Asqad muxtor hikoyalarida ruhiyat tasviri - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	138.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Asqad muxtor hikoyalarida ruhiyat tasviri

Купить

ASQAD MUXTOR HIKOYALARIDA RUHIYAT TASVIRI
MUNDARIJA
KIRISH ……………………………………………………………………….…4-8
I BOB. ASQAD MUXTOR HIKOYALARIDA BADIIY MAHORAT………9
1.1. Ana’nalardan foydalanishdagi mahorati……………………………....….9-
17
1.2. Asarlarida zamon, makon va muhit tasviri……………………………...17-
27
II BOB. ASQAD MUHTOR HIKOYALARINING
KOMPAZITSIYASI…..28
2.1 Hikoyalarida portret va peyzajning ahamiyati…………………………..…28-
43
2.2. Asarlarida detallarning o‘rni………………………………………...….…43-
46
III BOB. OBRAZLAR GALERIYASI VA ULARDA RUHIY
TOVLANISHLAR IFODASI…………………………………………………...47
3.1. Adib hikoyalarida bola ruhiyatining tasviri…………………………….…47-52
3.2. Ijodkor “men”i talqini……………………………………………….……52-57
XULOSA………………………………………………………………..….…58-60
ADABIYOTLAR RO‘YXATI …………………………………………...…60-63

1

KIRISH (ishning umumiy tavsifi)
Mavzuning dolzarbligi: Jahon adabiyotida ijodkor shaxsi u yaratgan asar
hamda uning qalb dunyosini kashf etish asosiy muammolardan biri sanaladi.
Ayniqsa, yozuvchi asarlaridagi ruhiy tovlanishlar, po’rtanalar, asar qurilishidagi
o‘ziga xosliklar hamda muallifning xalq tilidan foydalaishdagi mahoratini
o‘rganish zarurati yuzaga kelmoqda. Shu munosabat bilan ijodkor shaxsi menini
nasriy asarlar asosida o‘rganish hamda o‘zbek adabiyotining yorqin ijodkori
bolgan Asqad Muxtor ijodiga, nasriga yangicha qarashlar asosida baho berish
mavzuning dolzarbligini belgilaydi.
Jahon adabiyotida ijodkor yaratgan asarlarning davr, shaxs va qahramon
masalasi yuzasidan olib borilayotgan sa’yi harakatlari ham adabiyot olamini
ochishga xizmat qilmoqda. Binobarin, davr tushunchasi qahramon ruhiyati orqali
tadqiq etish, qahramon tushunchasini esa zamon munosabatida idroklash, ularni
boshqarib turuvchi ijodkor shaxsining asar mavqeidagi o‘rnini belgilash muhim
sanaladi. Shu nuqtai nazardan Asqad Muxtor hikoyalarida davr, shaxs va qahramon
masalasining yorilishi bugungi adabiyotshunoslikdagi zarurat sanaladi. Ayniqsa,
bolalar obrazi va ularning ruhiy kechinmalari davr muammosini kichik qalblarda
aks etishi davr tushunchasini yoritishga xizmat qiladi hamda mavzuimizning
dolzarbligini belgilaydi.
O ‘ zbek xalqining badiiy estetik dunyosining taraqqiyoti ko‘p asrlik bosqichlarni
bosib o’tgan adabiiy-madaniy qadriyatlarning tiklanishi va ularning
mustahkamlanishi bilan yanada rivojlanib bormoqda. Bugungi kunda xalqimizning
ming-ming yillik ma’naviyat xazinasi xalqimizning xayotiga va manaviy
olamining takomillashuviga o’z hissasini qo’shmoqda. Yurtboshimiz Prezident
Shavkat Mirziyoyev o’zining “ O‘zbek mumtoz va zamonaviy adabiyotini xalqaro
miqyosda o‘rganish va targ‘ib qilishning dolzarb masalalari” mavzusidagi xalqaro
konferensiya ishtirokchilariga yo’llagan maktubida, adabiyotning inson ma’naviy
olamiga qay darjada ta’sir ko’lami haqida ham to’xtalib o’tganligini quydagi
jumlalar orqali ko’rib o’tishimiz mumkin: “Bundan yuz yil muqaddam buyuk
o‘zbek shoiri Abdulhamid Sulaymon o‘g‘li – Cho‘lpon “Adabiyot yashasa, millat
2

yashar!” degan otashin da’vat bilan maydonga chiqqan edi. Hayot va tarix
sinovlaridan o‘tgan teran ma’noli bu so‘zlar bugun ham o‘z ahamiyati va
qimmatini yo‘qotgan emas” 1
. Darhaqiqat, adabiyot, san’at va madaniyat yashasa,
millat va xalq, butun insoniyat bezavol yashaydi.
Mavzuning o‘rganilish darajasi. O‘zbek adabiyotshunosligida hikoya
janriga doir muammolar turli ilmiy qarashlar asosida o‘rganilgan. 2
Ulardagi tasvir
ko’lamini turli talqin qilishadi. Asqad Muxtor ijodi, asarlarining milliy
hikoyachilikda tutgan o‘rni borasida ham qator tadqiqotlar ishlari hamda ilmiy
izlanishlar kuzatiladi. 3
Asqad Muxtor ijodi yuzasidan O.Sharfiddinov, I.Sulton,
M.Qo‘shjonov, I.G‘afurov, N.Shukurov, N.Karimov. U.Normatov, Q.Yo‘ldoshev
singari bir qator olimlar ijod olami bo‘yicha o‘z mulohazalarini bildirdilar. 4
Biroq
bu kabi tadqiqotlarning birortasida Asqad Muxtorning hikoyalari tadqiqi asosiy
planga olib chiqilmadi. Mana shularni e’tiborga olgan holda, yozuvchi
hikoyalarining o‘ziga xos jihatlari, hikoyalardagi ruhiyat tasviri va ichki
kechinmalar talqini tadqiqot ob’ektimizda aylandi.
Bitiruv ishining maqsad va vazifalari. Asqad Muxtor hikoyalari
o‘zining yuksak badiiyati, ilgari surilgan g‘oyaviyligi bilan ahamiyatlidir. Ayniqsa,
1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyevning O‘zbekiston ijodkor ziyolilari vakillari bilan
uchrashuvidagi “Adabiyot va san’at; madaniyatni rivojlantirish – xalqimiz ma’naviy olamini yuksaltirishning
mustahkam poydevoridir” nomli ma’ruzasi // Xalq so‘zi. – 2017, 4 avgust - #153(6347)
2
Адабиёт назарияси: 2 томлик. Т.2.-Т.,1979; Сулаймонова Ф. Шарқ ва Ғарб. Қадимий адабий алоқалар.-
Т.,1997; Мирвалиев С. ХХ аср ўзбек адабиёти тарихини даврлаштириш муаммолари// Тил ва адабиёт
таълими.-1995.-№5-6.- Б.48-52; Каримов Э. ХХ аср бошида Туркистонда адабий муштаракликлар//Ўзбек
тили ва адабиёти.-1994.-№4-6.-Б.16-23; Турдиев Ш. А.Қодирий ва татар адабиёти//Ўзбек тили ва адабиёти.-
1994.-№6.-32-38; Шеъриятда Фитрат ва Чўлпон анъаналари // Гулистон.-1995.-№2.-Б.46-47 ; ал-Амин Б.
Миллий адабиётнинг икки илдизи//Шарқ юлдузи.-1998.-№5.-Б.156-158; Қуронов Д. Жаҳон адабиётига йўл.-
Жаҳон адабиёти.-1997.-№6.-Б.168-172
3
Тоғаев О. Асқад Мухтор. –Тошкент: Тошкент нашриёти, 1966; Сайимов Б. Асқад Мухтор прозаси. –
Тошкент: Фан, 1969; Шарафиддинов О. Ижоднинг катта йўлида. Истеъдод жилолари китобидан. – Тошкент:
Адабиёт ва санъат нашриёти, 1976; Каримов Н. Ва бош. ХХ аср адабиёти тарихи. – Тошкент: Ўқитувчи,
1999 . Раҳимжонов Н. Асқад Мухтор поэтикаси. – Тошкент: Фан, 2008; Раҳимжонов Н. Мустақиллик даври
шеърияти. – Тошкент: Фан, 2012
4
O.Sharafiddinov. Ijodni anglash baxti. – Toshkent: Sharq, 2004; I.Sulton. Adabiyot nazariyasi. –Toshkent:
O’qituvchi, 2005; M.Qo’shjonov. Tanlangan asarlar. –Toshkent: Sharq, 2020, I.G’afurov. Badiiylik – bezavol
yangilik. –Toshkent: Sharq, 2008, N.Shukurov. So’z sehri – she’r mehri. – Samarqand, 1993; N.Karimov, XX asr
manzaralari. – Toshkent: Sharq, 2012; U.Normatov. XX asr o’zbek adabiyoti. – Toshkent: Akademnashr, 2008,
Q.Yo’ldoshev. Yoniq so’z. – Toshkent: Akademnashr, 2006.
3

