Erkak hayvonlar jinsiy a’zolarining morfo-fiziologiyasi - Геология - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	181.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Геология

Erkak hayvonlar jinsiy a’zolarining morfo-fiziologiyasi

Купить

ERKAK HAYVONLAR JINSIY A’ZOLARINING MORFO-
FIZIOLOGIYAS I.
Reja:
1. Har xil turdagi Erkak hayvonlar jinsiy a’zolarining
anatomiyasi.
2. Urug’donlar va qo’shimcha jinsiy bezlar.

Urug ’ don xaltasi - urug ’ donlardagi haroratni ma ’ lum darajada saqlab turish
va urug ’ donlarni mexanik ta ’ sirotlardan saqlash vazifasini bajaradi . Urug’don
xaltasi ichidagi harorat tana haroratidan 2-3 0
S past bo’ladi va bunday haroratda
spermatozoidlar anabioz holatda saqlanib turadi. Kriptorxizm kasalligida
urug’donlar qorin bo’shlig’ida qolib ketadi va haroratning yuqori bo’lishi tufayli
spermatozoidlar tez o’lib ketadi.
Urug’donlar - asosiy Erkaklik jinsiy a’zosi hisoblanib, asosan 2 vazifani
bajaradi: 1. Urug’donlarda spermiylar rivojlanadi. 2. urug’donlarning gormonal
funksiyasi. Urug’donlardan ishlab chiqarilgan testesteron gormoni jinsiy
reflekslarni chaqiradi, ikkilamchi jinsiy belgilarni rivojlantiradi va modda
almashinuvlarini stimullaydi.
Urug’donlar ustidan zardob parda bilan o’ralgan bo’lib, shu pardaning
ostidagi har bir bezni o’rab turuvchi va zich biriktiruvchi to’qimadan iborat oqsil
parda mavjud. Urug’don - buqa, qo’chqor va takalarda yellips shaklida,
ayg’irlarda tuxumsimon va cho’chqalarda loviya shaklida bo’ladi. Og’irligi
buqalarda - 250-500, qo’chqor va takalarda - 200-300; ayg’irlarda - 200-400 g.
Ayg’irlarda urug’don ortig’i kanalining uzunligi - 26 m, Erkak cho’chqalarda - 40-
68 m, buqalarda - 40-50 m gacha yetadi.
Urug’donlar buqa va qo’chqorlarda urug’ xaltasida perpendikulyar joylashadi.
Urug’don xaltasi ko’pchilik hayvonlarda (buqa, qo’chqor, taka va ayg’irlarda)
ikkala sonning o’rtasida, cho’chqa, it, mushuk va tuyalarda orqa chiqaruv
teshigining pastida joylashgan bo’ladi.
Urug’don ortig’ida - spermiylar yetiladi va to’planib turadi. Urug’ xujayrasi
boshi, tanasi va dum qismlaridan iborat bo’lib, manfiy zaryadga ega bo’ladi va
lipoproteid parda bilan qoplanadi va urug’don ortig’ining dum qismida saqlanib
turadi. Urug’don ortig’ida anabioz holatda saqlanib turgan spermiylar
harakatchanligi 3 oygacha, otalantirish xususiyati 1 oygacha saqlanib qoladi.
Hayvonlarda vaqti-vaqti bilan «kalyusiya» refleksi kuzatilib, sperma tashqariga
chiqarilib turiladi.

Urug’don ortig’ida spermatozoidlar uchun bir qator shart-sharoitlar mavjud:
a) kislotali muhit; b) lipoproteid parda bilan uraladi; v) qon va limfa tomirlari bilan
yaxshi ta’minlangan.
Urug’ yo’llari - urug’ni tashish vazifasini bajaradi, Ereksiya paytida
spermiylar urug’ yo’lining ampulasimon kengaygan joyida to’planib turadi va
jinsiy aloqa paytida urg’ochi hayvon qiniga chiqariladi. Urug’ yo’llari juft bo’lib
(ung va chap urug’ yo’llari) urug’don ortig’i kanalining davomi xisoblanadi va
chov bo’shlig’idan qorin bo’shlig’iga qovuq ustidan uta turib, siydik-tanosil
kanaliga tutashish oldidan bir oz kengayadi. Bu kengaygan joyga urug’
yo’llarining ampulasi deyiladi. Ampulaning devorida maxsus bezlar joylashgan
bo’lib, ular ishlab chiqargan sekret hayvon juftlashgan (jinsiy akt) paytda
spermatozoidlar bilan aralashadi. Ayg’ir va Erkak cho’chqalarda urug’
yo’llarining ampulasi bo’lmaydi.
Jinsiy-siydik kanali - bu kanalga uchta qo’shimcha jinsiy bezlar: 1.
Pufaksimon; 2. Prostata va 3. Piyozsimon bezlarining yo’llari ochiladi.
Qo’shimcha jinsiy bezlar ajratgan sekretlar jinsiy-siydik kanalini tozalaydi,
spermani suyultiradi va harakatini stimullaydi. Birinchi navbatda piyozsimon bez
sekret ajratib, kanalni tozalaydi, keyin kanalga spermiylar chiqadi, prostata bezi
sekreti chiqarilib, spermani suyultiradi va jinsiy aloqadan keyin pufaksimon bez
sekret ajratib, jinsiy-siydik kanalini tozalaydi. Demak sperma jinsiy aloqa paytida
jinsiy-siydik kanalida hosil bo’ladi.
Jinsiy a’zo - ildizi, tanasi va boshi farqlanadi. Uning boshi quchqor va
buqalarda uchburchak shaklida bo’lib, teshigi uning pastiga ochiladi. Jinsiy
a’zoning bosh q ismi nerv tolalariga boy xisoblanadi. Jinsiy a’zo - qo’ymich
d o’ ngligidan 2 ildizi bilan boshlanadi, bu qo’ymich g’ovak muskuli bilan
q oplangan. Sekchalar birlashib jinsiy a’zoning ildizini tashkil qiladi. Jinsiy a’zo
tanasi boshlanishida o’ rta t o’ siq bilan o’ ng va chap b o’la klarga b o’ linadi.
Q alin oqsilli parda - jinsiy a’zo tanasi ventrtal qismida bukilgan va uzun
siydik jinsiy kanalini hosil qiladi. Shu pardadan ichkariga trabekulalar ketadi, bu

