. Geraniola
sukjligi arining beshinchi va oltinchi qorin segmentlarini bel tomonida joylashgan.
Nasonov bezi ajratgan xidli suyuqlik arilar ko’chibga chiqqanda xavoda
uchayotganda arilarning bir-biri bilan boglanishi yoki bir joyga tuplanishida kerak
bo’lar ekan. Arilar uzlarining ximoya apparati zaxarining xidini xam yaxshi sezar
ekanlar, chunki bu xid ularni gazablantiradi va qo’zg’atadi. Asal- arilar ona
arining ajratgan onalik suyo’qligining xidiga qarab urchigan yoki urchimagan ona
ari ekanligini xamda uyada ona ari bor-yo’qligini juda tez ajratib oladilar. Bundan
tashqari, arilarda yana muylovlarini tegizib sezish, xid bi lish qobiliyati xam
rivojlangan; muylovlarini tegizib, xid bilish orqali ular uz uyalaridagi arilarni
boshqa uya arila- ridan ajrata oladilar.
Sezgi organlari. Asalarilar sezish organlari orqali uzi yashayotgan joyini, uchgan
yo’lini eslab kolib adashmaydi, oziq manbaini tez topadi. Ayniqsa, uya ichida xar
xil murakkab jarayonlarni bajarish (in ko’rish, naslni tarbiyalash, nektar ii asalga
aylantirish, gulchangidan perga tayyorlash va uyada jamgarma oziq tayyorlashda
ularga sezgi organlari yordam beradi. Ularning sezgi organi Mo’ylovida va butun
tanasida joy lashgan bo’lib, xitinli tukchalardan xamda nerv to’qimalarning uchlari
)ttan sezish konuslaridan tashkil topgan.
Sezish organlari arilarni, ayniqsa, biror predmetga tegib turadigan muylov, oyoq
uchlarida, ogiz qismlarida va qanotlarida, undan tashqari sensialla sezish
to’qimalari. Qorin ustki qismlari hamda ximoya apparatining ustki qismida xam
joylashgan. Arining tanasi mustaxkam kutikuladan tuzilgan bo’lganligi uchun
xam tana atrof-muxitni sezishi kiyin, bu vazifani trixoid sensiallasi yoki sezish
tukchalari-retseptorlari bajaradi. Bu sezish tukchalarini boshqa tukchalardan farki
shundan iboratki, sezish sensial la tuklari bilan birga sezish nerv to’qimalari bo’lib,

bu to’qimalardan ikkita nerv shoxobchasi ketgan. SHoxobchaning bittasi nerv
sistemasiga, ikkinchisi sezish tuklarining asosiga tutashgan bo’lib, retseptor
usmasi deyiladi. Ishchi arilar mumkataklardagi inchalarga kirib, sezish tukchalari
orqali inchaning xajmini bilib oladilar va uyalarni toza- lashga kirishadilar.
Ta’m bilish organi asalarilar xartumchasining til- chasida xamda ogiz bushligida
joylashgan bo’lib, oziq modda arilarning xartumchasi orqali ta’m bilish
to’qimalarigacha kutariladi va bu erda oziqning ta’mini to’qimalari ta’siri orqali
sezadi. Asalarilar shakar sharbatiga qo’shilgan boshqa kushimchalarni juda yaxshi
ajratadi. Masalan, 0,9 g xlorat kislotasi qo’shilgan 1 litr shakar sharbati bilan
oziqlanishdan bosh tortadilar. Lekin 1 litr sharbatga 24 g sirka kislotasi qo’shilgan
sharbatni yaxshi ko’radilar. De mak, asalarilar ta’m bilish organlari vositasida
iste’mol kilinayotgan oziq moddasini tekshirib turadilar. Asosiy ta’m bilish
organlari asalarining ogiz bushligida, kekir- dak plastinkalarida, kekirdak
bezlarining yo’li ochiladigan qismida joylashgan, yana to’plangan ta’m bilish
to’qimalari xam bo’ladi. Xuddi shunday to’qimalar pastki jag qismining tepasida
xam bo’ladi. Muylovlaridagi ta’m bilish retseptor lari arilar muylovining oxirgi
sakkizta bo’lakchasida joy lashgan. Mana shu retseptorlar orqali arilar shirin,
achchik va nordon ta’mlarni ajrata oladi. Bundan tashqari, ta’m bilish retseptorlari
arilarning oyoq uchlarida xam joylashgan.
