Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 32.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Asalarilarning invazion (Nozematoz, Varroatoz, Akarapidoz, Braulyoz kasalliklari

Купить
Asalarilarning invazion (Nozematoz, V arroatoz, A karapidoz, B raulyoz kasalliklari . R e j a: 1. Nozematoz . 2. Varroatoz. 3. Akarapidoz. 4. Braulez kasalligi. 1 . Nozematoz – bu asalarilarning protozooz kasalligi bo‘lib, uni Nozema apis deb ataluvchi bir hujayrali parazitlarni asalarilarning ichak epiteliya hujayralarida, ba’zan esa malpigieva tomirida, tuxumdonida, jag‘osti bezida, gemolimfada parazitlik qilishi tufayli qo‘zg‘atilib kasallik katta va yosh arilarning o‘rta ichaklarining funksiyasini buzilishi va o‘zgarishlari va asararilarni nobud bo‘lishi bilan xarakterlanadi. Iqtisodiy zarari. Kasallik asalarichilikda katta iqtisodiy zarar keltiradi. Kasallikka chalingan asalari oilalarining kuchsizlanishi va nobud bo‘lishiga olib keladi. Kasallik qo‘zg‘atuvchisi. Nozema apis – bu hujayra ichidagi parazit bo‘lib, asalarilarning o‘rta ichak epiteliyasida, ba’zan esa malpigieva tomirida, tuxumdonida, jag‘ osti bezida, gemolimfasida parazitlik qiladi. Nozema sporalari asalda va uyachalarda bir yilgacha saqlanib qolishi mumkin, asalni 60 groadusgacha isitilganda 60 daqiqadan so‘ng nobud bo‘ladi Nozema sporalarini formalinning 4%-li suvli eritmasi, harorat +25 gradus bo‘lsa, bir soat ichida o‘ldiradi, formalinning bug‘i esa 50 g bir metr kub hajmda, harorat +35 gradusda 15 minut ichida nobud qiladi, fenol preparatining 2%-li suvli eritmasi nozemalarni 10 daqiqa ichida, 2%-li natriy ishqori esa 15 daqiqa davomida o‘ldiradi. Epizootologik ma’lumotlar. Kasallik qo‘zg‘atuvchisi ari ichagida ozuqa orqali kirib u erda rivojlanadi va tashqi muhitga sporalarni ari axlati orqali chiqaradi. Kasallikni rivojlanishida arilarni qishda tushgan asallar bilan oziqlantirilishi, qish mavsumi uzoq muddat davom etishi va arilar qishlaydigan arixonalarda namlik yuqori bo‘lishi kabi omillar yordam beradi. Diagnoz va differensial diagnoz. Qish faslining oxiri, ko‘pincha bahorda, asalari qutilarini arixonalardan tashqariga chaqarilgan boshlab ikki oy ichida kasal oilalarda arilarning, ba’zan esa ona arilarning nobud bo‘lishi kuzatiladi. Oilalar kuchsizlanib, o‘la boshlaydi. Kasal arilarning qorinchasi kattalashgan, o‘rta ichak oq tusda bo‘ladi. Ichaklardan olingan qirindilarni mikroskopda tekshirilganda nozema sporalarini ko‘rish mumkin. Davolashda Nozematoz kasalligini davolashda N.I.Smirnova va O.N.Peregud (1971)lar entereseptol, R.I.Madatov (1971) esa sulfaperidazin (spofasol) preparati bilan davolash usulini tavsiya etadilar. Buning uchun yuqorida ko‘rsatilgan dorilardan 1 g dan olib 1 l qiyomga aralashtirib beriladi. Kasallikni oldini olish maqsadida, qishda qoldirilayotgan asallar padga tekshiriladi, agarda qo‘shilgan bo‘lsa, unda uni guldan olingan asal yoki shakar qiyomi bilan almashtiriladi. Qishda har bir ari oilasi 3-5 kg shakar bilan oziqlantiriladi. YOzda