Tabiiiy va jinsiy tanlanish nazariyalari - Геология - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	41.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Геология

Tabiiiy va jinsiy tanlanish nazariyalari

Купить

Tabiiiy va jinsiy tanlanish nazariyalari .
Reja:
1. “Evolyusiya” tushunchasi tabiiy tanlanish nazariyasini kelib chiqish
shartlari.
2. Evolyusion nazariyaning asosiy shartlari, tabiiy tanlanish natijalari
3. Evolyusion nazariyaning mazmuni
4. Jinsiy tanlanish nazariyalari

“Evolyusiya” tushunchasi tabiiy tanlanish nazariyasini kelib chiqish
shartlari .
Evolyusion nazariyaning asoschisi bo’lmish Ch. Darvin 1809 yili 12
fevralda Angliyaning Shryusberi shahrida shifokor oilasida tvallud topdi. U
maktabni tugatgach, Edinburg dorilfununining shifokorlar tayyorlaydigan
fakulg’tetiga o’qishga kirdi. Biroq ko’pgina tibbiyot fanlarining lotin tilida
o’qitilishi hamda bemorlarni narkozsiz operasiya qilinishi Darvinda tibbiyotga
nisbatan hyech qanday qiziqish uybotmadi. Shu sababli, u dorilfununni tashlab
otasining tavsiyasiga ko’ra Kembridj dorilfununining cherkov xodimlari
tayyorlaydigan fakulg’tetiga o’qishga kirdi. Bu yerda Darvin diniy aqidalar bilan
unchalik shug’ullanmasdan professorlar D.Guker va A. Sedjviklar rahbarligida
tabiiy fanlar bilan shug’ullandi va tabiatga uyushtirilgan ekspedisiyalarda faol
qatnashdi. 1831 yili dorilfununni tamomlasa ham cherkov xodimi bo’lib ishlamadi.
Yosh Darvinning tabiiy fanlarni o’rganishga bo’lgan ishtiyoqining zo’rligi va
tabiat qo’ynida kuzatish ishlari olib boirsh mahoratidan xabardor bo’lgan prof.
Genslo uni dunyo safariga otlanayotgan “Biglg’” (Iskovich) kemasiga
tabiiyotshunos sifatida qabul qilinishiga tavsiyanoma berdi. Mazkur kemaning
tabiatshunosi sifatida Darvin besh yil mobaynida Atlantika, Tinch va Hind
okeanlarida, ko’pgina orollarda, Janubiy Amerikaning sharqi-g’arbiy qirg’oqlarida,
Avstraliya, Afrikaning janubiy o’lkalarida bo’ldi va u yerlarda qadimgi davrlarda
va hozirgi vaqtda tarqalgan o’simlik va hayvonlar bilan tanishdi. U ilgari vaqtlarda
o’lib ketgan va hozir yashayotgan hayvonlar o’rtasida juda ko’p o’xshashdik va
farqlar borligini ehtirof etdi. U Shimoliy va Janubiy Amerika hayvonlarini o’zaro
taqqoslab, Janubiy Amerikada lama, tapir, yalqov, chumolixo’r, zirhli hayvonlar
borligini, ular Shimoliy Amerikada uchramasligini aniqladi. Darvinning
uqtirishicha qadimgi davrlarda bu ikki qitha yagona bo’lgan. Keyinchalik Meksika
tog’lari tufayli yagona qitha ikkiga bo’lingan. Natijada ularning hayvonot va
o’simlik olamida farqlar paydo bo’lgan. Darvinni, ayniqsa, Janubiy Amerikaning
g’arbiy qirg’og’idan 900 km uzoqlikdagi Galopogoss arxipelagining hayvonot va
o’simliklar olami hayratga soladi. U yerda qushlar, sudrali yuruvchilar ko’p

