Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 403.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Геология

Продавец

Bohodir Jalolov

Mug‘ tog‘i Sug‘d hujjatlari arablar bosqini arafasida O‘rta Osiyo siyosiy hayoti bo‘yicha muhim manba

Купить
Mavzu:Mug’ tog’i Sug’d hujjatlari arablar bosqini arafasida O’rta Osiyo siyosiy hayoti bo’yicha muhim manba. Reja 1. Mug’ tog’i Sug’d yozuvlari haqida. 2. Mug’ tog’i Sug’d yozuvlarining o’rganilish tarixi. 3. Mug’ tog’i Sug’d yozuvlarining saqlanilishi. 4. Sug’d yozuvlari namunalari Markaziy Osiyo mintaqasidan, jum - ladan, Afrosiyob, Panjirent, Mug‘ tog‘i, Yerqo‘rg‘on, Sharqiy Turkis ton, Turkmaniston, Pokiston, Mongoliyadan va boshqa joylardan topil gan. Bu esa, sug’d yozuvining mintaqalar bo‘ylab keng tarqal ganligining isbotidir. Mutaxassislarning fikriga ko’ra, sug’d yozuvi dastlab mil.avv. III asrlarda paydo bo’lgan. Sug’d yozuvlari dastlab Zarafshon vohasidan topilgan kumush tangalarda uchragan. Bu tangalar mil.av. II-I asrlarga taaluqli edi. Tangalarda sug’d yozuvlari keng tarqalgan davr mil.av. I asrdan to milodiy IV asrlargacha to’g’ri keladi, deyish mumkin. II-IV asrlarga taalluqli bullalar ham topilgan bo’lib, ularda ham sug’d yozuv - lari bitilgan. Bullalarning biri Kalkutta muzeyida, ikkinchisi Britaniya muzeyida saqlanmoqda. Sug’d yozuvlari namunalari ro’z g’or buyumlarida ham uchragan. Masalan, Uraldagi Kopchik qish log’i dan tavoq, Perm viloyatidan esa kumush ko’zacha topilgan. Ular hozirda Sankpeterburgdagi Ermitajda saqlanmoqda. 1906 yilda A.Steyn boshchiligidagi ingliz ekspedisiyasi Sharqiy Turkistonning Dunxuan yaqinidan sug’d yozuvida yozilgan Eski xat lar matnlarini topgan. Eski xatlar to’plamida 9 ta xat joy olgan bo’lib, ular Sharqiy Turkistondagi savdo faktoriyalarida yashagan sug’d liklar ning Samarqand, Dunxuan va boshqa joylardagi o’z yaqin lariga va qarindoshlariga yozgan maktublaridir. Matnlar tarixiy-filolo gik nuqtai nazardan tahlil qilinib, IV asrda yozilgan degan xulo saga kelingan. 1956 yilda mongol arxeologi S.Dorsuren Mongoliyaning Bugut qishlog’idagi IV-VIII asrlarga taalluqli qabrlarni kovlayotganda to’rt - burchak toshga sug’d yozuvi bitilgan yodgorlikni topgan. Tosh yodgor - ligining balandligi 1,98 sm, eni 70 sm, qalinligi 20 sm bo’lgan. Topilmaning uch tomonida sug’d tilidagi sug’d yozuvi, orqa tomonida esa braxma yozuvi yozilgan edi. Bu topilma tarixda Bugut yozuvi nomi bilan ma’lum. Bugut yozuvi epitafiya - qabr toshiga yozilgan matn bo’lib, uni Muxan xoqon(553-572 yy.) akasi Maxan tekin vafoti munosabati bilan yozdirgan. Mazkur bitik Birinchi Turk xoqonligi davriga tegishli yagona yozma yodgorlik sanaladi. Sug’d yozuvi va sug’d tili Farg’ona vodiysida ham keng qo’l la nil gan. Bu haqida Quvadan topilgan xumdagi birgina so’z xabar beradi. Sug’d yozuvi va sug’d tili hududiy jihatdan Sug’diyonada keng amal qilgan. 