hikoyalardagi qahramonlarning o‘ta soddaligi, inson fojelik hayotining qabariq
tasvirlarini o‘rganish ishning asosiy maqsadini tashkil etadi. Ana shu maqsadni
amalga oshirishda vazifalar belgilandi:
- adabiyotshunoslikda yaratilgan adib hikoyalarini chuqur ilmiy tadqiq etib,
ularga xos janr va uslub xususiyatlarini ilmiy tadqiq etish vositasida, yozuvchi
asarlaridagi o‘ziga xos ruhiy olam tadqiqini aniqlash; shaxs jumbog‘iga ijodkor
munosabatini o‘rganish natijasida u yaratgan asarlarga xos hayot haqiqatini badiiy
idrok etish va tasvirlash mahoratini o‘rganish mazkur bitiruv malakaviy ishining
maqsad va vazifalarini tashkil qiladi.
– adabiyotimizda inson xati harakati va dunyo qarashini borligicha talqin
etilaboshlandi O‘zbek yozuvchilari o‘z ruhiyatini taftish etib, o‘zligini anglashga
intilgan qahramonlar hayot hodisalari va odamlarga ham o‘ziga xos munosabatda
bo‘lishlari tabiiy hol ekanini diqqat markazida tutgan holda ziddiyatli va murakkab
insonlar obrazini yaratishga erishdilar;
–adib hikoyalarida hodisalarga va inson shaxsiga yangi jihatlardan
yondashish bilan birga real hayot hodisalari mantiqiga, xarakterlar mohiyatiga
mos miflar va afsona-yu rivoyatlardan foydalanib, ularning ma’no-mazmuniga
singdirilgan hayotiy falsafasini tasvirlanayotgan hodisalar mohiyatiga
uyg‘unlashtirish vositasida epik tafakkurning serma’no serohangligini,
mazmunning ko‘lamdorligini ta’minlaydi. Natijada badiiy fikr harakati uchun keng
makon yaratilgan, janr imkoniyatlari yanada kengaygan;
Asqad Muxtor asrlarida hayot hodisalari va inson ruhiyatini xolis kuzatish
hamda badiiy tadqiq-u tahlil qilish orqali oddiy mehnatkash xalq va uning ichki
kechinmalarini, jamiyat yetkazgan fojiaviy holat insonlar dunyosidagi inqirozga,
ziddiyatga sabab bo’lganligi yoritilgan. Natijada, xayolot bilan ruhiyat, hayotiy
hodisalar bilan inson borlig‘i uzviylikda, bor ko‘lami va turfa ranglari bilan
tasvirlanmoqda, sharqona milliy ruhni, o‘ziga xos hayot falsafasini ifoda qilmoqda.
Bitiruv ishining obyekti va predmeti. Ishning obyekti sifatida Asqad
Muxtorning nasrdagi o‘ziga xos xusisuyatini yoritish tanlangan. Tadqiqotning
predmetini Asqad Muxtorning 2022 yilda nashr etilgan “Dunyo bolalari” hikoyalar
4

to‘plami, 1983 yilda nashr etilgan “Ildizlar” qissa va hikoyalar to’plami,
“Chodirxayol” to’plami, 2021-yilda nashr etilgan “Tanlangan asarlar”i tashkil
etadi. Ishining ob’yekti va predmetini ochib berishda yuqorida qayd etilgan
asarlardan olingan misollar material vazifasini o‘tadi.
Bitiruv ishining ilmiy yangiligi. Bitiruv malakaviy ishimizda o‘zbek
milliy nasrimizda Asqad Muxtor ijodida uslubiy izlanishlarning o‘ziga xosliklari,
milliy koloritning yorqinligi o‘rganildi. Bu o‘rinda yozuvchi hikoyalarida milliy
ruh tasviri, ichki kechinmalar, hikoyalarning g‘oyaviy-badiiy qimmati tahlilga
tortildi. “Dunyo bolalari”, “Chodirxayol” hikoyalaridagi ruhiy kechinma va
psixallogik olam chuqur o‘rganildi. Yozuvchining badiiy mahorati asarlaridagi
badiiy tilning o‘ziga xos jihatlari orqali ham ko‘rsatib berildi.
- Asqad Muxtor ijodi talqini o’zbek hikoyachiligi tahlil etilib, yozuvchining
badiiy obraz yaratish mahoratini o‘rganish, tahlil va talqin etish, shu orqali
ijodkorning mahoratini ochib berishga ham e’tibor qaratildi;
- adib hikoyalarida bola obraziga e’tibor qaratilib, uning ruhiyati tahlil etiladi;
- hikoyalarida muallif “men”i obraz sifatida gavdalanganligi misollar asosida
tadqiq etiladi;
- hikoyalarining kompozitsion qurilishi va sarlavhalarni berishdagi yozuvchi
mahorati ochib beriladi;
Shuning bilan birga adabiyotshunoslik ilmida bugungi kunda adabiy asarni
tahlil qilishning yangicha tamoyillari, yangicha badiiy tafakkur nuqtai
nazaridan qarashlar asosida amalga oshirildi va Asqad Muxtor ijodidagi
hikoyalarning psixalogik tahlili yaratildi.
Malakaviy bitiruv ishining tadqiq usullari . Mavzuni yoritishda hozirgi
kunda o‘zbek adabiyotshunosligi qo‘lga kiritgan yutuqlardan, bayon qilingan
nazariy fikrlardan, qiyosiy-tipologik, germeniftik, tavsifiy, qiyosiy metoddan
foydalanildi.
Malakaviy bitiruv ishining nazariy va amaliy ahamiyati . Malakaviy
bitiruv ishinig ahamiyati quyidagilarda namoyon bo‘ladi:
5

Tadqiqotda erishilgan natijalardan oliy o‘quv yurtlarida hozirgi zamon
o‘zbek adabiyotini o‘rganish bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar olib borishda foydalanish
mumkin. Tadqiqotda to‘plangan materiallardan ijodkorning badiiy olami bo‘yicha,
magistrlik dissertatsiyalari va bakalavrlik bo‘yicha malakaviy bitiruv ishlari
yozishda foydalanish mumkin. Ishda to‘plangan misollar adabiyot nazariyasi,
o‘zbek nasri poetikasi, XX asr o‘zbek nasri hamda Zamonaviy o‘zbek adabiyoti
bo‘yicha amaliy dars soatlarini o‘tishda material vazifasini o‘taydi. Umuta’lim
o‘rta maktab darsliklarida Asqad Muxtor ijodini o‘rganish o‘rin olgan. Ushbu
mavzuni tushuntirishda maktab o‘qituvchilari uchun qo‘shimcha ma ‘ lumot
vazifasini o‘taydi.
Bitiruv malakaviy ishining tarkibi . Bitiruv malakaviy ishi kirish, uch
asosiy bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan tarkib topgan.
Malakaviy bitiruv ishining umumiy hajmi ____ sahifani tashkil etadi.