uchraydi. Chumchuqsimonlar turkumiga kiruvchi vhyuroklar, sudraluvchilardan
toshbaqalarni har bir oroldagi xillari o’ziga xos tuzilishga ega. Umuman olganda,
Galopogoss arxipelagining hayvonot va o’simliklar olami Janubiy Amerika hayvon
va o’simliklariga o’xshash. Lekin ayrim belgi, xossalari bo’yicha farq qiladi.
Darvin besh yillik safardan juda boy kolleksiya, gerbariy va qotirilgan,
fiyesirlangan hayvon va o’simliklar bilan qaytdi. Bu safar unga organik olam
evolyusiyasi haqidagi ta’limot uchun asos bo’lgan dalillarni to’plash imkonini
yaratdi va uning kealjagini belgilab berdi.
Darvin dunyo safaridan qaytgach, to’plangan materiallar ustida Angliyaning
ko’zga ko’ringan tabiiyotshunos olimlari bilan hamkorlikda shug’ullana boshladi.
Shu bilan bir qatorda yangi hayvon zotlari, o’simlik navlarini chiqarish tajribasini
o’rgandi. Ilgari o’tgan va o’zi bilan tengdosh olimlarning asarlari bilan tanisha
boshladi. Shularga asoslanib, u organik olam evolyusiyasi haqida dastlab 1842 yili
ilmiy asar yozdi va uni yana 15 yil davomida kengaytirdi, chuqurlashtirdi,
ishonchli dalillar bilan asosladi. Nihoyat 1859 yili “Turlarning paydo bo’lishi”
degan mashhur asarini nashr ettirdi.
U yana bir necha asarlar yozdi. Ulardan “Xonakilashtirilgan hayvon,
madaniy o’simliklarning o’zgaruvchanligi” (1868), “odamning paydo bo’lishi va
jinsiy tanlanish” (1871), “O’simliklar olamida chetdan va o’z o’zidan
changlanishning tapsiri” (1876) kabilarni ko’rsatib o’tish kerak. Bu asarlarda olim
organik olam evolyusiyasining harakatlantiruvchi kuchlari: irsiyat,
o’zgaruvchanlik, yashash uchun kurash va tabiiy tanlanish ekanligini ehtirof etdi.
Ch.Darvinning 1859 yili yozgan “Tabiiy tanlanish yo’li bilan turlarning
kelib chiqishi” 1
va 1971 yili yozgan “Odamning kelib chiqishi va jinsiy tanlanish”
kabi asarlarida organik dunyoning evolyusion taraqqiyotining asosida uchta omil
yotadi deb ko’rsatadi. Ular: o’zgaruvchan-lik, irsiyat va tabiiy tanlanish.
O’zgaruvchanlik tufayli organizmlarning tuzilishi va funksiyalarida yangi belgilar
paydo bo’ladi, irsiyat esa bu o’zgarishlarni mustahkamlaydi, tabiiy tanlanish
tufayli yashash uchun kurash jarayonida hayotning o’zgargan muhitiga moslasha
1
Myers D.G. Psychology.Ninth Edition. – Worth Publishers, 2010. – 910 p 145

olmagan organizmlar yo’qolib boradi, moslasha olganlari esa yashashini,
taraqqiyotini davom ettiradi. Shunday qilib Charlz Darvin organik dunyo
evolyusiyasining asosiy harakatlantiruvchi kuchlarini topdi. Lekin insonning
vujudga kelishidagi sosial omillarni ko’rsatib bera olmadi. Bu jihatlar
antropososiogenez konsepsiyasi tarafdorlari tomonidan takomillashtirildi. Bu
konsepsiya tarafdorlari odamning paydo bo’lishida mehnatning konstruktiv rolini
ko’rsatib berishdi. Ularning fikricha, qo’lning, nutqning, miyaning, tafakkurning
rivojlanishida, kishilarning o’zaro hamkorligi va sosial jamoalarning vujudga
kelishida mehnat faoliyati asosiy rol o’ynaydi. Chunki, mehnat qilish jarayonida
odamlarda mehnat qurollarini takomillashtirish ehtiyoji paydo bo’ladi. Odamlar
mehnat qurollarini takomillashtirish jarayonida o’zlarini ham takomillashtirib
borgan. Bu jarayon ham tabiiy tanlanish bilan chambarchas bog’langandir. Yangi
va samarador, qulay mehnat qurollari esa, eskirgan, samaradorligi kam, noqulay
mehnat qurollarini siqib chiqaravergan.
Darvin nazariyasini kurashchan materializm va ateizm targ’iboti uchun,
g’oyaning haqqoniyligini isbotlovchi nazariya deb, uni g’oyaviy qurol sifatida
ishlatishga intildi. Aslida bu konsepsiya mafkuradan holi bo’lgan, organik
dunyoning evolyusion taraqqiyotini aks ettiruvchi tabiiy-ilmiy nazariya edi.
Odamning paydo bo’lishi haqida turli xil boshqa konsepsiyalar ham mavjud
bo’lib, ular kreasionistik (teistik) antropologik nazariya, genetik populyasiyali
evolyusion nazariya, mutasiyali evolyusion nazariya, sintetik evolyusion nazariya,
saltasionistik (hayotning vujudga kelishini sakrashlar tarzida aks ettiruvchi)
evolyusion konsepsiya, neokatastrofizm konsepsiyalari hisoblanadi. Bu
konsepsiyalarda ham insonning paydo bo’lishiga turli xil rakurslardan turib
yondashilgan. Bu konsepsiyalarning mualliflari Ch.Darvinning konsepsiyasini turli
tarafdan rad etishga intilishgan. Lekin, Ch.Darvinning evolyusion nazariyasi
organik olam taraqqiyotining umumiy mexanizmini ochib berishda muhim rol
o’ynaydigan fundamental asoslarga ega bo’lgan xaqqoniy tabiiy-ilmiy
konsepsiyadir. Bu konsepsiyaga tolerant yondashib, unga hozirgi zamon sinergetik
taraqqiyot metodologiyasini tadbiq etsak, organik dunyoning evolyusiyasini