1961 yilda M.N.Fedorov Afrosiyobning sharqiy tomonini kovlayotgan mahalda chuqurlikdan sug’d yozuvi bitilgan sopol bo’la gini topadi. Topilma V-VI asrlarga oid bo’lib, kulol ustaxona egasiga tegishli xo’jalik hujjati ekanligi aniqlangan. Sopol parchasining bo’r tib turgan tomonida 5, ichiga kirgan tomonida 6 yoki 7 qator yozuv bo’lgan. Yozuvning saqlanib qolgan qismidan hujjat kiyim-kechak, yog’ va uy- ro’zg’or buyumlarining kirim-chiqimlari ro’yxati bo’lishi mumkin, degan xulosaga kelingan. 1975 yilda G.V.Shishkina rahbarligidagi arxeologlar tomonidan Afrosiyobdan yog’och matn topilgan. Tayoqning uzunligi 16 sm, eni 2,5 sm. Tayoqning bo’rtgan tomonida 5 qator yozuv yozilgan. Tayoq ning o’ng tomoni singan bo’lib, o’sha joy harflari shikastlangan. Shuning uchun tayoqning singan joyidagi to’rt qator yozuvlarning boshlang‘ich harflari yo’q. Tayoqning singan joyi yonida teshik bo’ lib, u maxsus arqon o’tkazish uchun mo’ljallangan. Arqon orqali yog’och belga bog’langan. V.A.Livshis hujjatni o’rganib, VI asrga oid deb hisoblaydi. Olim matnni o’qib, u sher sotib olish to’g’risidagi hujjat ekanligini aniqlagan. Afrosiyobdan sug’d yozuvidagi talaygina hujjatlar topilgan. Ma sa - lan, shahar xarobasidan haykalcha bo’lagidagi yozuv, keramika idish sinig’idagi yozuv, silindr shaklidagi sopol idishdagi yozuvlar. 1965 yilda arxeologlar Afrosiyobning shimoliy qismida sug’d podsholarining saroy xarobalarini ochdilar. Saroy mehmonxonasining devorlari turli mazmundagi rasmlar bilan bezatilgan bo’lib, ular orasi da oq kiyim kiygan Chag’oniyon elchisining surati ham bor. Uning etagiga so’g’d tilida o’n olti satrdan iborat elchilik ishonch yorlig’i yozib qo’yilgan edi. Bu yozuvlar VII asr o’rtalaridagi xalqaro muno sabatlar tarixini o’rganishda muhim ahamiyat kasb etadi. 1947 yilda qadimgi Panjikent xarobalaridan moddiy madaniyat yodgorliklari qatorida 25 ta sug’d yozuvining namunalari topilgan. Yozuvlar sopol bo’laklarida, qovurg’a suyaklarida uchragan. 1952 yilda bu yerdan sug’d yozuvi bitilgan torozi toshi topilgan. Sug’d yozuvlari mashqlari Turkmanistonda Gaur-Qaladan topil gan. 1974 yilda Qarshi yaqinida Yerqo’rg’ondan sug’d yozuvli bulla topilgan. Bulla loydan konussimon muhr ko’rinishida yasalgan. Unda o’lmas so’zi o’qiladi. 1979 yilda Pokistonda Hind daryosi yuqori qismida Shatial degan joyda qoya yozuvlarini topishgan. Yozuvlarning katta qismini sug’d yozuv lari tashkil qilgan. Yozuvlar xronologiyasi V-VII asrlar bilan belgi langan. 1906-1907 yillarda A.Steyn rahbarligidagi ekspedisiya Sharqiy Turkistonda Buddaning ming g’ori dan xitoy, hind yozuvlari qatori da sug’d tilidagi sug’d yozuvlarini aniqlagan. Keyinchalik bu yerda P.Pelo rahbarligida fransuz ekspedisiyasi, S.F.Oldenburg boshchi ligida Rossiya ekspedisiyasi ish olib bordi. Tadqiqotlar natijasida sug’d matnlari kolleksiyasi paydo bo’ldi va u hozirda Londondagi Britaniya kutubxonasida, SSSR FA Sharqshunoslik instituti Leningrad bo’limida, Turfon vohasidan topilgan sug’d yozuvlari yodgorliklari esa Berlinda saqlanmoqda. Sug’d yozma yodgorliklari orasida 1932-1933 yillarda Panjikent dan sharqda 60 km uzoqlikda Qalai Mug’dan topilgan Mug’ tog’i hujjatlari katta ahamiyat kasb etadi. Mug’ tog’i sug’d arxivi xatlar, xarajatlar yozilgan hujjatlar va hisobotlar, tilxatlar, farmoyishlar, Panj hokimlarining diplomatik yozishmalaridan tashkil topgan. 1932 yil bahorida Tojikiston SSR Zahmatobod tumani Xayrabod qishlog’i aholisi Mug’ qal’asi qo’rg’onining xarobalaridan to’qima savat va hujjatlarni topishgan. Hujjatlar tushunarsiz yozuvda ipak qog’o ziga yozilgan bo’lgan. Bir necha oylar mobaynida hujjatlar yuqori Zarafshon qishloqlarida qo’ldan qo’lga o’tib yurgan. Hujjatlar respublika poytaxti Dushanbega olib kelingan. Bu yerda hujjatlar sug’d tilida yozilganligi aniqlangan. Hujjatlardan fotonusxa olinib, Leningradga professor A.A.Freymanga jo’natilgan. 1933 yil dekabrida 91 ta Mug‘ tog‘I hujjatlari Leningradga olib kelingan. A.A.Freyman hujjatlar ro‘yxatini Sug‘d to‘plami da e’lon qilgan. Chuqur tahlildan so‘ng, 76 ta hujjat aniqlangan, jumladan, 72 ta so‘g‘d tilidagi, bitta arab, uchta xitoy va bitta turk tilidagi hujjatlar topilgan. Hujjatlar to‘planib A, B, V belgilari bilan shifrlashtirilgan, ya’ni, A.I.Vasil’yev topganlari A-hujjatlar, A.A.Freyman topganlari B-hujjatlar, A.Pulotiy topganlari V-hujjatlarga ajratilgan. Bularga asl nusxasi yo’qolgan I-1 hujjatning fotonusxasi, A.Puloti y da qolgan A-19 va pergamentga yozil gan hujjat kirmagan. Mug’ tog’i hujjatlari turli materiallarga charmga, taxtaga va qog’ozga– yozilgan. Sug’d hujjatlarining 36 tasi charmga, 23 tasi yog’ochga, atigi 15 tasi qog’ozga yozilgan. Vaho lanki, bu davrda Sharqiy Turkistondan topilgan sug’d hujjatlarining aksariyati qog’ozlarga yozilgan bo’lgan. Mug’ hujjatlari uchun xitoy qog’ozi ishlatilgan. Ba’zi hollarda xitoy matnlarining orqa tomoni yozuv materiali sifatida ishlatilgan (B-27). Charm va pergamentdagi ba’zi hujjatlar avval ishlatilgan materiallarga yozilganligi ko’rinib turibdi. Buning uchun avvalgi keraksiz matn o’chirilgan, va yangi matn yozilgan. Yangi yozuv ko’p hollarda materialning orqa tomoniga yozilar edi. Ba’zan materiallar ikkinchi marta ishlatilganda, avvalgi matn izi ko’rinib qolar edi; A-9 V (2 qator), B-9 V (8 qator). 1934 yil A.A.Freyman topilgan hujjatilarning batafsil paleografik tasnifini yozgan. Ma’lumotlar Mug’ tog’i topilmalariga bag’ishlangan maxsus Mug‘ togi sug’d hujjatlari to’plamida e’lon qilingan 1 . Shu to’plamda hujjatlarning topilishi bilan bog‘liq jarayonlar 2 , Mug’ tog’i bo’yicha arxeololgik tadqiqotlarning hisoboti ham nashr qilingan 3 . Akad. I.Yu.Krachkovskiy arab xatidagi hujjatni o’qib, uning sanasini va shu hujjat orqali Mug’ tog’i qo’rg’onining buzib tashlanishi haqi dagi tarixiy jarayonni aniqlash imkoniyatiga ega bo‘ldi 4 . Tadqi qotlar natijasida topilgan barcha hujjatlar V II asr oxiri - VIII asrning I cho ragi (722 yilgacha) ga xosligi aniqla n di. A.A.Freyman so’g’d hujjatlarini mazmuniga ko‘ra ikki guruhga – xatlar va xo’jalik hujjatlariga ajratadi. Keyinchalik V.A.Livshis yana bir 1 А.А.Фрейман. Опись рукописных документов, извлеченных из развалин здания на горе Муг в Захматабадском районе Таджикской ССР около селения Хайрабад и собранных Таджикистанской базой Академии наук СССР. – «Согдийский сборник» . – Л. : Изд. АН СССР , 1934. – С.33-51. 2 А.А.Фрейман. Находка согдийских рукописей и памятников материаль ной культуры в Таджикистане. (Предварительное сообщение). – Согдийс кий сборник. – С.7-17. 3 А.И.Васильев. Согдийский замок на горе Муг. (Предварительный отчет). – «Согдийский сборник». – С.18-32 4 В.А.Крачковский и акад. И.Ю.Крачковский. Древнейший арабский документ из Средней Азии. – «Согдийский сборник», – С.52-90. guruh hujjatlarini aniqlagan bo’lib, bular yuridik hujjatlar edi. Huj jat lar ning aksariyati Panjikent xokimi Divashtich nomi bilan bog’liq bo‘lgan. 1934 yilda A.A.Freyman xo’jalik hujjatlarining ayrimlarini tarji ma qilib, nashrini e’lon qilgan. U jami Mug’ hujjatlarining 13 tasini chop qilgan bo’lib, ular Sug’d to’plami ning birinchi kitobiga kiritilgan. 1957 yil oxirlarida V.A.Livshits Dushanbeda A.A.Semenov va B.A.Litvinskiylar sharofati bilan charm va qog’ozga yozilgan hujjat - larning nusxasi bilan tanishgan. U 1958 yilning kuzida Osiyo xalqlari instituti Leningrad bo’limida saqlanayotgan sug’d hujjatlarnining asl nusxasi bilan tanishishga muyassar bo’lgan. Hujjatlar bilan ishlash jarayonida u birinchi marta yuridik matnlarni topib ajratadi, bu huj jatlar shartnomalar edi. Yuridik hujjatlar haqida hali Sug’d to’pla mi da hech qanday xabar berilmagan edi. Mug’ xatlari 711 va 722 yillarda Sug’ddagi va qo’shni viloyatlardagi siyosiy va harbiy holat to’g’risidagi ma’lumotlarni o’zida aks ettirgan edi. Hujjatlar so’g’d va shu atrofdagi ijtimoiy hayot va iqtisodiy taraqqiyot to’g’risida ma’lu mot olishga ham xizmat qilgan. Tadqiqotlarning dastlabki natijalari V.A.Livshits tomonidan 1959-1960 yillarda (jami 15 ta hujjat) nashri yotda e’lon qilingan. 1962 yil Moskvada V.A.Livshits yuridik matnlar (shartnomalar va tilxatlar), xatlar, moliyaviy mazmundagi jami 45 ta hujjatni huj jatlarni Mug‘ togi sug’d hujjatlari to’plamining Yuridik hujjatlar va xatlar deb nomlangan ikkinchi kitobida e’lon qilgan 5 . 5 Юридические документы и письма. Чтение, перевод и комментарии В.А.Лившица.//Согдийские документы с горы Муг. Чтение, перевод, коммен - тарий. Выпуск II. Москва «Издательство Восточной литературы». 1962. Mug’ tog’i so’g’d hujjatlarining foto nusxalari Rossiya FA Sharq - shunoslik Instituti Leningrad bo’limida saqlanmoqda. Rasmlar alohida albom holatida , Eroniy tillar yozuvlari korpusi ( “ Corpus inscrip torum iranicarum ” ) seriyasida nashr qiling an. Mug’ tog’i sug’d hujjat lari taxminan 20 xil husnixatda yozilganligi aniqlangan. Matnlarning aniqmasligi, yomon saqlanganligi, noma’lum lahjalarda bitilganligi, o’ziga xos stilistik xususiyatlari, shaxs ismlarining ko’pligi, unvonlar va toponimik nomlarning ko’pligi sababli hujjatlarni o‘qish, tarjima va tahlil qilish qiyin kechgan. Mug’ tog’i Sug’d hujjatlari M.N.Bogolyubov, V.A.Livshits, O.I.Smir nova, M.Is’hoqovlar tomonidan o’rganilgan. Bir turkum so’g’d hujjatlarining o’zbek tiliga tarjimasi va izohlari professor M.M.Is’hoqov tomonidan Unutilgan podsholikdan xatlar nomli risolada e’lon qilingan 6 . Hujjatlar Sug’d dehqoni, katta yer egasi, podshoxi Divashtich (708- 722) va yirik mansabdorlar framandarning, shuningdek, Xox– sar hamda Kshtut dehqonlarining shaxsiy arxiviga tegishli bo’lib, Sug’dning VIII asrning birinchi choragidagi iqtisodiy, siyosiy, mada niy hayotini o’rganishda muhim manba rolini o’ynaydi. So’nggi yillardagi arxeologik izlanishlar natijasida Tojikiston Respublikasining Sug’d viloyati O’ratepa tumanidagi Shahriston qishlog’idan 2,5 km uzoqlikda ilk o’rta asr Chilxujra qo’rg’onida ikki qavatli saroy va binolar ochilgan. Qo’rg’on paxsa devordan qurilgan. Bu yerda topilmalar orasida uchta sug’d hujjati ham aniqlangan. Hujjatlar kursiv usulida siyoh bilan archa daraxti yog’ochi yuzasiga bitilgan. Yog’ochlarning ikki uchi chiqarilgan. №1 raqamli hujjat to‘liq saqlangan, yuzasiga uch qator, orqa tomoniga ikki qator so‘z yozilgan. Bu hujjat 1963 yil saroyning ikkinchi qavati yo‘lagidan topilgan. 1964 yilda mehmonxona yo‘lagi tozalanayotgan mahalda ko‘mir ga aylanib qolgan taxtacha topilgan. Bu hujjatlar shartli №2 va №3 raqam bilan belgilangan 6 M.Ishoqov. Unitilgan podsholikdan xatlar. –T.: Fan. 1992. Xulosa Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, sug‘d yozuvi hududi juda kengayib ketgan. Buning sababi sug‘diylarning xalqaro savdoda faol ishtirok qilganlari, ularning boshqa yurtlarga borib o‘zlarining savdo ishlarini yo’lga qo’yganlaridan darak beradi. Qolaversa, sug’d yozuvi yodgorliklari ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy munosabatlar tarixini, mada niy aloqalar, ma’naviy hayot tarzini o’rganishda muhim manba bo’lib xizmat qiladi. Shu ma’noda Mug’ tog’i sug’d hujjatlari alohida o’rin tutadi. Xatlar, xo’jalik va yuridik hujjatlar turkumiga ajratilgan arxiv Sug’ddagi ijtimoiy hayot, iqtisodiy taraqqiyot, viloyat hokimlari o’rta si - dagi diplomatik munosabatlarni, Mug’ tog’i qo’rg’onining buzib tashlanishi bilan bog’liq tarixiy jarayonni aniqlashga imkon beradi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Karimov I.A. O ’ zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, mafkura. 1-jild. T., O ’ zbekiston, 1996. 2. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q. Toshkent. 1998. 3. O ’ zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi tarix instituti faoliyatini takomillashtirish to ’ g’risida. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1998 yil 27 iyuldagi qarori. Xalq so’zi., 1998 yil, 27 iyul. 4. Arxiv ishini takomillashtirish to’g’risida hukumat qarori. 1999 yil, 15 aprel. 5. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2004 yil 3-fevraldagi O’zbekiston Respublikasida arxiv ishini boshqarishni“ yanada takomillashtirish to’g’risida gi qarori. ” 6. Administrativnoe ustroystvo Buxarskogo emirata v konse XIX v nachale XX veka. – T., 2001. 7. Azarov A.I., Brejestovskaya N.V. Gosudarstvennie arxivi i arxivnoe delo v soyuznix respublikax. M., 1971 8. Alimov I.A., Ergashev F.R., Bo’taev A. Arxivshunoslik. T., 1997.

Mug‘ tog‘i Sug‘d hujjatlari arablar bosqini arafasida O‘rta Osiyo siyosiy hayoti bo‘yicha muhim manba

Купить