trabekulalar oralig’ida kuchli rivojlangan g’ovak tana joylashadi va jinsiy a’zoning
Ereksiyaga keltirish uchun xizmat qiladi.
Prepusiya - jinsiy a’zo boshini mexanik ta’sirotlardan va shilliq pardasini
qurib qolishdan saqlaydi. Prepusiyada mikroorganizmlarning rivojlanishi uchun
yaxshi sharoit tug’iladi.
Erkak hayvonlarning jinsiy reflekslari va ularning boshqarilishi .
1. Lokamotor refleks - kuyga kelgan urg’ochi hayvonga yaqinlashish;
2. E reksiya refleksi - jinsiy a’zoga arterial qonning ko’p oqib kelishi,
g’ovaksimon tanasining qonga to’lishi tufayli yo’g’onlashishi, kattalashib,
sezuvchanligi va haroratining oshishi hamda prepusiyadan chiqarilishi bilan
xarakterlanadi. Ereksiya paytida siydik-tanosil kanali kengayib, spermaning o’tishi
uchun qo’lay sharoit tug’iladi. Urg’ochi hayvonlardan kelayotgan ta’sirotlar
(ularning ko’rinishi, hidi va x.k.) bilan Erkak hayvonlarning tegishli sezgi a’zolari
(ko’rish, yeshitish, hid bilish va b.) ta’sirlanishi Ereksiyaning reflektor
mexanizmini qo’zg’atadi.
Odatda ayg’ir, buqa va qo’chqorlarni urg’ochi hayvonlar urug’lantiriladigan
joyga keltirishning o’ziyoq Ereksiyaga sabab bo’ladi. Demak, bu jarayon shartli
reflekslar tarzida ham yuzaga kelishi mumkin.
2. Quchoqlash refleksi - e rkak hayvon urg’ochi hayvonning ustiga sakrab,
oldingi oyoqlari bilan quchoqlab oladi. Bu refleks ayg’ir va e rkak cho’chqalarda
yaxshi kuzatiladi. Quchoqlash bilan bir vaqtda jinsiy aloqa refleksi ham yuzaga
keladi.
Jinsiy aloqa paytida jinsiy a’zo urg’ochi hayvonning qiniga kiritiladi. Bu
vaqtda Erkak hayvonning harakati bilan jinsiy a’zo qinning shilliq pardasiga
ishqalanib, reseptorlarini ta’sirlaydi va jinsiy aloqa oxiriga kelib Eyakulyasiya
kuzatiladi. Jinsiy aloqa sigir va qo’ylarda qisqa, ayg’ir va Erkak cho’chqalarda
nisbatan uzoq vaqt davom yetadi.
3. Eyakulyasiya - siydik tanosil kanalidan sperma chiqarilishi bilan
xarakterlanadi. Eyakulyasiya bo’lishi uchun jinsiy a’zo Ereksiya holatiga kelib,
qinga ishqalanishi va unga ma’lum darajada bosim va harorat ta’sir yetishi lozim.