chiziqli rivojlanish tarzida emas, balki o’zini-o’zi sozlovchi, o’zini-o’zi
takomillashtiruvchi,nochiziqli rivojlanuvchi sistema sifatida yondashsak, bu
konsepsiyaning qadri yanada oshadi va shunda evolyusion konsepsiyaning o’ta
murakkab qirralarini ham to’g’ri anglab yetish imkoniyati vujudga keladi.
Bu konsepsiya hali tabiatshunoslikda kreasionistik konsepsiya, teistik
konsepsiya hukmronlik qilib turgan bir sharoitda, masalalarga murakkab sistema
nuqtai nazaridan qarash hali rasmga kirmagan bir sharoitda ishlab chiqilgan edi.
Shu sababli bu nazariyaning qiyomiga yetmagan jihatlari ham bo’lgan. Masalan,
Ch.Darvin organik dunyoning evolyusion taraqqiyoti zanjiri ketma-ketligiga nazar
tashlab, odam va maymunlarning 2
ajdodlari bir ekanligi haqidagi g’oyani ilgari
suradi. Aynan shu g’oya ruhoniylarni g’azablantirgan. Aslida u barcha
jonivorlarning, jumladan insonlar va maymunlarning kelib chiqishi, yaratilishining
ildizi borib-borib bir nuqtada birlashadi deyishi ham mumkin edi. Ammo ilmiy
haqiqatlar quruq e’tiqodgagina, noma’lum, mavhum dalillargagina asoslanib ilgari
surilmaydi. Mavjud ilmiy dalillar esa odam va maymun organizmining bir-biriga
juda yaqinligini, ularning ajdodlari ham toboro bir-biriga yaqinlashib borganligini
isbotlaydi. Ch.Darvin ana shu haqiqatni isbotlovchi ilmiy dalillarni to’play olgandi.
Ch.Darvin ilgari surgan bu nazariya rivojlanishning evolyusion yo’lini ifodalab
beruvchi, muhim rasional fikr bo’lib, bu fikr insoniyatga, uning taraqqiyoti uchun
doimo xizmat qiladigan konstruktiv (bunyodkor) mazmunga egadir. Uni inkor
etish, insoniyat erishgan ilmiy qadriyatlarga nisbatan notolerant yondashuv va
ularni ko’r-ko’rona rad qilish, obro’sizlantirishdir.
Agar bugun evolyusion nazariyaga nisbatan tolerantlikni cheklab qo’ysak,
ertaga nisbiylik nazariyasga, indin esa sinergetikaga, xullas, barcha ilmiy
haqiqatlarga nisbatan tolerant yondashuvning inkor etilishiga yo’l ochiladi. Ilmiy
nazariyalar olimlarning yillab olib borgan mashaqqatli izlanishlari tufayli vujudga
keladi va ular keyingi avlodlar tomonidan sayqallanib, takomillashtirilib boriladi.
Darvinning evolyusion nazariyasini bugungi kundagi ilg’or metodologik uslublar
yordamida yanada takomillashtirish, organik dunyo taraqqiyotining kelajagini
2
Myers D.G. Psychology.Ninth Edition. – Worth Publishers, 2010. – 910 p 142