6

I BOB. ASQAD MUXTOR HIKOYALARIDA BADIIY MAHORAT
Ana’nalardan foydalanishdagi mahorati. XX asr adabiyotida yaratilgan
hikoyalar insonni yangicha talqin qila boshladi. Inson ruhiy olamini o’zligini
taftish qilish usullari yaratildi. XX asr boshidan to hozirgacha yaratilgan
hikoyalarni o'rganganimizda, so'nggi yillardagi yaratilganlarida ko`proq qahramon
ruhiyati orqali uning xarakterini ochib berish kuchaydi. Bu albatta, inson ruhiyati
ya'ni psixologizmga borib taqaladi. Adabiyotshunoslikda psixologizm muammosi
kecha yoki bugun paydo bo’Igan hodisa emas, balki uning ildizlari tarixan juda
chuqur ruhiy -psixologik hodisa XXI asrga qadar bir talay tadrijiylikda o`z
taraqqiyot bosqichini bosib o’tgan. Chunonchi, antik davr adabiyoti tarixiga nazar
tashlasak, qadimgi davrlarda ham nafaqat mifologik obrazlar, balki real hayotiy
hodisalarni tasvirlashda inson obrazi va uning qiyofasidagi tashqi va ichki tasvirni
berish alohida o'rin tutganligi ma'lum bo'ladi. Masalan, Gomerning “Iliada”va
"Odisseya", Hind xalgining “Romayana" va "Mahabharat” dostonlarida, umuman
olganda sharq va g'arb xalq og’zaki ijodida inson tasviri asta-sekinlik bilan o’z
orinini topa bordi. G'arb va Sharq xalqlari folklorida qahramonlarning ruhiy holati
tasviri alohida o'rin egallagan. Masalan, qahramonning tashqi ko'rinishi va uning
portreti masalasida deyarli barcha xalqlar adabiyotida tasvir uslubida bir xillik va
o’xshashligi ko’zga tashlanadi. Badiiy asar markazida inson turar ekan, har qanday
millatning adabiyotshunoslik fani inson ruhiyatini ayni turli nuqai nazardan tadqiq
etadi. Bir necha mingyillik tarixiga ega bo’lgan milli adabiyotimiz adabiyot
tarixida inson hayoti, orzu-armonlari, ruhiy holatining rang-barang qirralari tasvir
ob’yekti bo’lib xizmat qildi va shunga mos ravishda adabiyotshunos olimlar o’z
adabiy-nazariy talqinlarini paydo bo’ladi. Zero, dunyo adabiyotshunosligi erishgan
ilmiy yutuq va to’plagan boy tajribalarni milliy adabiyotdagi aniq nazariy
masalalar, ya’ni hikoya janri evolyutsiyasi, psixologik tasvir, obraz ruhiyati kabi
muammolarni muhokama qilish uchun yo’naltirish foydali, albatta.
O’zbek hikoyachiligida ichiki pisixalogik ruhiyat talqinini munaqqid adib
Asqad Muxtor ijodida ko’rishimiz mumkin. Hikoyalardagi psixologizmning o`ziga
xosligi birinchidan, o’z-o`zini rivojlantirishga qiziquvchanligi (“Xonimning
7

tug’ulgan kunlari” hikoyasi Mirzo obrizi) bilan ajralib turasa, ikkinchidan, uning
atrofidagi haqiqat, ya’ni real borliqqa bo’lgan ruhiy to’qnashuv (“Qora domla”
hikoyasi Qora domla obrizi) uchinchidan esa qarama-qarshilikka ega bo'lgan
shaxsga alohida e'tibor qaratganligida o’z aksini topgangida (“To‘qqizinchi palata”
Bahromov obrizida).
O‘zbek hikoyachiligi olam hodisalari va odam ruhiyati qirralariga xilma-xil
qarash, olamning mavjudlik yo‘sini va undagi tartibotlarni turlicha izohlash
imkoniyati mahsulini yangicha talqin qildi. XX asrning 50- yillariga kelib inson
psixologiyasida ulkan o’zgarishlar sezila boshladi. Ayniqsa, shaxs erkinligiga
bo’lgan qarash, uning jamiyatdagi o’rni va qadr-qimmatining ulug`lanishi, shaxs
zimmasiga mafkuraviy-axloqiy mas’uliyatning oshib borishiga sabab bo’ldi. Shu
bilan birga, tarixiy taraqqiyot bosqichlarini birma-bir bosib o`tib kelayotgan inson
borlig’i yanada murakkablasha bordi. Qahramonning dunyoviy bilimi va
ko’nikmalari kengayib, jiddiylashib, “men” (ya’ni bu ijobiy tomon o’zlikni anglash
ma`nosida) degan tushunchaning shakllanishi, inson “men”ining paydo bo’lishi
axloqiy-siyosiy, mafkuraviy-falsafiy nazariyalarning rivoji va davlat boshqaruvi
tizimining har xilligi inson olamining o’zgarishiga, uning murakkab ichki qarama-
qarshiliklari yuzaga chiqishiga sabab bo’ldi.
Inson ruhiyatini dunyo ilm-fanining turli sohalari o’z spesifikasiga mos
ravishda o’rganadi. Badiiy adabiyot – so`z san’at bilan psixologiya fani o‘zaro
kesishgan nuqtada insonning ichki dunyosi, o’y-kechinmalari, tafakkuri va
tasavvuri kabi bir qator masalalar adabiy-psixologik taqin ob’yekti sifatida
maydonga chiqadi. Bu jarayonda adiblarning dunyoni anglashi, his qilishi va
munosabat bildirishi hamda qahramonruhiyatini ochishning o’zlariga xos eng
qulay noan’anaviy usullarini tanlashi tabiiy sanaladi.
Adabiy zamon va makon muammosi ruhiy olam tasvirlangan asarlar ko’lami
adabiyotshunoslikning eng dolzarb masalalaridan biridir. “Chodirxayol”, “Fano va
baqo”, “Taqdir kimning qo’lida’’ hikoyalaridagi makon va zamon tekshirilganida
ularning turli ko`rinishlari mavjudligi aniqlandi. Zero, adabiyotshunoslar har
qanday adabiy hodisani xronotop muammosi bilan bog’liq holda ko’rib chiqishni
8

boshlashdi, chunki bu eng muhim ekzestensial xususiyatlar bo’lib, zamon va
makon dunyo muallif shaxsi obrazini barpo etishning ham ajralmas qismi sanaladi.
Shuningdek, turli zamon va makon xatti-harakatlar tufayli syujet dinamikasi
ta’sirlanadi, personajlarning psixologik evolyutsiyasi kuzatiladi. O‘zbek adabiyoti,
xususan, hikoyachiligida bu kabi yangicha talqin va tasvir uslublari an’anaviy
realizm, inson hayoti hamda shaxsining serjilo tovlanishlarini, “musbat va manfiy”
qirralarini ifoda etishda beqiyos imkoniyatlarga ega ekanini ko‘rsatmoqda. Ayni
chog‘da, realizm boshqa ijodiy falsafiy oqim va yo‘nalishlarni ham o‘z
miqyoslariga qamrab olishga qodir ekanini nafaqat yozuvchilar, balki
adabiyotshunos olimlar, tanqidchilar, adabiy jamoatchilik ham tan olmoqda.
O’zbek adabiyotida yaratilgan aksariyat hikoyalar ham o‘zbek nasriga xos ana
shunday xususiyatlarni namoyon etadi. Ularda g‘arb modern adabiyotiga o‘xshash
jihatlar: voqealarning sirli tarzda, turli ramziy vositalar orqali, ba’zan sahna ortida
imo-ishoralar bilan ko‘rsatilishi, voqealarning “men” tilidan hikoya qilinishi,
yetakchi personaj doimo o‘zini-o‘zi taftishu tahlil etib borishi kabilar ko‘zga
tashlansa-da, his-tuyg‘ulardan milliylikni, qahramonlar tasvirida xalqimiz ruhini
sezib turamiz.
O’zbek hikoyachiligida inson ruhiy olamini yangicha tasvir va uslubiy
o’ziga xosliklar yozuvchi Asqad Muxtor hikoyalari orqali o‘rganilishi,
hikoyalarda davr odami ruhiyatining turli jihatlari oldingiga o‘xshamagan yo‘sinda
yangicha badiiy ifodasini topayotganligini nazariy asosda ko‘rsatib berish
mavzuning dolzarbligini belgilaydi. Bunda inson ruhiyatining badiiy ifodasi
oldida turgan muammolar nuqtai nazaridan o‘rganish, adabiy-etetik tamoyillarni
aniqlash, bugungi milliy hikoyachilikning o‘ziga xosliklarini o‘rganish dolzarb
ilmiy masaladir.
Dunyoni badiiy idrok etish, bilish sohasida davrdan-davrga, avloddan-
avlodga o tib kelgan adabiy tajribalar: estetik qarashlar, tasviriy vositalar, tildagiʻ
obrazlilik, emotsionallik va uslubdagi rang-baranglik. O tmish yozuvchilarining
ʻ
ijod tajribasida sinalgan, ustuvor va muqim g oyaviy-badiiy boyliklarni yosh
ʻ
bo g in o z davri talabiga kura qayta ishlab, ijodiy rivojlantiradi. Adabiyot va
ʻ ʻ ʻ
9