K. Frish (1935 y.) 34 xil shakar va shakarga uxshash shi rin suyuqliklarni arilarga
berib tekshirib ko’rganda, shu- lardan insonga shirin tuyo’lgan uttiztasidan arilar
fakat tukkiztasini iste’mol kilgan.
Katta yoshdagi arilar sharbatning kuyo’q qonsentratsiyasi- ni yosh arilarga
nisbatan yaxshi iste’mol qiladilar. Bunday
xodisani K. Frish kari arilarning ta’m bilish organlari ancha ishdan chiqqan deb
tushuntiradi. Asalarilarning xammasi 20% shakari bo’lgan suyuqliklarni arilar
oladigan, 10% shakari bo’lgan suyuqliklarni esa ayrim arilargina iste’mol qiladi.
Ammo juda sust qonsentratsiyadagi (5% gacha) shakar suyo’qligini arilar xuddi

suvga bo’lgan talablarini qondirgandek iste’mol qiladilar. *
Asalarilar 0,36% li osh tuzi eritmasining ta’mini ajrata oladilar. Asalarilar osh tuzi
eritmasiga juda ta’sirchan (odamga nisbatan); sharbatga 2% li osh tuzi eritmasi
kushilsa, u xolda ular sharbatni umuman iste’mol qilmaydilar.
Eshitish organlari. Asalarilar xar xil tovush chiqaradi va qabul qiladi.
Asalarilarning biologik taraqqiyyoti xamda rivojlanishida bu tovushlarning
axamiyati katta. Ari lar tabiatda o’simliklar sharbat ajrata boshlaganda, ko’chibga
chiqishga tayyorlanayotgan paytda xar xil axamiyatga eta bo’lgan tovushlar
chiqaradilar. CHaqishga tayyorlanayotgan ari o’zgacha xususiyatga ega bo’lgan,
boshqa arilarni xam gazablantirib qo’zg’atadigan tovush chiqaradi. Ona arisi yo’q
oilalar o’zgacha oxangda tovush chiqaradilar. Ona arining ashula aytayotganday
tovushi avvaldan ma’lum bo’lib, ko’pincha bunday ashula- simon tovushni
ikkinchi marotaba ko’chib chikarayotgan oiladagi gumbakdan birinchi chiqqan
ona ari tovush chikara boshlaydi va uning ashulasimon tovushiga xali gumbakdan
chikmagan (ya’ni gumbak ichidagi) ona arilar javob beradilar. Bo’lar- dan
tashqari, yana ko’pchilik arilar sharbat yigishga shaylan- ganda xam tovush
chiqaradilar. Agarda arilar tovusheiz o’yin tushealar, u xolda uchuvchi arilarni
sharbat tashishga shay- lantirishga kam ta’sir qiladi. Arilarda tashqi tovushni
qabul qiladigan maxsus xordotonal va djonston organla ri bo’lib, xordotonal
organlari arini old oyoq boldirida joylashgan. Bu organ oralarida kutikulyar iplar
tortilgan tuplam to’qimalardan tuzilib, sezuvchi to’qimalar yordamida tovush
qabul qiladigan nerv tomirlari ulangan. Djonston organi esa ari muylovining
ikkinchi bulinmasida joylash gan bo’lib, uning yordamida arilar titrash, silkinish
ta’sirini va tovush tulkinlarini eshitadilar yoki sezadilar. Taxminlarga ko’ra
djonston organi arilar uchayotgan vaqtda muljalga olishlari uchun katta
axamiyatga ega.
Vaqtni sezish qobiliyati. Arilar vaqtni bilish qobiliyatiga ega. Arizorda xar kuni
bir vaqtda shakar sharbati biror idishga quyilsa, arilar xar kuni xuddi shu vaqtda

usha erga uchib keladi. Undan tashqari, vaqtni aniqlashda quyosh nurining
ta’sirisiz xam sun’iy elektr toki yordamida yoritilganda arilar vaqtni aniq belgilay
oladilar.