bashorat qila oladigan nazariya darajasiga ko’tarish bugungi ilm ahli oldidagi,
tabiatshunoslar oldidagi eng mas’uliyatli vazifalardan biridir. Bu nazariya organik
dunyo taraqqiyotini to’g’ri tushuntiruvchi ilmdir. Fan taraqqiyotida Darvinning
evolyusion nazariyasi o’zining mustahkam o’rniga egadir, uni siqib chiqarishga
bo’lgan har qanday intilishlar fan taraqqiyoti qonuniyatlarini yaxshi bilmaslikdan,
yoki bu nazariyaning mohiyatini chuqur anglab yetmaganlikdan dalolat beradi 3
.
Boshqa ilmiy nazariyalar singari Darvinning evolyusion nazariyasi ham fan
tarixida o’z o’rniga ega va unga tolerant yondashish lozim.
Jinsiy tanlanish holatlarini tahlil qilish vaqtida biz quyidagi holatlarga duch
kelamiz. Erkak yoki ayol bo’lishidan qat’iy nazar bizning yashash tarzimiz bir
biriga o’xshashdir, shu sababli bizning ijtimoiy holatlarni idrok qilishimiz deyarli
bir xil xisoblanadi 4
Jinsiy farqlarni tahlil qilganda psixologlar R.Buamaster, K.Kataniz va
K.Borglar ayollar va erkaklar o’rtasidagi tafovutlarni o’rganishgan. Hozirgi kunda
erkaklarga xos bo’lgan faoliyatlar ayollar tomonidan bajarilishi mumkinligi haqida
fikrlarni keltirib o’tishgan 5
. Masalan kim ko’proq avtomobil xaydashga moyil, kim
ko’proq jinsiy mayllar haqida o’ylaydi, g’oyalarning boshlovchisi kim degan
savollarning barchasiga erkaklar degan javob qaytarilgan. VVS tomonidan 200000
ta sinaluvchida 53 mamlakatda tadqiqot ishlari olib borilgan bunda jinsiy maylni
boshlovchilar erkaklar sifatida tan olingan M.Segal (1990) 6
.
Jinsiy farqlar turli xil jins vakillarida turlicha ekanligini kuzatishimiz
mumkin. Munosabatlarda gender farqlar albatta ularni xatti-harakatiga ta’sir
ko’rsatadi.
Evolyusion nazariyaning asosiy shartlari, tabiiy tanlanish natijalari
O’ zgaruvchanlik tur ichidagi individlarning uzaro tafovut kilishidir. Bir
turning individlari urtasida kuzatiladigan tafovutlar organizmdagi irsiy
xossalarning uzgarishiga boglik bulishi mumkin. O’ zgaruvchanlik organizmning
3
Myers D.G. Psychology. Ninth Edition. – Worth Publishers, 2010. – 910 p 140
4
Myers D.G. Psychology.Ninth Edition. – Worth Publishers, 2010. – 910 p 146
5
Myers D.G. Psychology.Ninth Edition. – Worth Publishers, 2010. – 910 p 146
6
Myers D.G. Psychology.Ninth Edition. – Worth Publishers, 2010. – 910 p 146

tashki sharoit bilan uzaro munosabatini aks ettiradi. Genetik nuktai nazardan
karaganda, uzgaruvchanlik organizmning individual rivojlanishi prosessida
genotipning tashki sharoit bilan uzaro reaksiyasi natijasidir.
Organizmlarning uzgaruvchanligi organik olam rivojlanishining asosiy
faktorlaridan biri bulib, sunhiy tanlash bilan tabiiy tanlanish uchun asosiy
manbadir.
O’zgaruvchanlik xillari. Biologiyada irsiy va noirsiy uzgaruvchanlik xillari
mahlum. Noirsiy uzgaruvchanlik organizm belgilarining uzgarishi bulib, bu
zugarish jinsiy kupayishda nasldan-naslga berilmaydi. Bunday uzgaruvchanlikni
Darvin anik uzgaruvchanlik deb atagan edi. Xozir u genetikada modifikasion yoki
fenotopik uzgaruvchanlik deyiladi.
Irsiy uzgaruvchanlik genotip bilan boglik bulganligidan organizmning
uzgargan belgi – xususiyatlari nasldan – naslga beriladi.
Genlarning kombinasiyasi va rekombinasiyasidan vujudga keladigan
uzgaruvchanlik kombinasion uzgaruvchanlik deyiladi. Genlar kombinasiyasi va
ularning uzaro tahsiri irsiy uzgaruvchanlikni vujudga keltiradi. Genlar
kombinasiyasi ikki prosess: 1) meyozda xromosomalarning mustakil tarkalishi va
uruglanishda ularning tasodifan kushilishi; 2) xromosomalarning chalkashuvi va
genlar rekombinasiyasi asosida amalga oshadi. Kombinasion uzgaruvchanlikda
genlar uzgarmaydi, balki genotipda ularning kushilish va uzaro tahsir
mexanizmigina uzgaradi.
Irsiy uzgaruvchanlikning ikkinchi xili mutasion uzgaruvchanlik bulib,
bunda organizmlarning genotipi uzgaradi. Demak, irsiy uzgaruvchanlik organizm
genotipining, noirsiy uzgaruvchanlik organizm fenotipining uzgarishidir. Ushbu
bobda modifikasion va mutasion uzgaruvchanlik bilan tanishamiz 7
.
Hayotning hujaraviy shakllari. Tirik mavjudotlarning asosiy massasini
hujayralar tashkil etadi. Hujayra hayotning hamma asosiy xususiyatlarini o’zida
namoyon qiluvchi eng kichik elementar tuzilmadir.
Hujayralar o’z tuzilishiga ko’ra 2 guruhga bo’linadi:
7
Myers D.G. Psychology.Ninth Edition. – Worth Publishers, 2010. – 910 p 146

Prokariot hujayralar. Prokariot (yunoncha pro – oldin, karion – yadro so’zlaridan
olingan) xujayralar eng oddiy tuzilgan bo’lib, qadimiy organizmlardir. Yerda hayot
rivojlanishining eng dastlabki bosqichlarida paydo bo’lib, hozirgi davrgacha
saqlanib qolgan. Prokariotlarga bakteriyalar va ko’k-yashil suv o’tlari,
(sianobakteriyalar) kiradi. Bakteriyalar 0.5 mkm dan 10 mkm gacha bo’lib, tashqi
tomondan qalin qobiq bilan o’ralgan, bahzilardida esa shilimshiq kapsula bo’lishi
mumkin. Qobiq tagida membrana joylashadi.
Prokariotlarda xaqiqiy yadro o’rniga membrana bilan ajratilmagan genofor
yoki nukleoid bo’lib, u bitta halqasimon xromosomadan iborat. Xromosoma
tarkibida ikki spiralli DNK molekulasi, juda oz miqdorda oqsil va RNK
joylashgandir. Eukariotlardan farqli o’laroq prokariotlar xromasomasida gistonli
oqsillar bo’lmaydi. Xromosoma hujayra membaranasiga birikkan bo’ladi.
Bakteriyalar bo’linganda DNK yoki RNK ham ikki marta ko’payadi.
Prokariotlarda organoidlar rviojlanmagandir. Ularda ichik membranalar
yo’q, uning o’rniga hujayra membranasining burmalari mavjud. Bu burmalar
bakteriyalarda plastidalar va mitoxondriyalar vazifasini bajarishi mumkin.
Prokariotlarda 5000 dan 50000 gacha ribosomalar bo’lib, ular eukariotlarnikidan
farq qiladi. Prokariotlarda mitoz kuzatilmaydi. Ular ikkiga bo’linishi yo’li bilan
ko’payadi. Bakteriyalarda jinsiy jarayon- qonhyugasiya kuzatiladi. Bunda ikki
hujayra o’zaro irsiy axborot almashinadi. Natijada bakteriyalarning irsiy
o’zgaruvchanligi ortadi.
Bakteriyalar juda katta ahamiyatga egadir. Hozirgi vaqtda ulardan
biotexnologiyada, genetik injeneriyada keng foydalanilmoqda. Bakteriyalardan
spirt, sirka kislota, har hil antibiotiklar, fermentlar, biologik aktiv moddalar,
oziqbop oqsillar, dori – darmonlar, gormonlar olishda keng foydalanilmoqda.
Inson qadim zamonlardan beri sariyog’, pishloq, qatiq, sut va non
mahsulotlarini tayyorlashda bakteriyalardan foydalanib kelmoqda.
Proktariotlar tabiatda moddalarning davriy almashinishida katta ahamiyatga ega.
Ko’k-yashil suv o’tlari (sianobakteriyalar) organik moddalarni sintezlashda,
bakteriyalar esa minerallashtirishda muhim rol o’ynaydi.

Bakteriyalar har hil kasalliklarning ko’zg’atuvchilari sifatida odam, hayvon va
o’simliklarga katta zarar yetkazadi. Masalan: dizenteriya, qorin tifi, vabo, o’lat va
yiringli kasalliklarning ko’zg’atuvchilari har hil bakteriyalar hisoblanadi.
Eukariotlar . Bir hujayrali suv o’tlari va sodda hayvonlardan tortib yuqori
tuzilgan gulli o’simliklar, murakkab hayvonlar va odamlargacha bo’lgan hamma
mavjudotlar eukariot organizmlarni tashkil etadi. Eukariot hujayralar prokariot
hujayralarga qaraganda murakkab va xilma–xil tuzilgan. Ularda xaqiqiy yadro va
organoidlar mavjud. Eukariot yunoncha «eu» - haqiqiy, yaxshi, «karion» - yadro
so’zlaridan olingan. Hujayralar bir – biri bilan o’zaro bog’liq bo’lgan uchta
tarkibiy qismdan tashkil topgan: 1) xujayra qobig’i, 2)sitoplazma, 3) yadro.
Eukariot hujayralarning kattaligi va shakli asosan ular bajaradigan
funksiyalarga bog’lik bo’ladi. Ularning o’rtacha diametri 10 mkm dan 100 mkm
gacha bo’ladi. Tuxum hujayralar tarkibida oziq moddalar ko’p to’planganligi
uchun ancha yirik bo’ladi. Tuyaqush tuxumining diametri 150 mm gacha boradi.
Hujayralarning o’lchami organizmning kattaligiga bog’liq emas. Masalan, yirik sut
emizuvchilarning qizil qon tanachalarining diametri 10 mkm dan oshmaydi.
Ahzoning yoki butun organizmning kattaligi esa hujayralar miqdoriga bog’liqdir.
Evolyusion nazariyaning mazmuni .
Biologlarning fikriga ko’ra tabiiy tanlanish holatlari hozirgi kunda eng
maqbul usullardan biri hisoblanadi. Inson tabiiy tanlanish jarayonida insonning
biologik mayllar ortadi 8
. Tabiiy tanlanish inson munosabatlarga kirish vaqtida o’z
xohish irodalarini ko’rsatishga, o’zining ijobiy xislatlarini namoyon qilishga
urinadi, shu sababli insondagi o’zgarishlarni biz boshqacha tahlil qilishimiz ham
mumkin. Erkak va ayollarni tabiiy tanlanishga munosabatlari albatta turlicha
kechadi ayollarda jinsiy munosabatlarga yondoshuv nisbiydir, erkaklarda esa jinsiy
munosabatlar xordiq chiqarish usuli sifatida e’tirof etiladi 9
(Schmitt, 2005, 2007).
Zambiyada nasl qoldirishga moyil bo’lgan ayollar ko’proq qadrlanadi va
farzanlari ko’p ayollarni muxtarama sifatida e’tirof etiladi. Ularning tanasi
qanchalik katta bo’lsa ular shunchalik ulug’lanishi ham ma’lumdir. Turmush
8
Myers D.G. Psychology.Ninth Edition. – Worth Publishers, 2010. – 910 p 147
9
Myers D.G. Psychology.Ninth Edition. – Worth Publishers, 2010. – 910 p 147