san atda an ana tarixiy hodisa bulib, muayyan davr ijtimoiy-badiiy xususi-yatlariniʼ ʼ
aks ettiradi. O zbek adabiyoti eskirmagan, zamon sinovidan utgan, barhayot, ilg or
ʻ ʻ
an anaga suyanadi. Ilg or Adabiy an ana hamma vaqt novatorlikka chorlaydi.
ʼ ʻ ʼ
Binobarin an ana va novatorlik orasida mantiqiy aloqa bor. Ularni bir-biridan
ʼ
ajratib, ham tasavvur qilib bo lmaydi. Har qanday asar yaratilish uslubi va tiliga
ʻ
ko‘ra boshqalardan farqlanib turuvchi alohida badiiy-estetik hodisa sifatida
dunyoga keladi. Uslub rang-barangligi, asar tilining o‘ziga xos betakrorligi asarni
o‘quvchi tomonidan sevib o‘qilishi, uning ustida bahs-munozaralar yuritilishi, fikr-
mulohazalar aytilishiga olib keladi. Yozuvchi uslubi uning individualligi, iste’dodi,
turmush tajribasi, dunyoqarashi nutqning o’ziga xosligi, xarakter yaratish
mahorati bilan uzviy bog‘liq bo‘ladi.
Asl kasbi insonshunoslik bo‘lgan adabiyot hamma davrlarda ham insonni
e’zozlagan. O‘zbek realistik nasri bundan mustasno emas, albatta. adabiyotning va
san’atining bosh xususiyati insonpparvarlik tuyg‘usining har qachongidan
chuqurroq, kengroq va yuksakroq darajalarga chiqishi bilan ifodalanadi. 80-
yillarning avvalida o‘zbek hikoyachiligida xuddi shunday ko‘tarilish kuzatildi.
Tasvirlanayotgan qahramonga shaxs sifatida e’tibor kuchaydi, ya’ni insonning
shaxslik a’moli badiiy tadqiq ob’ektiga aylana boshladi. Insonparvarlik,
shaxsparvarlikda namoyon bo‘ldi. Shaxs fenomenini tadqiq etishga urinish
intellektual qahramon obrazlarining yaratilishiga, shuning barobarida badiiy tasvir
vositalari doirasining kengayishiga olib keldi. Tabiiy, realistik milliy badiiy
tafakkur bunday miqyosga dabdurustdan erishmadi, albatta, balki yetuk shaxslik
martabasining ibtidosi bo‘lmish oddiy insoniyat qadr-qimmatni, nafsoniyatni
anglashga urinishlardan boshlandi. Asqad Muxtor hikoyalarida esa bu ko‘rinish
o‘ziga xos tarzda bo‘y-bast ko‘rsatib o’tdi. “Uyg‘onish badiyati insonni jo‘n va
yuzaki tushunishdan, uni bir yoqlama talqin etishdan voz kechdi, – deb yozadi
filologiya fanlari nomzodi Xurshid Do‘stmuhammad, – o‘zbek hikoyachiligida bu
o‘ziga xoslik nasihatbozlikdan qutulishda o‘z ifodasini topdi. Misol uchun
“oqpadarlik – yomon”, ichkilikbozlik, poraxo‘rlik – illat” 5
singari “g‘oya”lar
5
Hotam.U. Badiiy psixolagizmva o‘zbak romonchiligi. Toshkent .1984
10

hikoyalar o‘z qadr-qimmatini yo‘qotadi. Ishlab chiqarish mavzusidagi jasoratlar
madhi o‘rnini qahramonning shaxs sifatidagi kamolini izlash tasviri egalladi.
Qahramonlarninng ijobiy yoki salbiyligini belgilovchi mezonlar o‘zgardi.
Qahramon shaxsi, ruhiy olami, shuuri tasviriga moyillikning kuchayishi
hikoyaning syujet qurilishini, tasvir maromini, konfliktlar tabiatini yangiladi”
Asqad Muxtor o’zining ijodiy mahoratini o’zbek xalqining so’z san’atidan
foydalanishdagi mahoratida ham ko’rsata biladi. Adib ijodidagi mashur asarlardan
biri “Chinor “ romani yuzasidan adib ijodida xalq ijodidan ilhomlanish xalq
og’zaki ijodining davom etirish ananasini ko’rib o’tishimiz mumkin .
“Chinor”romanida muallif qismlarni ham xalq og'zaki ijodi janrlariga xos
nomlagan. Romanda muqaddimadan tashqari o'n besh qism mavjud bo'lib ulardan
beshtasi rivoyat, beshtasi hikoyat, beshtasi qissa deya nomlangan. Ulardan
rivoyatlar bir-ikki sahifani tashkil etsa, hikoyat va qissalar nisbatan yirikroq.
Ba'zan rivoyatlardan so'ng nomlanmagan parchalar ham keltiriladi. Shunisi
e'tiborliki, adib bir qismdan ikkinchisiga o'tishda ham xalq dostonlariga xos usulni
qo'llaydi. Birinchi rivoyatdan
keyin keltirilgan parcha so'ngida “Salqin tushdi, so'lg'in gulzorga jon kirdi,
chigirtkalar chirillay boshladi. Bunday oqshom o'y o'ylatadi” kabi saj'li nasrga
duch kelsak, shu hikoyatdan keyin u xalq dostonlarini kuylovchi baxshilarga xos
baxshiyona usulda kitobxonga murojaat etib shunday deydi: “Azizlar,
yo'lovchilarimiz birinchi manzilga yetishdi. Vaziyatga qaraganda biz ham bu
bekatda to'xtab, bir qmissa eshitam miz shekilli. Lekin ibrat uchun avval...,
Bu parcha o'zbek xalq dostonlaridagi “...ul ketabersin. endi so'zni bundan
eshitayik” kabi gismlar orasidagi bog'lovchi parchalarni eslatadi. Asardagi
rivoyatlar mazmunan ham xalq og'zaki ijodidagi so’z qo’llash usuli va bayonqilish
uslubini eslatadi. Muallif romanda o'zbek xalqining og'zaki ijod namunalaridan
juda mohirlik bilanfoydalanadi , buning isboti o’laroq latifalar va xalq
qo'shiqlariga ham murojaat qilganligida ko'rishimizmumkin , ushbu asar adib
asarda folklor namunalaridan juda unumli foydalangan. Asqad Muxtorning xalq
og'zaki ijodiga munosabatining shakllanishida unga zamondosh taniqli
11

ijodkorlarning ijod namunalari ta’siri ham katta bo'1ganligini ko’riishimiz
mumkin. Jumladan yozuvchi ijodidavgi folklor namunalarini tadqiq qilgan
Marhamat Ochilova romandagi tarkibidagi ikkinchi rivoyatda Al-Forobiyning
G retsiyadan olib kelgan nay ta’rifini Asqad Muxtor G‘afur G‘ulomdan eshitganligi
asarga uni qayta ishlab kiritganligini ta’kidlar ekan bunda ulug‘ adibga ta’sirini
e’tirof etadi. Ushbu rivoyat tili va uslubi bilan oldingi keltirilfan rivoyatdan farq
qiladi. Birinchi rivoyatda xalq ertaklari uchun xos bo‘lgan til va uslubidan , ya’ni
sodda bayon uslubidan foydalanilgan bo’lsa, ikkinchisida mumtoz adabiyot
vakilarining nasrni bayon qiloshidagi til xususiyatlaridanffoydalanilgan: “Sir
yoqasidagi Forob qishlog‘ining mardumi Muhammad ahli donish jumla jahonga
ma’lum va mashhur edi. Ilm-u hikmat bobida Arastudan so‘ng Soniy bo‘lib, Al-
Forobiy nomi bilan musharraf edi. Alqissa, yunon safarida minglab g‘aroyibot
qatori bir mo‘jiza olib qaytmish erdikim uning oti naydir.” 6
Shu bilan bir qator adib asari tarkibida mumtoz adabiyot namunalaridan
foydalanishi ijodkorning sharq mumtoz adabiyotiga xos tasavvuf falsafasining
bilimlariga ega ekanligiga guvohi bo‘lamiz. Asrda tasavvuf adabiyoti
namunalarining jihatlarini yoritib o’tganligi to’g’risida adabiyotshunos olim
Umarali Normatov ham e’tirof etib, jumladan shunday deb takidlab o’tadi: “…,
Yassaviy uning hikmatlaridagi umumbashariy g‘oyalar diniy ta’limotning
hayotbaxsh kuchi haqidagi gaplarga e’tibor bering. Bu gaplar Yassaviy nomini
umuman tilga olish, diniy ta’limot haqida ijobiy gap aytish man etilgan, Yassaviy
adabiyot tarixidan badarg‘a qilingan 60-yillar sharoitida bitilgan! Garchi Talstoy
tilidan uni bashorati tarzida berilsa-da, «buyuk inqilob» to‘g‘risida “qonli inqilob “
to’g’risida “juda katta jinoyat” deb yozish o‘sha davrda hazilakam ish emas edi!”
Adib ijodida hikoyachilik ananalarini rivojlantirish bilna birgalikda o’ziga
hos tasvirlash usuli, qahramon talqini hamda takrorlanmas ruhiy tasvirni
yaratgangi bilan o’z uslubini yaratdi. Asqad Muxtor hikoyalarida badiiy
qahramonnioddiy ishchi qatlamidan tanlab oladi. Adib ijodidagi hikoyalarda
yoritilgan g’oya va mavzular asrlar mobaynida ijodkorlar qalamidan tushmaydigan
6
Rahmat Ochilova. Folklor birliklarining adabiyotda qo‘llanishi.O‘zbek tili va adabiyoti jurnali.2018.
12

inson qismati talqinidir. Darhaqiqat bejizga adabiyotshunos D.Xoldorovning
quyidagi fikrlarini bildirgan emas: “...biz ijodkorlarni avlodlarga ajratib
sharhlashga o'rganib qolganmiz. Ehtimol, davr taqozosiga ko'ra bu tabiiydir. Biroq
chin iste'dod egalari tomonidan yaratilgan badiiyat na'munalari davr tushunchasini
sindiradi. O'z davri o`quvchisini qanday hayajonga solgan bo'lsa, zamonlar osha
o'sha hayratni birdek ushlab turadi. Zero, bir davrda minglab asarlar yaratilgan
bo'lsa-da,asrlar qa'ridan sanoqli asarlargina qimmatini yo'qotmay qolishining
sababi ham shunda.”
Adib ijodidagi har bir hikoyasida o’zbek xalq kishisi tasvirlanar ekan uning
nutqi va hatti xarakatlarida milliylik gavdalanadi. Adibning “Fano va baqo”
hikoyasida nafaqat o’zbek xalqining badiiy uslubini balki jahon nasridagi
mativlarga yangicha ruh beradi. Yaniki ertaklar syujetlarida qahramonlar “bir
birlariga sirlariji aytishi”, “tasodifan sirga guvoh bo’lib qolishi”, “sirni fosh qilgan
ertak qahramoni iziga tushoshi” kabi motivlar uchraydi. Aynan ushbu hikoyaning
voqealar rivoji shunday holat ustiga qurilganligiga guvoh bo’lamiz. Ijodkor ertak
va dostonlarning yuqoridagi shakliga yangicha ruh bag’ishlaydi natijada hikoya
qahramonlari Xoxo’ja va Ochil obrizlarining harakatga kelish tizmasi shakillanadi.
Asqad Muxtor hikoyaning ma’no mazmunini yoritishda manaviy dunyosi
boy bo’lgan o’zbek xalqi o’g’zaki ijodi namunalari hamda mumtoz Sharq
adabiyotining hikmatlaridan juda o’rinli foydalangan. Ular misol tariqasida
quydagilarni keltirishimiz mumkin: “Kelsa gumon – ketar iymon”, “Dunyo yig’ib
netarsan – bir kun tashlab ketarsan”, “Yoriladiganing bo’lmasa yomon, ichingda
ketadi”, “Odam odamning dardini oladi”, “Yovg’on oshing – beg’alva boshing”,
“Qizilni ko’rib, Xizr yo’ldan ozgan ekan”, “Zo’rniki tegirmon yurdirar”, “Jonim
qilning uchida turibdi”, “Bir boshga bir o’lim”, “Jon bor joyda – qazo bor”, “Kim
tirik, kim o’lik – ma’lum emas”, “Og’zi bo’sh maqtanchoq”, “Og’zi qulog’ida edi
naynovning”, “Hayosizga har kuni hayit”, “Otni tepmaydi dema, itni qopmaydi
dema”, “Piyozning po’sti ko’p, yomonning – do’sti ko’p”, “Chillasi chiroq
ko’rmagan beg’am aravakashda sir yotishi mahol”, “Turma desa, sochining
tomirigacha muzlab, hadiksirab yurgan Xolxo’ja”, “Sir sovun ko’pigiday yer ustida
13

omonat uchib yurarkan”, “Xurmachadan chiqqan bu jinni Xolxo’ja”, “Pesning
chekiga moxov tushsa, shunday bo’ladi”, “Oqboshdan o’tin bo’lmas, o’ynashdan –
xotin”, “Yaqin olib, o’zini aka, echkisini taka deb…”, “Qarzni olish ham, berish
ham …gunoh emas”, “Ko’cha xandon, xona giryon… Xolxo’ja”, “Haziling
yoqangdan olgur”, “Shoshgan ishga shayton oralaydi”, “Bostirib bormasang –
bosilib ketasan”, “Olmoqning bermog’i bor, yemoqning qusmog’i”, “Og’riq
tishning davosi – ombur”, “Ilon yuz yil yashasa, ajdaho bo’lar ekan”, “Saqlansang
saqlanasan, saqlanmasang o’tga qoqlanasan”, “Qovoq ari g’ujg’on o’ynaydi”,
“Bosh ko’tarib qarashga yurak betlamadi”, “Itning tilagi qabul bo’lganda,
osmondan suyak yog’ardi”, “Yotdan yorug’lik, itdan – chorug’lik chiqmas”, “Jin
ko’zachaga qayta qamaldi”, “Ichidagi sir ichida, uni sirtga chiqaradigan ahmoq
Xolxo’ja o’ldi”, “Ikki shumshuk – it-mushuk”, “Iymonni boy berganga ikkalasi
ham harom ekan…”.
Hikoya qahramonlarining ruhiy dunyosi, ichki kechinmasi, ularning ichki va
tashqi monolog va dialoglari, muallif nutqi mana shunday xalqona qochirimli,
nozik ibora, maqol va matallar bilan bezatilgan. Bunday xalqona, qadimiy gaplar
kitobxonni zavqlantiradi, ayni damda, badiiy voqelikdan oqilona xulosa-hukm
chiqarib olishiga turtki beradi.
Adibning birgini hikoyasida juda ko’plab xalq matal, moqol iboralaridan
mohirlik bilan foydalanganligiga guvoh bo’lamiz. Biz bu bilan shunga guvoh
bo’lamiz-ki adib ijodida xalq og’zaki ijodining o’rni beqiyosdir. Shu bilan
birgalikda o’zbek adabiyotida yoritib kelingan o’z tag’dirini bolasi baxtida
ko’radigan o’zbek ota onasi obrozini ham mahorat bilan talqin qilib ko’rsatdi.
Adibning “Xonimning tug’ulgan kunlari” hikoyasida o’qituvchi oilasidagi miliy
ruh talqinini ozgina jumlalar orqali yorqin tasvirlab berdi. “Ota ona o’ylab
ko’rishsa Mirza bari bir bu yo’lidan qaytmas ekan, ich etini yeb, cho’p bo’lib
ketayapdi. Tavakkal, peshonadagini ko’raadi deb ota bir hafta shaharga qatnab
o’g’lini geologlar safiga yozdirib olishdi. Shu kundan boshlab Mirzaning o’smirlik
orzulari qayta tirilib, dahlizdagi safar jabduqlari anvoyi hil asboblarga jon kirdi......
bu qadar asbob uskunalarni qayerdan yig‘anligiga ota ona hayron edi, endi uning
14

ketishiga hech qanday to’siq yo’q , u bugunoq ketishga tayyor edi. Ikki keksa
mualim bir birlaridan yashirib, ko’z yoshlarini artishdi”. 7

Xullas, Asqad Muxtor hikoya yaratishda Sharq adabiyotining namunalari
bo’lmish hikmatli so‘zlardan unumli foydalanadi. Ayniqsa, bu hikmatli o‘gitlar
obraz ruhiyatini yoritisda asosiy vazifani o‘taydi. Shu bilan bir qatorada Hikoya
qahramonlarining ruhiy dunyosi, ichki kechinmasi, ularning ichki va tashqi
monolog va dialoglari, muallif nutqi mana shunday xalqona qochirimli, nozik
ibora, maqol va matallar bilan bezatilgan. Bunday xalqona, qadimiy gaplar
kitobxonni zavqlantiradi, ayni damda, badiiy voqelikdan oqilona xulosa-hukm
chiqarib olishiga turtki beradi.
1.3. Asarlarida zamon, makon va muhit tasviri. Adabiyotshunoslikda
muammo markaziga inson va uning ichki kechinmalarini tasvirlash yuqori
cho’qqiga ko’tarildi. Holbuki, birinchi planga shaxs muammosining chiqishi,
inson ruhiyatini tadqiq qilishga qiziqishning ortishi, urushlar, inqirozlar,
gumanitar halokatlar xarakteri bilan shartlanadi; ikkinchidan, adabiyot va
adabiyotshunoslikning “erkinlashganligi”, mustabid tuzumdagi g’oyaviy yo’l-
yo’riqlarga qaram emaslik o’tgan asrning so’nggi choragida ijod qilgan
yozuvchilar asarlarida inson ichki olami tasvirining barcha go’zallik va
teranliklarini yangicha, butun va to’laligicha talqin qilish imkonini berdi. Badiiy
adabiyotning sifatli xususiyatlaridan biri qahramonni oddiy hayot kechiradigan
inson qilib emas, balki insonning sirli ichki dunyosini yashirin ravishda
insonning ko’ngil kechinmalarini aniq va yorqin aks ettirishi hisoblanadi.
Adabiyotda inson ichki dunyosining chuqur badiiy tadqiqi “badiiy psixologizm”
deb ataladi. Uzoq o’tmishdagi tarixiy davr mobaynida psixologizm –badiiy
adabiyotning yashirin bir siri bo’lib, u insonning kom’ngli haqida gapiradi, u har
bir yozuvchining o’zligini so’zlaydi. Insonning ichki dunyosini tasvirlash
badiiy adabiyotning eng baland cho’qqisidir. Psixologizm badiiy adabiyotda uch
asosiy ko’rinishda: adabiyotning tug’ma belgisi, muallif psixikasining muayyan
7
Аскад Мухтор. Илдизлар. Киссалар ва хикойалар. Йош гвардийа 1984.Б-176.
15

ifodasi, muallif tomonidan ongli tanlangan, asar yaxlitligini belgilaydigan
estetik tamoyil sifatida namoyo bo’ladi.
Badiiy adabiyot qahramonlaridagi psixalogog kechinmalar va ularni tashqi
ko’rinishi qahramon konflektida maydonga keladi. XX asrning so’ngi yillaridagi
hikoyalarda kanflektning asosan ichki, yani qahramonning o’zi bilan yuzaga
kelgan qarama qarshilikda hamda tashqi muhit, jamiyat bilan qahramon o’rtasidagi
ziddiyatta yuzaga kelgan turlaridan keng foydalanildi. Professor Hotam Umurov
quydagicha takidlaydi: “... tashqi muhit xarakter ichki dunyosida
qo’zg’alishlar, zilzilalar, kechinmalar o’yg’otgani kabi, bu ichki dunyoning
murakkab “sirlari” xarakter, xatti-harakatlarni asoslashga, boshqarishga, tashqi
muhit rivojiga turtki beradi”. 8
Adabiyotda muhit jamiyat tarkib topgan, yani shakillangan va insonlarni
shakllantirayotgan bir jarayon sifatida talqinqilinsa, bazi adabiy asarlarda insonlar
tasirida yuzaga kelgan bir holat de qaraladi.
Ijodkor Asqad Muxtor qalamiga mansub “Fano va baqo” hikoyasida
Xolxo’ja va Ochil obrazlarining tag’dir chizgilari go’yoki zamon ta’sirida yuzaga
kelgandek ko’rinadi. Hattoki, asar qahromoni tilidan ham shu fikrlarni ko’rishimiz
mumkin: “odam bolasi dunyoga sof holda keladi va hamma yomonlikni shu
dunyoda o’rganadi, shu yerda orttiradi”. Qahramonlar hayotlari davomidagi barcha
qabihlik va tubanliklarini jamiyat talabiga ko’ra qilgandek qabul qilishadi bu bilan
o’zlarini baqo bo’sahasida oqlashga harakat qilishadi. Asar ijodkor tomonidan
sotsologik metod asosida yartilgan hikoyalardan, yani bitta salbiy qahramon va
unga qarama-qarshi qo’yilgan ijobiy qahramonlardan tashkil topmagan, asar
qahramonlarining har ikkalasi ham gunohkor bandalar. “Fano va baqo” hikoyasida
tanlangan voqelik, qahramonlarning bir-biriga choh qazishi – chuqur psixologik
kayfiyat, ruhiy kolliziyalar asosiga qurilgani bilan e’tiborni tortadi. Muallif asar
qahramonlarini qorong’u yer to’laga to’satdan tushirib qo’yish jarayoni bilan
ularing chorasizlik holatini ko’rsatadi. Albatta, ikki qahramonning yerto’laga
qamab qo’yilishi – chorasizlik va yo’lsizlik girdobiga tashlanishi yozuvchining
8
Umurov H. Badiiy psixolagizmva o‘zbek romonchiligi. Toshkent.1984
16

aniq badiiy shartlilik maqsadi o’laroq shunday qilinganligi ayon. Ularni ochlik,
suvsizlik, chorasizlik, baxtsizlik, har bir soniyada o’lim dahshati o’z iskanjasiga
oladi. Har soniyada o’limni his qilib turgan ikki qahramon baqo ostonasida
poklanmoq istashadi.
“— To’g’ri-yu, lekin hamma yomonlikka shu dunyoda o’rgandik, shu yerda
orttirdik barini. Odam bolasi dunyoga sof keladi, bu yerda orttirgan jamiki
qabihliklarini, jinoyatu pastkashliklarini tashlab, sof ketishi kerak emasmi?
— Bu gapingiz to’g’ri. Tirikchilik — asli tirriqchilik. U dunyoga
ishonmaydi-da ko’plar. Shuning uchun qo’rqmay kirdikorini qilaveradi.
— Boqiy dunyoning borligi uning ostonasiga kelganimizdagina yodimizga
tushadi. Inson uning borligiga bir umr iymon keltirsa, kaptar kelib
quzg’un ketmasdi…
— Kelsa gumon - ketar iymon, degani shundan-da”. 9
Har ikki qahromon ikki dunyo oralig’ida turganliklarida o’z gunohlarini
bo’yinlariga olishib yegil tortisghga harakat qilishadi. Shuning uchun ikki
qahramon o’zlarining “sirli” hayotlarini aytib berishadi.
“— Yosh ekansiz - bilmaysiz: hayot o’limdan yomonroq. Men ne vaqtdan beri
shuni o’ylab, boshim yorilay deyapti. Hayot zararli, odam shundan o’ladi asli.
Ammo-lekin dorilbaqo… ostonasida turgan kishi uchun fanoning o’zi ham, u
tug’dirgan mudhish gunohlar ham hech nima emas. Faqat ularni dunyoga tashlab
ketish kerak.
Ochil avval uni alahlayapti deb ham o’yladi. Lekin qarasa, gapni o’ziga
yarasha mantiq bilan olib ketyapti. Ovozi zo’rg’a eshitiladi, nafasi bo’linib-
bo’linib chiqadi-yu, lekin gapida jon bor.
— Tashlab ketib bo’lar ekanmi…- dedi Ochil, esankirab.
— Bo’ladi,- dedi Xolxo’ja. - Kimgadir yorilish kerak. Yoriladiganing bo’lmasa
yomon, ichingda ketadi. Xayriyat, mana…
— To’g’ri, aka, odam odamning dardini oladi. Jon jonga quvvat.
9
Asqad Muxtor . Chodirxayol. 3-nashr Toshkent “O‘zbekiston”. 2021 B-191
17

Xolxo’ja charchab, jimib qoldi. Ochil, o’lim oldidan odam ortida
qoladiganlarni o’ylasa kerak, deb yurardi. yo’q inson hamon o’zini o’ylarkan.
Unga yorilmoqchi bir gunohi azim tilkalayapti ko’ksini. Shuni “tashlab”,
“soflanib”, ketmoqchi. Shundan yengil tortsa, mayli lekin ulgurarmikin?” 10
Yuqoridagi jumlalardan ko’rinib turibdiki, asar qahramonlari hayoti
davomida qilgan qabihliklarini tan olishgan. O’lim ostonasida poklanishni, yengil
tortishni istashadi. Xolxo’ja qanday qilib, boyvuchcha, tanti bo’lib qolganligi,
aybsiz bir musulmon kishining qamalib ketishiga sababchi bo’lganligiyu yolg’on
guvoh berganligini tasodifiy hamrohiga gapirib beradi. Xolxo’jadan ancha yosh
bo’lgan Ochil ham hamrohidan battarroq gunohga qo’l urgan. Ya’ni xo’jayinining
yoshgina ayoli bilan don olishgan. Ochil ham, Xolxo’ja ham nafsining qullari. Ular
omonat dunyo (fano) bilan abadiy dunyo (baqo) o’rtasidagi ingichka yo’lda
turishar ekan, barcha ayblariga iqror bo’lishadi. Go’yoki, Olloh oldida istig’for
aylashadi. Ijtimoiy illatlar ma’naviy buzuqilik, yuzsizlik, poraxo’rlik, aldamchilik,
qalloblik ularning qon-qoniga singib ketgan. Adib Xolxo’ja va Ochil kirdikorlari
misolida yuqorida sanalgan ijtimoiy illatlarni ko’rsatib beradi. Tabiat hodisasi
zilzila tufayli yerto’laga tushib qolgan tasodifiy hamdardlar shu paytgacha hech
kimga aytmagan, ayta olmaydigan “sirlar”ini, ya’ni qallobliklarini bir-biriga fosh
etadi. Ammo buni qarangki, vaziyat o’nglanib, baqo ostonasidan tirik qolgan ikki
qahramon hayotga qaytgach, “sirlari” tufayli bir-biriga go’r qaziy boshlaydi. Ular
o’rtasida dahshatli darajada ichki-ruhoniy kurash boshlanadi. Bittasining tinch,
xotirjam yashashi uchun ikkinchisi albatta, o’lishi shart. Nazarimizda, adib
insoniyatning tuban ruhiy holati haqida falsafiy mushohada yuritadi. Xolxo’ja
bilan Ochil tashida bir-biriga juda muloyim, juda mehribon gapirgani holida bir-
biriga o’lim vahshatini soladi. Hikoyada mazkur o’rinlar nihoyatda ta’sirchan, jonli
aks ettirilgan.
Adabiyotshunos olim U.Normatov mazkur hikoya haqida shunday fikrlarni
bildirib o’tadi: “…personajlar bisotidagi, ruhiyatidagi tug’ma xususiyatlar tahlili
oldingi o’ringa o’tadi. Personajlar bir emas, ikki bor bu foniy dunyo chegarasidan
10
Asqad Muxtor . Chodirxayol. 3-nashr Toshkent “O‘zbekiston”. 2021B-191
18

chiqib, boqiy dunyo chegarasida ko’rinadi. Xuddi o’sha chegarada ular o’zligiga
qaytadilar. Ollohni yod oladilar, bu dunyoda qilgan gunohlari uchun pushaymon
yeydilar, bir-birlariga yurak rozini, sirlarini ro’y-rost aytadilar”. 11
Olim juda to’g’ri
e’tirof etganidek, qahramonlar bir emas, ikki bora baqo ostonasidan tirik qolib,
foniy dunyoga qaytishadi. Bu qaytish qahramonlar uchun berilgan eng dahshatli
azob, eng dahshatli jazo tariqasida berilgandek. Ular yana gunohlar va qabihliklar
girdobiga kirishadi . Asar qahromonlari tilidan aytilgandek “.... shu dunyoda, Xudo
bandani bu dunyoga uning iymonini sinash uchun yuborar ekan”. Tahlilda shuni
ko’ramizkki qahramonlar o’zlarining tug’ma psixologik jihatlarini asar sujeti
davomida nomoyon qiladi.
Adibning yana bir hikoyasida zamon natijasida yuzaga kelib qolgan
jamiyatdagi insonlarning psixalogik holati ochib berilgan. “Taqdir kimning
qo’lida” hikoyasida yosh talaba tag’diri sobiq sho’ro tuzimida yuzaga kelgan muhit
ta’siri ostida qay darajada o’zgarib ketganligiga guvoh bo’lamiz. Asar
qahramonlari Qulahmad va Mirkomil o’rtasida yuzaga kelgan qarama qarshiliklar
sababida har ikkala qahramon ham bir biriga tuzum ochib bergan qabih yo’l
yordamida o’ch olishadi. Asar da mualif tomonidan aytilganidek har kishi o’z
zamonidan kelib chiqib ish ko’radi. “Bunday paytlarda odam o’z tarbiyasiga, o’z
muhitiga o’z zamonasiga yarasha ish tutadi. Davrlar bo’lganki, bunday vaziyatda
yoshlar bir-birlarini duelga chaqirishgan. Lekin Qulahmad o’z davrining bolasi,
uning miyyasiga boshqa tadbir kelishi tabiiy edi”. 12
Yuqoridagi jumlalardan ko’rinib turibdiki, muhit beihtiyor yoshlarni
tarbiyasiga va ularning qabul qiladigan qarorlariga o’z ta’sirlarini o’tkazadi.
Hikoya syujeti chizgilari qahramonning muhit tasiri ostida chiqargan qarori uchun
butun umr pushoymonlik va “og’ir yuk” ostida yashagan qahramoning ziddiyatli
ichki kechinmalari ostiga chizilgan. Asarda mualif sobiq sho’ro davriga go’yo
oyna tutgandek uning illatlarini insonlar ongiga qilgan ta’sirini yoritadi. Ta’lim
tizmidagi holatini ko’rsatish uchun quydagi jumlarnini yozganligi bejizga emas:
11
Normatov U. Umidbaxsh tamoyillar. Toshkent, “Ma’naviyat”-2000. B-109
12
Asqad Muxtor. Chodir hayol. Toshkent. “O‘zbekiston’’2021
19