Nerv sistemasm sezish organlari xamda muskullar bi lan uzluksiz aloqada bo’lib,
u tashqi muxit ta’sirinn se zish organlari yordamida sezib, uning ta’sirida uz
xarakati. xulq-atvorini uzgartiradi. Arilarning xamma organi mutanosib ravishda
ishlaydi. Birorta organning ish faoliyati uzgarsa, u bilan birga unga alokador
bo’lgan organning ish faoliyati xam o’zgaradi. Aloxida organlarning ish
faoliyatini nerv sistemasi boshqarib turadi.
Nerv sistemasi yanada murakkabrok funksiyalarni xam bajaradi. CHunki arilar
xam xayoti uchun ko’rashadi. Arilar ning nerv sistemasi anatomik tuzilishiga ko’ra
uch qismga bo’linadi: markaziy, oraliq va vegetativ nerv sistemasi.
Asalarilarning markaziy nerv sistemasi bosh qismidagi kekirdak ustki nerv
tugunchasidan tashkil toptan bo’lib, undan qorin nerv zanjirchasi boshlanadi.
Kekirdak ustki tugunchasi uzining faoliyatiga ko’ra xud di umurtqali
xayvonlarning miya faoliyatiga uxshash bo’lib. bu tuguncha arining miyasi deb
ataladi. Kekirdak ustki tugunchasidan murakkab va oddiy ko’zlar xamda
mo’ylovga nervlar tutashgan. Ikkinchi tuguncha bu kekirdak osti tugun chasi
bo’lib, u kekirdak ustki tugun chasi bilan ikkita nerv yo’li orqali tutashgan.
Kekirdak osti nerv tugun chasidan xartumcha va ogiz boshliq organlariga nerv
yo’llari o’tadi. Asalariniig nerv sistemasi:
1 - bosh miya; 2 - ko’krakdagi nerv tugunlari:
3 - qorin knsmidagn nerv tugunlari;
4 - nervlar.

Qorin nerv zanjirchasi juft tarqalgan o’simta bo’lib, u oxiri juft bo’lib qo’shilib,
murakkab qorin nerv zanjirchalarini tashkil qiladi. Bunday zanjir va
tugunchalardan ishchi arida 7 ta bo’lib, ulardan eng katta ikkitasi ko’krak qismida
va 5 tasi qorin qismida joylashgan (23-raem). Mana shu murakkab nerv qorin
zanjirchalaridan xar xil organlar xamda sezish tukchalarga nervlar o’tadi. Ko’krak
nerv tugunchalaridan oyoq va qanot muskullariga nerv lar o’tadi. Qorin nerv
tugunchasidan esa xamma ichki organlarga va ximoya apparatiga nerv o’tgan.
Nerv tugunchalaridan xamma tana organlariga xamda teri qavatlarriga o’tadigan
nervlarning yigindisi oraliq nerv sistemasini tashkil etadi.
Vegetativ nerv sistemasi ichki organlarining ish faoliyatini birlashtirib - boshqarib
boradi. Uning faoliyati markaziy nerv sistemasi bilan uzluksiz bog’liq. Vegetativ
nerv sistemasi uncha katta bo’lmagan nerv tugunchalaridan tashkil topgan. U
kekirdak, kizilungach, o’rta ichak, yurak, ximoya apparatlarida joylashgay bo’ladi.
Bu nerv sistemasi faoliyatini quyidagi misolda ko’rish mumkin: agarda kulda
utirgan arining oyogini bir oz bossangiz, sezish tukchalari orqali sezib, u tashqi
muxit ta’siriga javob tarikasida bir oz suriladi, agarda bir oz kattikrok bossangiz,
uchib ketadi. Arilarni tashqi muxit ta’sirini sezish tukcha lari orqali sezib unga
yaqin nerv to’qimalari orqali javob qaytarish uchun muskullarga xabar berishiga
oddiy refleks deyiladi. Agarda usha ari kattikrok bosilsa, u sizning ta’siringizga,
avvalo, yaqin erdagi nerv zanjirlariga, tugunchalarga va miya qismiga borib etadi
xamda xamma nerv to’qimalarini ishga tushirib muskullar xarakatga keladi. Sizni
chaqishi uning javobi bo’ladi. Bunday xdrakatga mu rakkab refleks deyiladi.
Oddiy va murakkab reflekslar avloddan-avlodga o’tuvchi tugma reflekslar bo’ladi.