qurish vaqtida yoshi katta erkakalar albatta yosh ayollar bilan turmush qurishni
afzal bilishadi. Ayollar ham o’z vaqtida o’zlaridan bir muncha katta erkaklar bilan
turmush qurish istagini bildiradilar, hozirgi vaqtda ham bu vaziyatlar saqlanib
qolgan, faqat ba’zi bir holatlarda ayollar o’zlaridan kichik erkaklar bilan turmush
qurishlari mumkin. Bu holatlar evolyusion (tadrijiy) yondoshuvlar haqida fikr
yuritadi. Avlodlardan olingan genotiplar albatta saqlanib kelajak avlodga
yetkazilib beriladi va shu genlar orqali ba’zi bir xususiyatlar shakllanishi
mumkin 10
.
Organizm genotipning uzgarishi bilan boglik bulgan uzgaruvchanlik
mutasion uzgaruvchanlik deyiladi, uzgarishlar natijasida xosil bulgan organizm
mutant deb ataladi. Mutasion uzgaruvchanlik modifikasion uzgaruvchanlikdan
tubdan fark kiladi, xosil bulgan yangi belgi va xususiyatlar (mutasiyalar) tashki
muxit kanday bulishidan kathi nazar nasldan-naslga berilaveradi. Mutasiyalar xosil
bulishi xujayraning nodir strukturasi – xromosomalarning uzgarishiga boglik.
Mutasiya tashki faktorlar yoki ichki sabablar tahsirida xujayraning irsiy
strukturasida yuz beradigan uzgarish bulib, organizmlarda yangi belgi va
xususiyatlar paydo bulishiga olib keladi. Boshkacha aytganda, mutasiya genlarning
molekulyar uzgarishi, genlar mikdorining xamda xromosomalar soni va
strukturasining uzgarishidir.
Irsiy uzgaruvchanlik Darvinga xam ma’lum bulib, uni noanik (yoki
muayyan) uzgaruvchanlik deb atagan edi. U bunday uzgaruvchanlik kuchsiz
tafovutlardan to kuzga tashlanadigan darajada yakkol va keskin bulishi
mumkinligini aniklagan. Masalan, 1791 yilda Shimoliy Amerikadagi
Massachusete degan joyda normal kuylardan oyoklari juda kalta kuzichrklar
tugilgan. Bunday keskin uzgarishlar u si mliklarda xam uchraydi. XVIII va XIX
asrlarda Angliyalik bogbonlar mevali va manzarali usimliklar shoxidagi
kurtaklardan mofologik jixatdan asosiy novdalardan keskin fark kiladigan novdalar
usib chikkanligini aniklagan edilar. Ammo Darvin zamonida xali irsiyat va
uzgaruvchanlik konuniyatlari kashf etilmagan, shu sababli uznaruvchanlikning
10
Myers D.G. Psychology.Ninth Edition. – Worth Publishers, 2010. – 910 p 147

turli formalari urtasidagi tafovutlar anik emas edi. Uzgaruvchanlik formalari
xakidagi masala XIX asrning oxiri XX asr boshlarida ilmiy asosda ishlab chikildi.
«Mutasiya» terminini fanga golland botanigi G. F riz kiritgan. U organizm irsiy
belgilarining keskin uzgarishi xodisasini mutasiya deb atadi. G.Frizning asosiy
ta’limoti «Mutasiya nazariyasi» (1901-1903) degan asarida bayon kilingan bulib,
xozirgacha uz moxiyatini saklab kelmokda. Uning ta’limotida asosan kuyidagi
fikrlar ilgari suriladi:
1998).
Jinsiy tanlanish nazariyalari
Darvin organik olamning evolyusiyasi xakidagi ta’limotni irsiy
uzgarishlarning tabiiy tanlanishiga asoslanib tuzgan edi. U mahlum bir tomonga
yunalmagan noanik uzgaruvchanlikka katta axamiyat bergan edi. Darvin noanik
uzgarishlar deb nom bergan uzgaruvchanlik xozirgi genetika nuktai nazaridan
mutasiyalardir 11
. Mutasiyalar tabiiy tanlanish va seleksiya uchun muxim
axamiyatga ega. Tabiiy tanlanish natijasida turlar uzgaradi, tevarak atrof muxit
sharoitiga moslashgan yangi turlar va tur xillari vujudga keladi. Bundan kurinib
turibdiki, irsiy uzgaruvchanlikning uzi tur kelib chikishiga sabab bulmaydi, balki u
turlarning rivojlanishida tabiiy tanlanishga boshlangich material bulib xizmat
kiladi. Mutasiyalar organizmningxar kanday morfologik, fiziologik, bioximiyaviy
belgilarini uzgartiradi.
Morfologik mutasiyalar tufayli usimlik va xayvonlarning usish va
shakllanish xarakteri uzgaradi. Masalan, bir kancha chorva mollari (koramol, kuy
va boshkalarning) kalta oyokli, xasharotlar kanotsiz va kuzsiz bulishi, uismliklar
xar xil organlirining tuksiz bulishi va alg’binizm xodisalari morfologshik
mutasiyaga misoldir.
Fiziologik mutasiyalar organizmlardagi fiziologik prosesslarni uzgartiradi,
natijada ularning xayotchanligi ortishi yoki pasayishi mumkin.
Bioximiyaviy mutasiyalar tufayli organizmdagi mahlum ximiyaviy
11
Buss, David M. Evolutionary psychology: the new science of the mind / David M. Buss. – р 4

moddalarning sintezlanishi uzgaradi yoki tuxtaydi. Bunday mutasiyalar
organizmda moddalar almashinishini va uning ximiyaviy tarkibini uzgartiradi.
Organizm xujayralari rivojlanishining kaysi boskichida bulishidan kathi
nazar, mutasiyalar istalgan xujayralarda xosil bulaveradi. Agar jinsiy xujayralarda
mutasiya xosil bulsa, generativ mutasiya, vegetativ (jinssiz) xujayralarda xosil
bulsa, somatik mutasiya deyiladi.
Jinsiy xujayralardagi mutasiyalar navbatdagi buginning zigota boskichida
namoyon buladi. Agar mutasiya dominant bulsa, birinchi bugin duragayning
zigotasida, agar resessiv bulsa, keyingi (F
2 F
3 va xokazo) buginlarda, yahni
gomozigota xolatga utish vaktida xosil buladi.
Somatik mutasiyalar uz tabiatiga kura, generativ mutasiyalardan fark
kilmaydi, fakat jinsiy yul bilan kupayadigan organizmlarda uchraydigan somatik
mutasiyalar evolyusiya uchun va seleksiya praktikasi uchun xechknaday
axamiyatga ega emas. Chunki bunday mutasiyalar (odam sochida bir tup ok paydo
bulishi, bir kuzning kora, ikkinchisining ochrok bulishi, korakul terida kora
dogning paydo bulishi va xokazolar) keyingi buginga utmaydi.
Jinssiz yul bilan kupayadigan organizmlardagi somatik mutasiyalar seleksiya
uchun katta axamiyatga ega. Masalan, bahzan usimlik novdalarida boshkalardan
fark kiladigan barg, gul va mevalar paydo buladi. Bunday uzgaruvchanlik
poyaning usish nuktalaridagi meristema tukima xujayralarining mutasiyalanishi
natijasida xosil buladi. Bunday kurtak mutasiyasi (sport) deyiladi, usimliklar
vegetativ yul bilan kupaytirilganda ular saklanib koladi. Kizil korakat (smorodina)
butasida ok mevalar xosil bulishi bunga misol buladi.
Kurtak mutasiyasidan seleksiya praktikasida keng foydalaniladi. Urugsiz
olma, nok, uzum navlari somatik mutasiya natijasida chikarilgan. Michurin uzining
«600 grammli Antonovka» olma navini kurtak mutasiyasidan foydalanib
chikargan.
Jinssiz yul bilan kupayadigan organizmlarning somatik mutasiyasi
evolyusiya uchun katta axamiyatga ega. Ulardagi xar bir somatik mutasiya yangi
belgilarga ega bulgan klon avlodini beradi (klon vegetativ yul bilan kupayadigan