Bu vaqtda jinsiy a’zoning bosh qismidagi nerv yelementlari qo’zg’alib, tegishli
nerv tolasi orqali orqa miyaning bel-dumg’aza Eyakulyasiya markaziga uzatiladi.
Markazning qo’zg’alishi natijasida hosil bo’lgan javob reaksiyasi jinsiy bezlar va
jinsiy a’zoning muskullariga uzatiladi va oqibatida urug’don ortig’i, urug’ yo’llari,
qo’shimcha jinsiy bezlar va siydik-tanosil kanalining muskullari qisqarib, urug’don
ortig’idagi spermatozoidlar massasi qo’shimcha jinsiy bezlarning suyuqligi bilan
birga siydik-tanosil kanaliga chiqariladi va uning ritmik qisqarishi natijasida
sperma tashqariga (qinga) tukiladi.
3-rasm. Buqalarda jinsiy
a’zolar sxemasi
1. Buyraklar. 2. Siydik
yo’li. 3. Siydik xaltasi. 4.Urug’donlar.
5.Urug’don ortig’i. 6. Yarg’oq.
7.Urug’ yo’li. 8. Jinsiy-siydik kanali.
9. Pufaksimon bez. 10. Prostata bezi.
11. Jinsiy-siydik kanalining tos qismi .
12. Piyozsimon bez . 13. Jinsiy a’zoni
S-simon buralishi . 14. Jinsiy a’zo
boshi. 15. Prepusiya xaltasi. 16.To’g’ri ichak.
4-rasm. Urug’donning tuzilishi.
1.Trabekulalar. 2. Yegri kanalchalar.
3.To’g’ri kanalchalar. 4.Urug’ saqlovchi
kanalchalar. 5.Urug’don ortig’i kanali .
6.Urug’don ortig’i dumining kanali .
7.Urug’ yo’li.

U rug’donlarning generativ va g o rmon al funksiyasi. Spermiogenez -
urug’donlarda spermiylarni o’sishi va yetilishi bo’lib, uning to’rt bosqichi
farqlanadi: spermiylarning ko’payishi, o’sishi, yetilishi va shakillanishi. Bu
bosqichlarda jinsiy xujayralarning kattaligi, shakli o’zgaradi va ular yadrosidagi
xromasomalarda murakkab o’zgarishlar sodir bo’ladi.
Spermiogenezning turli bosqichlarini yegri
kanalchalarning kundalang kesimini gistologik
tekshirish bilan kuzatish mumkin. Kanalchaning
bazal membranasida turli bosqichlarda
bulinayotgan va nisbatan kichik xujayralar -
spermiogoniylar ko’rinadi (ko’payish bosqichi).
Birinchi tartibli spermiositlarning bo’linishidan
ikkinchi tartibli spermiositlar - perispermiotidlar
hosil bo’ladi. Har bir perispermiotid bulinishidan
ikkita spermiotidlar hosil bo’ladi, shundan keyin
shakllanish bosqichi boshlanadi. Bu jarayon
Sertoliy sinsitiylari protoplazmatik orolchalarida amalga oshadi. Sinsitiy piramida
shakliga ega bo’ladi, uning sitoplazmasi glikogenga boy bo’lib, spermiylar
tomonidan o’zlashtiriladi.
Yegri kanalchalarda hosil bo’lgan spermiotidlar sinsitiy sitoplazmasi yerkin
yuzasiga tushib spermiylarga aylanadi. Yadro va tursimon apparatidan akrosoma,
spermiyning boshi va asos to’plami hosil bo’ladi, sentriolalar bo’yin tugunchasiga
aylanadi, xondriosomalar spiralsimon to’plamga, sitoplazma esa dumga aylanadi.
Odatda buqa va qo’chqorning bir dona spermiogoniysidan 16 dona spermiylar
hosil bo’ladi.
Shakllangan spermiylar urug’don ortig’ining to’g’ri kanalchalariga o’tadi va u
yerdan kanalchalar orqali urug’don ortig’ining bosh qismiga o’tadi. Boshchadan
urug’don ortig’i kanaliga o’tib, u yerda spermiylarning to’lig’icha yetilishi va

lipoproteid parda bilan qoplanishi amalga oshadi. Shundan keyin spermiylar
manfiy zaryadlanib, ularda spermioagglyutinasiyaning oldi olinadi. Bu jarayonlar
uchun buqalarda o’rtacha 48 kun, cho’chqalarda 4-5 hafta sarflanadi.
5-rasm. Spermatozoidning tuzilishi.
1-membrana;
2-akrozoma;
3-akrozomlar chegarasi;
4-yadro qobig’i;
5-oldingi sentriola;
6-yupqa fibrillar (orqangi sentriola);
7-dag’al fibrillar;
8-spiralsimon o’ram;
9-asos o’rami (spiralsimon o’ram olingan);
10-tananing asos o’rami (kesmada);
11- dum asos o’ramini yopib turuvchi yupqa
o’ram;
12-dumning asos o’rami;
13-dumning uchi (membranalar yo’q).
STROYeNIYe SPERMIYeV
Dlina spermiyev mlekopitayu щ ix pri merno v 2 raza menshe diametra
yaysevoy kletki, a obem spermiya v 160 t ы s. raza menshe yaysa. Velichina
spermiyev ko leblesya v predelax 50-80 mkm. Tak, u b ы k a , b a r a n a d l i n a
s p e r m i y e v 7 5 - 80 mkm, u kozla -60-65, u jerebsa- 50-60, u xryaka - 50-55 mkm.

Erkak hayvonlar jinsiy a’zolarining morfo-fiziologiyasi

Купить