Arilar bir qancha tayyor refleks tuplamlari bilan tugiladi. Bu oddiy va murakkab
ref- lekslardan tashqari ulug rus fiziologi I.P.Pavlov tomonidan ochilgan shartsiz
reflekslar, ya’ni tugma avloddan-avlodga o’tuvchi refleks bilan bir qatorda xdyoti
davomida qabul qiladigan shartli reflekslar xdm mavjud. SHartli reflekslar

xayvonlar va xasharotlar xayotida, ularning xulq-atvorida katta rol uynaydi.
Arilar sharbat va gulchang tuplashga tugma shartsiz refleks buyicha uchib boradi,
u gulga kunishi bilan gulning shakli, rangi, xidi uzgarishi natijasida shartsiz
refleks shartli refleksga aylanadi. CHunki mana shu gulning rangi. hidi, tuzilishiga
qarab vaqtincha shartli refleks vujudga keladi. Bir vaqtning uzida arida kunning
har xil vaqtida gullarning guliga qarab, ikkita yoki uchta shartli refleks paydo
bulishi xam mumkin. Arilarning uya ichida ish bajarish qobiliyati har xil bo’lib,
juda murakkabdir. Shu ishlarni uz vaqtida bajarish uchun arilarda aloxida tugma
instinktlar mavjud. Shartsiz reflekslar tuplami instinkt deb ataladi.
Arilarning oiladagi fe’l-atvori. Bir kecha ming aridan tashkil topgan ari oilasi bir
jamoani, ya’ni ko’chibni tashkil qiladi; ularning ish bajarishi, xarakati bir to’liq
organizmni eslatadi. Aloxida arining xayoti va ish baja rishi xamma oilaning ish
bajarish funksiyasiga bog’liq bo’ladi. Ularning guj bo’lib yashashi avloddan-
avlodga utib mustaxkamlanadi va to’liq ozsha bo’lib yashashga olib kelib. biologik
jamlik - birlikni yuzaga keltiradi.
Aloxida ari uz tanasining xaroratini fakat bir necha gradusga kutarishi mumkin,
xolos; ari oilasi esa oila ichi- dagi xaroratni 34—35° gacha, tashqaridagi
xaroratdan kat’i nazar, Kjh -arishi mumkin. Bir ari biror xayvon yoki odamni
chaksa uzi o’ladi, bu bilan u uzini ximoya qiladi. Xayvon yoki odamni chakib bir
nechta arining ulishi uz oilasini, ozigini ximoya qilish demakdir. Aloxida arilar
oiladan tashqarida xavo xarorati 8° dan pasayishi bilan karaxt bo’lib qoladi. Guj
bo’lib yashagan xamda arilar tanalaridan ajratgan issikdik xisobiga kishdan omon-
eson chiqadi va baxordan boshlab yangi avlodni yetishtirishga kirishadi. Bitta ari
aj ratgan mum miqdori shunchalik kamki, u bitta inchani ko’rish uchun xam
etmaydi; ammo ari oilasi bir kechada bir necha ming inchani kurib bitirishi
mumkin. Arilarda ko’p tugma avloddan-avlodga o’tuvchi reflekslar mavjud bo’lib,
ular ari lar xayotini oilada bir butun jipsligini ta’minlaydi. Ari lar uz uyasining
joylashishi, teshikchalari, daladan qaytish, sharbat tashish, o’ziga xos tovush

chiqarish, xid bilish, uzini himoya qilish, uz oilasidagi arilarni boshqa oiladagi
arilardan ajrata olish va alohida o’ziga xos tovush chiqarish yo’li bilan bir joyga
to’planishi. Ona ari bilan ishchi arilar o’ziga xos xususiyatlari bilan o’zaro aloqada
bo’ladilar. Ishchi arilar ona ari ajratgan maxsus xidni, uning ustki qismini yalab,
so’ngra qolgan xamma oila arilariga tarqatadi. Ona ari ajratadigan xid yo’qolishi
bilan arilar tezda uzlariga yangi ona ari chiqarish uchun gumbak tortadilar.
Ishchi arilar va ona ari o’ziga xos tovush chiqarib, boshqa arilarning ish bajarishiga
va oilaning axvolini yaxshilashga yo’naltiradi. Ari oilasining bir chetida arilar
gazablanib ko’zgalsa, boshqa chetidagi arilar xam gazablanib ko’zgaladi.