orgnizmlar avlodidir).
Antropogenez. Odamning paydo bo’lishida biologik omillar katta
ahamiyatga ega bo’lsa-da, biroq ularning o’zigina antropogenezni tushuntirish
uchun yetarli emas. Bu jarayonda biologik omillar bilan bir qatorda ijtimoiy
omillar ham muhim rolg’ o’ynagan.
Maymunlar birdaniga tik yura boshlagan emaslar, atrof-muhitning o’zgarishi
–o’rmon sharoitidan ochiq yerda yashashga o’tish tufayli ayrim maymunlarda
paydo bo’lgan mutasion o’zgaruvchanlik –tik yurishga birmuncha layoqatli
bo’lish, yashash uchun kurash, tabiiy tanlanish orqali million yillar mobaynida
saqlanib, takomillashib borgan. Tik yurish natijasida odamsimon maymunlarning
harakatlanish darajasi cheklanib qolgan. Dumg’aza suyaklari birlashib
harakatlanmaydigan holga o’tgan. Bu esa tug’ilishni birmuncha qiyinlashtirgan
bo’lsa-da, tik yurishga o’tish odamsimon maymunlarda uzoqdan xavf-xatarni ko’ra
bilish, qurol ushlashga xizmat qiluvchi qo’llarining ozod bo’lishiga imkon
yaratgan. Shu sabali ham Ch. Darvin va F. Engels tik yurish maymunlarni odamga
aylanish jarayonida hal qiluvchi ahamiyatga ega deb hisoblaganlar.
Odam shakllana boshlashi jarayonida uning qo’li dastlab yaxshi
rivojlanmagan bo’lib, faqat oddiy harakatlarni bajargan xolos.
Mutasion o’zgaruvchanlik, yashash uchun kurash, tabiiy tanlanish tufayli
mehnat operasiyalari uchun foydali bo’lgan qo’llari o’zgargan individlar saqlana
borgan. Dastlabki odamsimon maymunlar tayyor narsalardan qurol sifatida
foydalanibgina qolmay, balki ularning o’zlari tayorlay boshlagunlaricha million
yillar kerak bo’lgan. Mehnat qurollarini yasash odam qo’lini tobora maymun
qo’lidan farq qilishga olib kelgan va odamning tashqi muhitga bo’lgan tobeligini
yengillashtirgan. Qisqacha qilib aytganda odamni –mehnat yaratgan.
Maymunning odamga aylanish jarayonida jamoa bo’lib yashash ham muhim
kasb etgan. Har qanday qurolga ega bo’lgan ayrim individ yirtqich hayvonlar
hujumiga bardosh bera olmas edi. Shu sababli eng qadimgi va qidimgi odamlar
jamoa bo’lib yashay boshlaganlar. Shu yo’sinda ular yirtqich hayvonlardan
himoyalanganlar, ov qilganlar, yosh bolalarni tarbiyalaganlar. Jamoaning kattalari

yosh ahzolarini qurol yasashga, ov qilishi usullariga, olovni saqlashga, yemishli
o’simlik va hayvonlarni qidirib topishga o’rgatganlar.

Foydalaniladigan adabiyotlar :
1. O’zbekiston Respublikasining Konstitusiyasi. T. O’zbekiston. 2014 .
2. Karimov I.A. Asarlar to’plami. 1- 2 2 jildlar. T. O’zbekiston. 1996-201 4 .
3. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat - yengilmas kuch. T.-Ma’naviyat. 2008.
4. Karimov I.A. “Ona yurtimiz baxtu iqboli va buyuk kelajagi yo’lida xizmat
qilish — eng oliy saodatdir”. T.: O’zbekiston. 2015.
Leontyev A.N. Leksii po obщyey psixologii: ucheb.posobiye dlya
stud.vыssh.ucheb.zavedeniy. – 5-ye izd., ster. – M.: Smыsl; Izdatelskiy sentr
«Akademiya», 2010. – 511 s.
5. Luriya A.R. Leksii po ob щ yey psixologii. –SPb.: Piter, 2006. – 320 s.
6. Lyubimov V.V. Psixologiya vospriyatiya. – M.: Eksmo, 2007. – 472 s.
7. Ob щ aya psixoloriya: v 7 t.: uchebnik dlya stud. v ы ssh. ucheb. Pod red.
B.Bratusya. – M.: Izdatelskiy sentr «Akademiya», 2007.
8. Myers D.G. Psychology. Ninth Edition. – Worth Publishers, 2010. – 910 p.
9. Buss, David M. Evolutionary psychology: the new science of the mind /
David M. Buss. - 3rd ed .

Tabiiiy va jinsiy tanlanish nazariyalari

Купить