esa ularni uyachalar qurish uchun yo‘naltiriladi. Oilalarni yosh arilar bilan ta’minlash maqsadida asalarilarni kuzgi o‘stirishini amalga oshirish kerak. Qishda arilarni quruq arixonalarda saqlash, bahorda esa ari uyalarini qisqartirib, yaxshilab isitib oziqalar bilan ta’minlashni yo‘lga qo‘yish kerak. Kasallikka qarshi kurashish maqsadida, qishda ari oilasida kasallik qo‘zg‘atuvchisi kirib qolgan bo‘lsa, erta bahorda asalari qutilarini qishqi arixonalardan chiqarib, arixonalarni tozalash, ozuqa zaxirasini tekshirish, kerak bo‘lsa ularni to‘ldirish yoki yangilashni amalga oshirish kerak. Asalari oilalarni asosiy ko‘rikdan o‘tkazish paytida, ifloslangan ari uyachalarini olib tashlab, tozalari bilan almashtiriladi va unda oilalar o‘tkaziladi. Barcha ishlatilgan asbob-uskunalar 4%-li formalin eritmasi bilan dezinfeksiyalanadi. Varroatoz – bu asalarilarning invazion kasalligi bщlib, Varroa jacobsoni kanasini parazitlik qilishi oqibatida qo‘zg‘atilib, kasallik asalari oilalarining bezovtalanishi, sershovqin bo‘lishi va arilarning nobud bo‘lishi bilan xarakterlanadi. Varroa jacobsoni kanasi ari lichinkalarini, g‘umbaklarini va katta yoshdagi ishchi arilar va ona arilarni zararlaydi. Varroa jacobsoni kanasining asosiy xo‘jayini bu Apis indica deb ataluvchi va janubiy-sharqiy Hindistonda va sobiq Ittifoqning primore o‘lkasida keng tarqalgan hind arisi bo‘lgan. O‘tgan asrning 50-chi yillarida kelib bu kanalar yangi irqlari (avlodlari) janubiy Osiyo davlatlari hududida qayd etildi va u erdan Primore va Xabarovsk o‘lkalarida, undan esa Sobiq Ittifoqning Sibir va evropa hududlarida tarqaldi. Bu kanalar asal beruvchi arilarda parazitlik qilishga moslashdi. Tanasida kanalar rivojlangan yosh arilar, erkak va ona arilar arixonalardan chiqsada, biroq tanasidagi yarachalar oqibatida tezda nobud bo‘ladi. Epizootologik ma’lumotlar. Varroa kanalari kasal ari oilalaridan sog‘lomlariga adashgan, o‘g‘ri arilar orqali, arixonalarni ko‘chirayotgan paytda, arilarni sotish paytida o‘tadi, tarqaladi. Varroa kanalari bilan zararlangan asalari oilalari bezovtalanadi, sershovqinli bo‘lib, ularning nobud bo‘lishi kuzatiladi. Diagnoz va differensial diagnoz. Kasallikka diagnoz arixonalarning o‘zida yoki laboratoriya sharoitida qo‘yiladi. Tekshirish uchun laboratoriyaga o‘lgan arilarni, ari uyachalari tagidan olingan axlatlardan, yopiq nasllardan namuna olib jo‘natiladi. Jo‘natilgan arilar, o‘lgan yopiq nasllarini va axlatlarda kanalar bor-yo‘qligini lupalar yordamida tekshiruvdan o‘tkaziladi. Arixonalarda, ari qutilarida to‘g‘ridan-to‘g‘ri uchib kelib qo‘nadigan taxtalardagi axlatlarda kanalar borligiga tekshiriladi. So‘ngra esa ari oilasi ochiladi, birin-ketin qismlarga ajratiladi va kana borligiga tekshiriladi. Arilarning qorinchasida, ko‘kragida etuk kanalarni ko‘rishimiz mumkin, ari g‘umbaklarida esa kana tuxumlari, protonimfa va deytonimfalarni topish mumkin. Kanalarning to‘rt juft oyoqlari bor. Kasallikni oldini olish va qarshi kurashish tadbirlari. Kasallikni oldini olish maqsadida arixonalarga varroa kanalarini kirishiga yo‘l qo‘ymaslik choralarini amalga oshirish talab etiladi. Kasallikka qarshi kurashish maqsadida ari uyalaridagi varroa kanalarini yo‘qotish uchun quyidagi aerozollardan (tutun) foydalanish tavsiya etiladi: fenotiazin bir marotabalik dozada 0,7-0,8 g bir ari oilasi uchun, tedion (poliakaritoks) 1-2 g, efir-sulfonat 1,5 g, keltan 0,3 g dozada qo‘llaniladi. Bu preparatlarning akaritsidli va xavfsizligini aniqlash uchun ularni dastlab 3-5 ta ari oilasiga sinab ko‘riladi. Kanalarga qarshi ishlov o‘tkaziladigan ari oilasidagi 2-3 ta uyachali ramkalar o‘z o‘rnidan olinadi, qolganlari esa 2-3 sm masofada siljitadi, uyachalarning tagiga kanalarni yopishib qolishi uchun moy surtilgan qog‘oz qo‘yib chiqiladi. Ertasi kuni kanalar yopishgan qog‘oz olib tashlanib kanasi yuq qilinadi. Ishlovdan oldin uyachalarning yuqori qismi qog‘oz yoki loy bilan mahkam yopib tashlanadi. Ari oilasiga ishlov berishni ertalab, to arilar uchib chiqquncha yoki arilar qaytgandan so‘ng amalga oshiriladi. Ishlovdan o‘tkazilgan oilalar 1-2 choatdan so‘ng ochiladi, agarda tedion bilan ishlovdan o‘tkazilgan bo‘lsa, unda 5 soatdan keyin ochiladi. Akarapidoz (akaroz, kanali kasallik) – asal oilalarning invazion kasalligi bo‘lib Acarapis woodi kanasining etuk arilarning traxeyasida parazitlik qilishi oqibatida qo‘zg‘atilib, kasallik arilarni uyasidan uchib chiqayotib erga tushib o‘rmalab qolishi, qanotlarini ikki yon tomonga katta ochib qo‘yishi hamda nobud bo‘lishi bilan xarakterlanadi. Kasallikdan keladigan iqtisodiy zarar. Kasallik qish va bahorda ari oilalarning kuchsizlanishi va nobud bo‘lishini keltirib chiqaradi. Kasallik dastlab sust, sekinlik bilan tarqala boshlaydi, keyinchalik asal arixonalariga katta ziyon etkazadi. Kasallik qo‘zg‘atuvchisi. Kasallik qo‘zg‘atuvchisi – bu Acarapis woodi turidagi kanalar bo‘lib, etuk qanotli arilarning traxeyasida parazitlik qiladi. Urg‘ochi kanalarning kattaligi 190-160x80-110 mkm, erkaklari – 85- 120x60-80 mkm gacha. Kananing shakli ovalsimon bo‘lib, oltita bo‘g‘inlardan iborat to‘rt juft oyoqlari bor. Ham erkak va ham urg‘ochilarining oldingi uch juft oyoqlarining tuzilishi bir xil, lekin urg‘ochilarining to‘rtinchi juft oyoqlari jami 4 ta, 2 tasi uzun va 2 tasi kalta qilchalar (tukchalar) bilan tugaydi. Erkaklarining to‘rtinchi juft oyoqlari bitta kalta tirnoqcha va uzun tukcha bilan tugaydi. Kanalarning otalanishi ari traxeyasida bo‘ladi. Otalanishdan 3-4 kun o‘tgach urg‘ochi arilar 4-10 ta kattaligi 60-65x120-140 mkm keladigan tuxumlarni qo‘yadi. 4-5 kunlar o‘igach esa tuxumlardan uzunligi 100- 120x200-220 mkm keladigan lichinkalar chiqadi.Lichinkalarning 3 juft oyoqlari bo‘lib, shulardan birinchi juft oyoqlari yaxshi rivojlangan va har bir oyoqida ikkitadan tirnoqcha va ular orasida esa qalqonchasi bor. Lichinkalardan etuk kanalardan farq qiluvchi sakkiz oyoqli nimfalar hosil bo‘ladi. Nimfalarning teri qatlami ko‘rinadigan novchalarga bo‘linmagan bo‘ladi. Nimfalar harakatchan bo‘lib, tashqi teri qatlamini tashlab, etuk kanaga aylanadi.Urg‘ochi kanalarning umumiy rivojlanish muddati 11-16 kun bo‘lsa, erkaklarinirng rivojlanishi esa 10-13 kunga tengdir. Erkaklariga nisbatan urg‘ochilarining tullashi 2-3 marotaba tez o‘tadi.Etuk kanalarning chaynash organlari silindriksimon shaklda bo‘lib, uning ichida ikkita o‘simtalari bor, ularning harakati ikkita egiluvchan muskullar orqali amalga oshadi. Oziqlanish jarayonida ushbu ikkita o‘simtalar arining to‘qimasi orasiga kuchli kirib oladi va arining gemolimfasini so‘rishini ta’minlaydi. Kanalarning yashash (parazitlik qilish) joyi bu ikkinchi juft ko‘krak traxeyasi bo‘lib, ular u erda stigma (birinchi juft ko‘krak traxeyasi) orqali kelib joylashadi. Bu teshikchalar qolgan nafas olish teshikchalariga qaraganda biroz katta bo‘lganligi tufayli, kanalar faqatgina shu teshikcha orqali kirib qolishi mumkin. Kanalar arilarning qanotlari asosida ham parazitlik qilishi mumkin, chunki u erdagi xitin qatlami biroz yupqa bo‘lganligi sababli uni teshib, arining gemolimfasini so‘rishi mumkin. Lichinkalar ham qanotining bo‘g‘inlarga bo‘linayotgan qismidagi xitin qatlamini teshishi mumkin. Kanalar tashqi muhit sharoitiga ancha chidamsizdir. O‘lgan arining Traxeyasida kanalar 5-6 kungacha yashashi mumkin. O‘lgan ari jasadidagi kanalar atrofdagi arilar uchun xavfli emas. Akarapis kanalari etuk, ona va erkak arilarning tipik paraziti hisoblanadi. Arilarning tuxumi, lichinkasi va g‘umbagida kanalar parazitlik qilmaydi. Epizootologik ma’lumotlar. Kasallikni rivojlanishi kontakt yo‘l bilan amalga oshadi, ya’ni ari oilasida kanalarning doimiy ravishda ko‘payib borishi natijasida sekinlik bilan rivojlanadi. Bir bosh arining zararlanishidan to oiladagi 50% arilarning zararlanishigacha 3-5 yilgacha vaqt ketadi va faqatgina ari oilasidagi 50%-dan ko‘proq arilarning zararlanganidan so‘nggina kasallikni birinchi belgilari namoyon bo‘la boshlaydi. Birinchi 3-5 yillar davomidagi kasallikni belgilarsiz rivojlanish vaqtida kanalar arixonadagi boshqa oilalarni ham zararlaydi. Kasallik ayniqsa qish va bahorda asalarilar arixona ichida g‘uj bo‘lib yashayotgan vaqtda tez tarqaladi. Kasallik bir oiladan ikkinchisiga yoki bir uyadan ikkinchisiga arilarni g‘uj bo‘lib yashashi, ishchi va erkak arilarning adashib qolishi natijasida tarqaladi. SHuningdek, akarapidoz bir uyadan ikkinchisiga arilarni nazoratsiz sotish vaqtida yoki akarapidoz bo‘yicha nosog‘lom xo‘jaliklardan ona va erkak arilarni keltirish oqibatida o‘tishi mumkin. Zararlangan ari oilasi mustaqil ravishda, o‘z holicha tuzalmaydi, oxir- oqibat nobud bo‘lib ketadi. Diagnoz va differensial diagnoz . Kasallikka diagnoz xarakterli klinik belgilarga qarab, hamda laboratoriya sharoitida kasal arilarning birinchi juft traxeyasini mikroskop ostida tekshirib, kanalarni topish asosida qo‘yiladi. Kasallikni oldini olishda nosog‘lom xo‘jaliklardan kasallik qo‘zg‘atuvchilarini keltirmaslik choralarini ko‘rish lozim. Sog‘lom oilalar asosan chetdan sotib olingan arilar orqali kasallikka chalinadi. SHuning uchun nosog‘lom xo‘jaliklar qat’iy ravishda hisobga turishi kerak, ulardan oila va ayniqsa ona arilarni sotib olish qat’iyan man etiladi. Kasallikka qarshi kurashish chora-tadbirlari . Kasallik bitta asalari oilasida aniqlanishi bilanoq radiusi 5 km atrofidagi maydonga karantin e’lon qilinadi. Arixonalardagi ari oilalari bahorning boshidayoq davolanadi. Arilar kanalardan butunlay toza bo‘lmaguncha davolash muolajalari olib borilaveradi. Akarapidoz bilan kasallangan asalarilar turgan arixonalar va mum inlar 5 sutka mobaynida izolyasiyada saqlanadi, keyin tozalab yuviladi. Braulyoz - bu asalarilarning entomoz kasalligi bo‘lib, uni asalarilarning tana qoplamasida Braula coeca turiga mansub qo‘shqanotli hasharotlarning parazitlik qilishi oqibatida qo‘zg‘atilib, kasallik zararlangan arilarning bezovtalanishi, ularning ish qobiliyatining pasayishi, ona arilarning butunlay tuxum qo‘ymasligi bilan xarakterlanadi. Kasallik qo‘zg‘atuvchisi. Bu - Braula coeca turiga mansub qo‘shqanotli hasharotlar turkumi kiruvchi hasharotdir. Etuk hasharotlar qanotsiz bo‘lib, uzunligi 1,3 mm, eni esa 1 mm gacha, qizil-qo‘ng‘ir tusda, tanasi qora tukchalar bilan qoplangan. Hasharotning boshchasi katta, yassilangan, uchburchaksimon shaklda. Ko‘kragi kalta, enli va shaybasimon shaklda, qorinchasi uzunasiga biroz cho‘zilgan, ovalsimon bo‘lib, besh bo‘g‘indan iborat. Oyoqchalari uch juft bo‘lib,uzun va qalin sonli, panjasi biroz qayrilgan va beshta bo‘g‘indan iborat bo‘lib, uchiga borib biroz kengayadi va 30 ta sarg‘ich tusdagi tishchalar bilan qurollangan tojcha bilan tugaydi. Tojchalari teng ikkiga bo‘lingshan bo‘lib, har qaysi bo‘lakda ko‘rchiqsimon yostiqchasi bor. Braulalarning og‘iz apparati pastga (ventral tomonga) qarab yo‘nalgan bo‘lib, konussimon shakldagi yuqori lab, tukchalar bilan qoplangan jag‘ sezg‘ichlari va zo‘rg‘a ko‘rinadigan pastki jag‘dan iborat. Og‘iz organlari xartumchada birlashgan, yig‘ilgan, uning ichida maydagina tilchasi bor. Og‘iz apparati so‘ruvchi tipda. Braulalar ari tana qoplamasini teshib uning gemolimfasi bilan oziqlanadi. Haqiqatdan ham braulalarda ko‘zchalar yo‘q, biroq, lekin murakkab ko‘zlari endi shakllanayotgan holatdadir. Braulalar odatda ona arilar yoki ishchi arilar va kamdan kam hollarda esa erkak arilarning ko‘kragida yopishib olib parazitlik qiladi. Braulalar ona va ishchi arilarning ozuqasi bilan oziqlanadi. Urg‘ochi braulalar yopilgan yoki ochilgan asalari nasli turadigan uyachalarning qapqog‘ida yoki bo‘sh uyachalarda tuxum qo‘yadi. Tuxumlari och-sut rangda bo‘lib, ellipssimon shaklda, 1,0 x 0,5 mm, ikki yon tomondan yupqa nozik tiniq qanotsimon ipchasi bor. Tuxumdan uzunligi 0,8 mm keladigan lichinkalar qilib 2 mm gacha rivojlanib o‘sadi, ularning tanasi tiniq, ovalsimon shaklda, oq tusda bo‘lib, og‘iz ilmoqchalari, so‘rg‘ichlari, traxeya sistemasi, malpigieva tomirlari, nafas oluvchi organi va yog‘li tanasi xuddi chivinlarni lichinkasining tuzilishiga o‘xshab ketadi. Lichinkalar perga, asal, mum, ba’zan esa g‘umbaklangan asalari lichinkalari bilan oziqlanadi. Braula lichinkalari asal qapqoqsalarining ichki yuzasida yo‘lchalar ochadi, asal qopqoqchalarni kesib, suvli tavoqchaga pastki sathi bilan qo‘yilganda lichinkalarni tez va oson topish mumkin. Lichinkalar tomonidan qilingan tarnovsimon shakldagi yo‘lchalarning diametri 0,3 mm gacha bo‘lib, so‘ngra kengayib boradi. Bu yo‘lchalar asta-sekinlik bilan tarmoqlanadi, bir- birini kesib o‘tadi va uzunligi 6 sm gacha etadi. Lichinkalarni g‘umbakka aylanishi yo‘lchalarning oxirida,ya’ni kengaygan joyida kuzatiladi. Braula g‘umbaklari oq tusda, ovalsimon bo‘lib, uzunligi 1,4 mm gacha etadi. Tuxum qo‘yishdan 18-28 kun, o‘rtacha 21 kundan so‘ng etuk hasharotlar chiqadi. Braulalar dekabr oyidan to aprel oyigacha tuxum qo‘ymaydi va etuk xasharot shaklida qishni o‘tkazadi. Noyabr va ayniqsa dekabr oyida braulalarning ko‘pchiligi nobud bo‘ladi arixonalarning zararlanish darajasi keskin pasayadi. Ona yoki ishchi ari tanasidan ajratib olingan braulalar ko‘pi bilan 2-3 kungacha yashaydi. Asalari oilalari braulez bilan tezda zararlanadi, biroq kasallik juda ham sekinlik bilan rivojlanib, ona arilarning nobud bo‘lishi va oilalarning mahsuldorligini keskin kamayishi bilan ifodalanadi. Epizootologik ma’lumotlar. Braulalar juda ham harakatchan bo‘lib, bir aridan ikkinchisiga tezda sakrab o‘tadi. Sog‘lom ari oilalari braulez bilan erkak arilar hamda adashgan arilar orqali zararlanadi. Braulyoz arilar to‘da, g‘uj bo‘lib qolganlarida, kasal oilalardan yangi oilalarni barpo etayotganda, asal uyalarini joylarini almashtirayotgan yoki ulardan yangi avlod olinayotganda tezda tarqaladi. Uzoq masofalarda esa kasal oilalar yoki ona arilarni transportirovka qilish jarayonida tarqaladi. Kasallikka qarshi kurashishda kasallik kelib chiqqan arixonalarga kasallikni yo‘qotilguncha karantin e’lon qilinadi. Sistematik ravishda ham etuk braulalarni va ham rivojlanayotgan yosh braulalarni yo‘qotib boriladi. Braulalarning tuxum, lichinkasi va g‘umbaklarini may-iyun oylarida asal uyachalarini buzib eritish yo‘li bilan amalga oshiriladi. Braulalarning tuxum, lichinka va g‘umbaklari bor bo‘lgan mumli katakchalar eritiladi. Etuk braulalarni esa fenotiazin¸tedion yoki folbeks preparatlari bilan yo‘q qilinadi. Asosiy adabiyotlar: 1. Gerasimchik V,A., E.F. Sadovnikova ”Bolezni r i b i pchel” uchebnoe posobie, Minsk, 2017 god 2. Osetrov V.S. (pod redaksiey) «Bolezni rib». Spravochnik, Moskva VO Agropromizdat, 1989. 3 . Poltev I., Neshataeva E .V.// Bolezni vrediteli pchel. Moskva, Kolos, 1977 god 4. Haqberdiev P.S., Tursunqulov A.R. «Baliqlarning yuqumli va yuqumsiz kasalliklari». O‘quv qo‘llanma. Samarqand, 2010 yil. 5. Haqberdiev P.S. va boshqalar/ «Baliqchilik va baliq kasalliklari», Samarkand, 2008. 6. Haqberdiev P.S., Qurbonov F.I., Qarshiyeva V.SH. «Baliq va asalari kasalliklari» O‘quv qullanma. Toshkent, 2016 y.

Asalarilarning invazion (Nozematoz, Varroatoz, Akarapidoz, Braulyoz kasalliklari

Купить