Arilarning xayotida katta rol uynovchi tayyor tuplam reflskslar mavjud. Oilaning
bitta arisi biror joydan ozuqa - shirinlik topsa, u darrov shu oilaning boshqa arila -
riga xabar beradi. oradan 1-2 soat utgach minglab arilar shu sharbatni tashib
ketadi.
Asalari oilasida ishning taqsimlanishi. Arilar ish bajarishi buyicha, asosan,
ikkiga bo’linadi: oila ichida ish bajaruvchi (14-15 kunlik esh arilar) va uchuvchi,
ya’ni daladan sharbat, gulchang va suv tashib keltiruvchi arilar. Tekshirishlar shuni
kursatdiki, yosh arilar uya ichida bir vaqtning uzida xar xil ishlarni bajarishi
mumkin ekan. Yosh ari mumkatak ramkaning va uyasining kaysi erida bulmasin
uzi bajarishi kerak bo’lgan barcha ishni bajaradi. Inchadan endigina chiqqan yosh
ari darrov ish bajarishga kirishmay- di. Ari ko’chibga kirguncha uni boshqa arilar
boqib turadi. Yosh ari ko’chibga kirgandan keyin dastlab qiladigan ishi uzi kesib
chiqqan inchasining chetini tekislaydi va boshqa qurtchalar etishtirilgan inchalarni
tozalaydi va qurtchalarni boqishga kirishadi.
Yosh arilarning sut bezlari va mum ishlab chikuvchi bezlari yaxshi rivojlangan
bo’ladi. Oila ichida xarorat 34—35°S bo’lganda asalarining ovqat xazm qiladigan
fermentlari oqsil, yog va gulchanglarni yaxshi parchalaydi. Shu xaroratda
arilarning mum ajratuvchi bezlari yaxshi ishlaydi va ko’p mum ajratadi.
Agar oilada yosh arilar, qurtchalar ko’p bo’lsa, yosh arilar mumkataklarda utirib,

qurtchalarni sut bilan boqadilar.
Agar oilada katta yoshdagi qurtchalar (uch kunlikdan katta) bo’lsa, u xolda yosh
arilar ularni gulchang va asal aralashmasi bilan boqadilar; yosh ishchi arilar katta
yoshdagi kurtchali mumkatak ramkalar ustida turgan bo’lsalar, kurtchali
inchalarning ustini yupqa mumparda bilan berkitadilar. Bundan tashqari, bush
inchali ramkalarda ona ari tuxum quyishi uchun inchalarni tozalaydilar. Yosh
ishchi arilar bush vaqtlarida uzlarining mum ajratish oynachalarida tuplanib qolgan
mum plastin- kalarini mum tortuvchi ishchi arilarga uzatadilar. Shunday qilib, yosh
ishchi ari oilada xar qanday ishni bajaraveradi.
5 kunlik yosh arilar tashqariga uyasi turgan joy bilan tanishish uchun uchib
chiqadi. Tanishish uchishlari vaqtida orqa ichaklarida tuplanib qolgan axlatlarni
xam chiqarib tashlaydilar. Uya bilan bir necha kun tanishadilar, shundan sung yosh
arilar uya ichida qurtchalarni boqishga kirishadilar.
Bir qancha yosh ari uyaning teshikchasini kuriklaydi. Shu turishda ular uz
uyalaridagi arilarni boshqa uya arilaridan ajrata oladilar. Uyani kuriklaydigan
arilarning soni ari oilasining axvoli va tabiatdan tashib keltirilayotgan sharbatga
bog’liq. Kurikchi arilarning soni 10-20-30-40 ta bulishi mumkin. Arilarning
rivojlanishi va yaxshi ishla- shida tabiatdan tashib keltirilayotgan sharbatning
miqdori katta rol uynaydi. Arilarning uya ichida ish bajarish davri oilada 14-15
kungacha, ko’chibsiz ari oilasida esa 20 kungacha davom etadi. Ko’chibli oilada
agarda tabiatdan sharbat kelayotgan bo’lsa, yosh arilar 5 kundan keyin asta-sekin
dalaga uchuvchi arilar, ya’ni daladan sharbat, gulchang, suv tashuvchi ari turlariga
qo’shilib ketadi. Ularning o’rniga ona ari kuygan tuxumdan chiqqan yosh arilar
qoladi va uya ichidagi ishlarni bajarishga kirishadi.

Asal ari qon aylanishi, nafas olish va ajratish organlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish