Asosiy tog‘ hosil bo‘lish bosqichlari - Geologiya - Referatlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	2000UZS
Hajmi	37.6KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	07 Noyabr 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Referatlar
Fan	Geologiya

Asosiy tog‘ hosil bo‘lish bosqichlari

Sotib olish

ASOSIY TOG` HOSIL BO`LISH BOSQICHLARI
Reja:
1. Tog‘ jinslarining burmalanishi
2.Baykal burmalanishi
3 . Kaledon burmalanishi
4 . Gersin burmalanishi
5.Mezozoy burmalanishi
6.Alp burmalanishi

1. Tog‘ jinslarining burmalanishi , burmalanishning hosil bo‘lishi —
tektonik deformatsiyalar natijasida tog‘ jinslari qatlamlarining ezilib ,
burmalanish jarayoni . Burmalar majmuasi shakli , kelib chiqishi va hosil
bo‘lishining kinematik sharoitlariga qarab farqlanadi . Tog‘ jinslarining
burmalanishi morfologik belgilarga qarab to‘liq, golomorfli yoki uzun,
ingichka burmalardan tashkil topgan, qavariq ( antiklinal ) va botiq sinklinal )
burmalangan zonalarni muntazam to‘ldirib turuvchi chizikdi (alpinotipli);
uzuqyulukli yoki alohida, tarqoq, ko‘proq antiklinal burmalarga yaqin turli
shakldagi (vallar, gumbazlar, noto‘g‘ri ko‘rinishli ko‘tarilmalar) to‘g‘ri
yotgan qatlamlar maydonlari bilan bo‘lingan guruhlardan tashkil topgan
idiomorfli; oralik, burmalanishli va boshqa tiplarga bo‘linadi. To‘liq
burmalanishda hududning hamma maydoni antiklinal va sinklinal burmalar
bilan band bo‘lib, gorizontal katlamlar uchramaydi. Unda, asosan, surilish va
ushalish, tog‘ jinslarining jipslashishi va metamorfizmi sodir bo‘ladi.
Uzuqyuluq burmalanishga braxiantiklinal va braxisinklinallar, ko‘tarilmalar,
gumbazlar, diapir burma va boshqalar kiradi. Ularda tik tektonik buzilishlar
ko‘p uchraydi. Oraliq burmalanishlar 2 xil: qirrasimon va sandiqsimon
bo‘ladi. Qirrasimon burmalanishda jarlik, siqiq antiklinal va keng tekis
sinklinallar navbatma navbat keladi, tog‘ oldi bukilmalarida uchraydi.
Sandiqsimon burmalanish sandiqsimon antiklinal va sinklinallardan iborat.
Turli davrlarda hosil bo‘lgan turli yoshdagi burmalanishlar ma’lum. Masalan,
Baykal ( tokembriy oxiri — kembriy boshi), Kaledon (quyi paleozoy oxirida),
Gersin (yuqori paleozoyda), Kimmeriy yoki Tinch okean (yuqori yura va bur
davrlarida) va Alp (kaynozoyda) burmalanishlari. Tog‘ jinslarining
burmalanishini o‘rganish faqat nazariy emas, balki amaliy ahamiyatga ega,
chunki burmali deformatsiyalar foydali qazilmalar yotishining tavsifiga va
konsentratsiyasiga ta’sir ko‘rsatadi. Tog‘ jinslarining burmalanishi paytida
neft, gaz va ba’zi bir ruda konlari hosil bo‘ladi va to‘planadi.

Butun yer taraqqiyoti davomida bir nechta burmalanishlar bo`lgan.
Bugungi kunda fanda chuqur o`rganilgan tog` burmalanishlariga baykal,
kaledon, gersin, mezozoy va alp burmalanishlrini aytishimiz mumkin. Lekin
bulardan tashqari g eosinklinallarda butun kechki proterozoy davomida bir
necha bor burmalanish epoxalari: gota, grenvil, katang va b oshqalar
kuzatilgan. Ammo ular geosinklinallar rivojlanishida tub burilishga olib
kelmagan.
2.Baykal burmalanishi. Taxminan 650 mln. yil ilgari vendning
boshida er sharida ertabaykal tog‘ burmalanish epoxasi sodir bo‘ladi.
Ko‘pchilik geosinklinallarda to‘plangan cho‘kindi yotqiziqlarning kuchli
siqilishi va ularning metamorfizmi Er po‘stining bir qator viloyatlarida
geosinklinal rejimning yakunlanishiga olib kelgan. Bungacha mavjud bo‘lgan
platformalarning chetlariga yangi barqaroar epibaykal platformali viloyatlar –
baykalidlar qo‘shilib, ularning hududini kengaytirgan.
Baykalidlarning hududlari paleozoyning boshlarida hozirdagiga
qaraganda kengroq bo‘lgan. CHunki fanerozoyning faol geologik jarayonlari
epibaykal platformalarining qatta qismini buzib, qayta ishlagan. Masalan,
V.E. Xainning fikricha ko‘pchilik yosh geosinklinallarning, «shu jumladan,
O‘rtaerdengizi va G‘arbiy Tinch okeani singari ulkan geosinklinallarning
asosida» baykalidlar yotadi.
Kechki proterozoyning oxirida oldingi geosinklinallarning
platformalarga aylanib ketishi bilan bir vaqtda SHimoliy Amerikaning
shimolida, SHarqiy Grenlandiyada, Britaniya orollarida va Skandinaviyaning
shimolida engi geosinklinallar shakllanadi. Bu yangi hosil bo‘lgan
geosinklinallar amalda ertabaykal tog‘ burmalanish epoxasida burmalanishga
uchramagan.
-jadval
Tog‘ hosil bo‘lish bosqichlari

Bosqichlar Ro‘y bergan
davrlar Hosil bo‘lgan tog‘lar
1. Baykal Proterozoy erasi
oxiri, kembriy
davri Baykalbo‘yi, Sharqiy Sayon, Taymir,
Arabiston yarim oroli, Shimoliy
Koreya, Janubiy Sharqiy Braziliya,
Lunda-Katanga tog‘lari
2. Kaledon Devon davri Oltoy, Tyanshan, Qozog‘iston past
tog‘lari, Shimoliy Skandinaviya, Shim.
Appalachi
3. Gertsin Toshko‘mir
davri Ural, Markaziy Yevropa, Janubiy
Appalachi, Patagoniya, Janubiy
Tyanshan, Sharq, Avstraliya, Sharqiy
Qozog‘iston
4. Mezozoy
(kimmeriy,
larami,
nevadiy) Yura, bo‘r
davrilari Yuqori Yana, Kolima, Chukotka,
Sixoyetalin, Janubi Sharqiy Osiyo,
Sharqiy, Markaziy Kordilera
5. Alp (Yangi
burmalanish) Neogen,
Antropogen Alp-Himolay mintaqasidagi tog‘lar,
And tog‘lari, G‘arbiy Kordilera,
Kamachatka, Yaponiya, Yangi
Gvineya, Yangi Zellandiya
Janubiy Amerikaning g‘arbiy va janubiy-g‘arbiy chekkalarida
Arekip, Serra-Pimpa va SHimoliy Patagon massivlari hamda Peru va
Boliviyadagi SHarqiy Kordilera ko‘tarilgan . Kordilerada bu jarayonlar
burmalanish va metamorfizmning yashiltoshli darajasi bilan birga kechgan .
Nordon vulkanizm va granit hosil bo‘lishi keng rivojlangan . Antarktida va
Tasmaniyaning g‘arbi ham orogen rivojlanish bilan xarakterlangan , bunda
SHarqiy Avstraliya chekkasi esa passiv rejimda rivojlangan.

Bo‘lajak Lavrosiyoda hodisalar ancha o‘zgacha kechgan. Bir tomondan
kechki rifeyda mavjud bo‘lgan Timan-Urol, SHimoliy Taymir, Eni sey-
Baykal geosinklinal tizimlar yopilgan, ularning o‘rnida burmali tog‘lar
vujudga kelib, SHarqiy Evropa va Sibir kontinen tal palaxsalari kengaygan.
Bu burmalanish N.S.SHatskiy tomonidan baykal burmalanishi deb
nomlangan .
3.Kaledon burmalanishi. Ordovik davrining oxirlarida tektonik
harakatlar natijasida materiklar ko‘tarilgan va dengiz regressiyasi amalga
oshgan. Ba’zi joylarda tub kembriy va ordovik jinslari burmalanishga
uchragan va tog‘lar vujudga kelgan. Orogenezning bu qadimiy bosqichi
kaledon burmalanishi deb ataladi.
Kaledon burmalanishi (SHotlandiyaning lotincha nomi
Kaledoniyadan) — kaledon bosqichi 200 million yilcha davom etgan va
kembriy hamda silur davrlarini o‘z ichiga olgan. Ba’zi hududlarda devon
davrida yakunlangan. Kaledon burmalanishi terminini fanga fransuz
geologi M. Bertran 1887 yilda kiritgan. Kaledon burmalanishi Britaniya
orollarining katta qismi, Skandinaviya ya. o. ning shim.g‘arbiy qismida,
SHpitsbergen orollarida, Osiyoda — Markaziy Qozog‘istonning g‘arbiy
qismi, G‘arbiy Sayan, Tog‘li Oltoy, Mongoliya Oltoyi, Janubiy-SHarqiy
Xitoy, SHarqiy Avstraliyada, Grenlandiyaning shimoliy va sharqiy
qismida, shuningdek, SHimoliy Appalachi va boshqa joylarda bo‘lib
o‘tgan. Kaledon burmalanishi cho‘kish va ko‘tarilish davrlarini o‘z ichiga
oladi. Kaledon burmalanishining eng dastlabki fazasi kembriyning o‘rta va
oxiriga, asosiy fazalari esa ordovik oxiri — silur boshi va oxiriga hamda
devon boshiga to‘g‘ri keladi. Dastlab geosinklinal havzalar paydo bo‘lgan.
Bu havzalar gilli slanets, grauvakka, spilitdiabaz, diabaz, ohaktosh kabi
tog‘ jinslaridan tashkil topgan. Geosinklinal havzalari Kaledon
burmalanishining 2-davrida ko‘tarilib, undagi qatlamlar burmalangan va

ularning o‘rnida tog‘ tizmalari paydo bo‘lgan. Erning geologik rivojlanish
tarixini o‘rganishda Kaledon burmalanishining o‘rni muhim. Kaledon
burmalanishining gersin burmalanishidan farqi ko‘plab hududlarda
geosinklinal rivojlanishi yakunlanmaganligi, yaqqol ifodalangan old
botiklarning yo‘qligi, kechki kaliyli granitlarning kamligi va erta
geosinklinal vulkanizm va ofiolitlarning keng tarqalganligidadir. Kaledon
burmalanishi bo‘lgan hududlardan xrom, nikel, oltin, nodir metallar, fosfor
konlari ko‘p topilgan.
4.Gersin burmalanishi. Paleozoy erasining oxirlarida, qisman
karbon, qisman permda ko‘pchilik rayonlarda orogenez boshlangan.
Appalachi geosinklinalining katta qalinlikdagi cho‘kindi jinslari
burmalangan va er yoriqlari bilan murakkablashgan. Tog‘ hosil
bo‘lishining bu bosqichi Evropa va Osiyoda gersin, SHimoliy Amerikada
esa appalachi orogenezi deyiladi.
Gersin bosqichi 125 million yilcha davom etgan va devon, toshko‘mir
(karbon), hamda perm davrlarini o‘z ichiga olgan. Bu davrda po‘sti Er
tarixida eng kuchli deformatsiyalardan biriga uchragan. Paleozoy
geosinklinallarida jadal burmalanish, tog‘ hosil bo‘lishi va granitoidli
intruziv magmatizm namoyon bo‘lgan va natijada burmali tog‘ sistemalari —
gersinidlar (Gersin Evropasi deb atalmish G‘arbiy Evropa, Ural, Tyanshan,
Oltoy, Kunlun va boshqa burmalangan tog‘ sistemalari) vujudga kelgan.
Gersin burmalanishi asosan ordoviksilurda va devonning boshida, unga
nisbatan qadimroq bo‘lgan bay kal asosida vujudga kelgan dengiz
cho‘kindilari, vulkan jinslarining qalin qatlami bilan to‘lgan. Varissiy, varis
burmalanishi terminini nemis olimi E. Zyuss fanga kiritgan. Gersin
burmalanishi ikki davrni o‘z ichiga oladi.
Gersin burmalanishining birinchi davri — breton (Amerikada — akad)
(devon oxiri — karbonning boshlanishi) — Appalachi tog‘larida, Kanada

Arktika arxipelagida, And tog‘lari, Markaziy Osiyo (Kunlun) va G‘arbiy
Evropada paleozoy geosinklinalining markaziy qismida namoyon bo‘lgan.
Gersin burmalanishi asosiy davri — sudet (ilk karbon oxiri — o‘rta karbon
boshlanishi) — Evropa gersinidlarining burmali strukturalarining hosil
bo‘lishida, paleozoy davri geosinklinallarining burmalangan tog‘
sistemalariga aylanishida muhim rol o‘ynagan. Gersin burmalanishidan keyin
ilk bor G‘arbiy, Markaziy va Jan. Evropa, SHim.-G‘arbiy Afrika ( Marokash
Mesetasi), SHim. Kavkaz va Kavkazoldi, Ural, Tyanshan, Oltoy, Mongoliya,
Katta Xingan, Appalachi va Uoshito tog‘lari, Kanada, Avstraliya Alp tog‘lari
va b. tog‘ tizmalari hosil bo‘lgan.
SHim. Amerika Kordilera tog‘larida Gersin burmalanishi bir qancha
ichki ko‘tarilmalarni hosil kalgan Gersin tog‘ hosil bo‘lish jarayoni,
shuningdek Evropaning shim.g‘arbi, Markaziy Krzog‘iston, Oltoy-Sayan
burmali oblastining sharqiy qismi va b. joylardagi kaledon burmali
oblastlariga ham tarqalgan. O‘rta dengiz mintaqasi (Dinaridlar — Ellenidlar,
Anadolu tog‘liklari, Kavkaz va Hinduqush tog‘larining jan. yon bag‘rilari va
Markaziy Pomir ) da Gersin burmalanishi tugay boshlaydi, ammo shu
mintaqaning G‘arbiy va Jan. SHarqiy Osiyo qismida Himolay tog‘lari,
Myanma, Malakka ya. o. gacha bo‘lgan joylarda Gersin burmalanishi bir oz
ko‘tarilmalar, cho‘kindi to‘planish jarayonida esa tanaffusli uzilishlar xolida
bo‘lgan.
5.Mezozoy burmalanishi. Mezozoy erasi davrida namoyon bo‘lgan
tektonik magmatik faollik, tog‘ hosil bo‘lish va granit intruzivli magmatizm
davrlari. Mezozoyda dastlabki va yirik burmalanish trias oxiri va yura
boshida sodir bo‘lgan va Evrosiyoning g‘arbida erta kimmeriy va sharqida
laramiy nomlari bilan ma’lum. Erta kimmeriy-laramiy deformatsiyalari katta
maydonni (Hindixitoy, Eron tog‘ligining shim.-sharqi, Mang‘ishloq va
Taymir ya.o. lari, shim. Dobruja va SHimoliy Amerika Kordilera tog‘larining

ayrim qismlari) qamrab olgan. Erta kimmeriydan keyin boshlangan kechki
kimmeriy tektonik davri and, nevada, kolima, arauka va boshqa nomlar bilan
ma’lum. U yuraning oxiri — bo‘r boshlarida bo‘lib o‘tgan va areali Tinch
okean burmali halqasidan iborat. Mezozoy burmalanishining uchinchi yirik
davri bo‘rning o‘rtalariga va, ayniqsa, oxiriga to‘g‘ri keladi. Uning namoyon
bo‘lishi butun Alp-Himolay mintaqasi bo‘ylab ma’lum. Mezozoy granit hosil
bo‘lishi jarayoni Tinch okean halqasidan tashqari rayonlarni, jumladan,
SHarqiy Osiyoda ayrim hududlarni ( Aldan qalqoni, Baykalorti, Mongoliya va
Xitoyning sharqi) ham qamrab olgan. Mezozoy tektogenezi rangli metallar
(mis, molibden, qalay, volfram va b.), shuningdek, oltin konlarining hosil
bo‘lishi bilan birga kechgan. Ba’zi tadqiqotlar Mezozoy burmalanishi
davrlarini Alp burmalanishi davri bilan qo‘shib, bitta Alp tektogenezi sikli
shaklida qaraydilar.
6.Alp burmalanishi — asosan kaynozoydagi tektogenez erasi;
geosinklinal oblastlarda vujudga kelib, mezozoy va paleogenda rivojlangan.
Alp burmalanishi natijasida geosinklinallar burmali tog‘larga aylangan.
O‘sha vaqtda Alp burmali tog‘lari (Alp burmalanishi nomi shundan) va Alp
geosinklinal (burmali) oblasti va boshqa tuzilishlar shakllandi. Alp
burmalanishi O‘rta dengiz va Tinch okean mintaqalariga ajratilgan. O‘rta
dengiz mintaqasiga Apennin, Alp, Karpat, Qrim tog‘lari, Katta Kavkaz,
Pomir, Himolay va boshqalar kiradi; Tinch okean mintaqasiga Kordilera,
And, Kamchatka, Kuril, YAponiya, Filippin orollaridagi tog‘lar va boshqalar
kiradi. Alp burmalanishi dagi tog‘lar yosh, ular kam emirilgan, shuning
uchun ham er yuzasidagi eng baland tog‘lar hisoblanadi. Alp burmalanishi
shuningdek tokembriy, paleozoy va mezozoyda ko‘tarilgan tog‘larga ham
ta’sir qilgan. Bu mintaqalarda vulkanizm va seysmik harakatlar kuchliligidan
Alp burmalanishining ayrim tuzilishlari hali ham rivojlanishda.

Asosiy tog‘ hosil bo‘lish bosqichlari

Sotib olish