“ ... O’qish muhimmi, g‘oyaviy soflik muhimmi? G’oyaviy soflik muhim. Bu isbot
qilingan. Bu isbot talab qilmaydigan aksioma edi. Shuning uchun dars emas, majlis
birinchi o‘rinda turardi. Komsomol majlisi uch kun surunkasiga davom etganda
ham pedagoglar hech narsa deyolmay muallimlar xonasida intizom saqlab, kun-
uzun shumshayib, bekor o‘tirishardi”. 13
O’tgan asrning elliginchi yillaridagi mafkuraviylik, g’oyaviylikning keng
yoyilishi va uning begunoh qurbonlari qismatlariga qilgan ta’sirini ham ko’rsatib
berdi. Hikoyada xalq dushmani sifatida qamalgan otaning farzandi ota sabab
talabalar safidan haydaladi, bunga esa jamiyat ongiga singdirilgan g’oya edi.
Mualif ushbu holni quydagi jumlalar bilan yoritib beradi: “.....Gazandalar
xalqning qahri g‘azabidan qochib qutilolmaydi!” “Hukmimiz beayov: xalq
dushmanlariga o‘lim!”, “Itga it o‘limi — azmi qarorimiz qat’iy!”— zaldagi
mudhish jimlikka bir zum quloq solgandan keyin Mirkomil davom etdi — Mana
shu adolatli hukmu qarorlarda institutimiz kollektivining ham munosib hissasi,
vijdon ovozi bor! Sovet kishilari halqaro imperializmning qonxo‘r josuslarini temir
supurgi bilan supurib tashlayotgan bir paytda biz o‘z saflarimizning g‘oyaviy
sofligiga loqayd qaray olamizmi?! Fosh etilgan xalq dushmanlarining arzandalari
oramizda bemalol yursa, biz bunga chidab turishimiz mumkinmi? Xo‘sh! Mana,
hali ham komsomol safida yurgan ikkinchi kurs talabasi Qulahmat Nazirovning
otasi qaerda hozir, bilasizlar! U o‘z arzandasining quloqlariga, uning yuragiga
qanday qora niyatlarni, o‘zining qanday chirkin umidlarini shipshidi ekan, xo‘sh,
buni kim ayta oladi? Men saflarimizni bunday shubhali unsurlardan tozalashni
qat’iy talab qilaman!
Uch kundan beri shunday suronlar ichida gangib o‘tir-gan studentlar zalni
boshlariga ko‘tarishdi. Shunda ham Mirkomilning baqiroq chaqiriqlari hammadan
baland eshitilar edi.
— ...komsomol safida o‘rin yo‘q!
— ...o‘chirilsin!
— Haydalsin!
13
Asqad Muxtor . Chodirxayol. 3-nashr Toshkent “O‘zbekiston”. 2021B-191
20

— Otasining yoniga borsin!
Qulahmat, bu suron oyoqdan yiqitadiganday, quloqlarinn ikki qo‘llab
bekitib, baqiriq-chaqiriqlar ostida qoqila-suqila zaldan chiqib ketdi. Uni ovozga
qo‘yish, qo‘l ko‘tarish yo‘li bilan emas, quvib haydab soldilar. Uni komsomol
safidan emas, hayotdan haydab chiqardilar. “Otasining oldiga borsin!” Qayoqqa
boradi, otasi qamalganiga ikki yil bo‘ldi, otildimi, surgun qilindimi — darak yo‘q.
Qayoqqa boradi”. 14
Asar davomida Qulahmad atrofidagi odamlardan, sevgani
insoni Murshidadan hamda o’zining kelajagidan ayriladi. Manashularning bariga
Mirkomilning qilgan ishlari-yu jamiyatdagi “sof g’oyaviylik” sabab bo’ldi.
Qulahmad esa bular uchun Mirkomildan o’ch olish uchun uning begunoh otasi
kimyo o’qituvchisiga to’hmat xati yozadi.
“O‘sha ximiya muallimi, muloyimgina ziyoli odam, Mirkomilning dadasi
edi. Qasos jazavasida qolgan Qulahmat «hapsanimi!» deb tishini tishiga bosdi-da
yotog‘iga bekinib, qo‘liga qog‘oz-qalam oldi. Xalq dushmanining haykalini
ro‘parasiga qo‘yib sovet yoshlariga «dars» beradigan gazanda ozodlikda
yurarmidi! Tez orada Qulahmatning qora kuni Mirkomilning boshiga tushdi.
Majlislar esa davom etardi. O’qishlar-chi? O’qishlar muhim emas, g‘oyaviy soflik
muhim. Bu - Mirkomilning o‘z iborasi.”
Qahromon bu ishi uchun pushaymonlik girdobi ostida qoladi. Odamlar bilan
suhbatlashishga cho’chib qoladi, negaki kim bilan ulfatlik qilib suhbatlashgan
chog’ida yuragidagi, anashu “og’ir tosh”ni chiqarib tashlash uchun o’tmishida
qilgan ishini aytardi. Shu sababli atrofdagi insonlarning nafratiga qolardi.
Adib ushbu syujetni yaratishda va badiiy qahramon ichki kechinmalarini
yoritishda badiiy psixalagizmdan foydalangan. Inson ruhiyatini ochishda
san’atkor mahoratining, mas’uliyatining o’rni to’g’risida A.Qahhor shunday
yozgan edi: “Psixologizm kishilarning ichki dunyosiga, ularning latif-zarif
tomonlari va go’zalligiga yaxshi e’tibor qilish to’g’risida jiddiy o’ylab ko’rish
fursati yetdi. Bu yozuvchilik mahoratining eng muhim jihatidir”. 15
Qahramon
14
Asqad Muxtor . Chodirxayol. 3-nashr Toshkent “O‘zbekiston”. 2021B-191
15
Jabbor Eshonqul. Ruhiy tahlil metodi xususida. // O‘zbek tili va adabiyoti.-Toshkent, 1997, №2.- 42-47-betlar
21

hayoti davomida ko’rgan kechirganlaridan xulosa chiqarib, odamlardan
begonalashib boradi. Asrlar mobaynida yechimini topmagan
masalalardan charchagan paytlari “o’ziga qamalib olgisi” keladi. Xuddi shu
yerda tasvirlanayotgan barcha voqea-hodisalar ruhiylashadi va ruhiy tahlil
foydasiga ishlaydi. Qahramon ichki dunyosi ziddiyatlar, tangliklar, azob-
og’riqlardan iborat ruhiy holatlar, og’ir kechinmalar orqali tasvirlanadi. Asqad
Muxtorning o’ziga hos uslubining nomoyon bo’lishida qahramonni oddiy hayot
kechiradigan inson qilib emas, balki insonning sirli ichki dunyosini
yashirin ravishda insonning ko’ngil kechinmalarini aniq va yorqin aks ettirishida
ham ko’rashimiz mumkin.
Ijodkor nasriy asarlarida inson kosepsiyasining badiiy talqiniga jiddiy e'tibor
qaratishi bejiz emas. Har qanday asarda shaxs xarakter qirralari talqin etilar ekan,
uning zamirida makon va zamonda harakat etuvchi inson taqdiri yetakchilik qiladi.
Asqad Muxtorning “Insonga qulluq qiladurmen” hikoyasida tarixiy shaxslar
qiyofasi, ularning ruhiy-ma'naviy olami juda go'zal talqin etilgan. Hikoyaning
o'ziga xosligi, aynan tarixiy voqealar talqin qilinmasada ularning tarixiy davrga
mos ruhiy olami hamda ularning botiniy olami yoritilgan. Muallif asar boshidanoq
xronotop talqini boshlaganligiga guvoh bo’lamiz. “Quyosh subh yoqasini chok
etib, ko'k maydonida jilva ko'rguzgach Sohibqiron Qur`oni Karimni lahv ustiga
qo'ydilar. Kun saraton burjida edi, shiddati beadad. O'rda sahnida davlatpanohning
oq chodirlari shukuhu as'asa ila charaqlab kunga yuz tutdi”. 16
Mualif erta tongdagi
holatini bayon qilish orqali asarga bo’lgan qiziqishni yanada oshirishga erishgan.
Bunday tasvir orqali makon va zamonning hamohangligini kuzatamiz. Makonni
tasvirlash orqali tarixiy hayot chizgilarini yoki uzoq o'tmishni tasvirlash baraborida
inson qiyofasini, davrning murakkab ziddiyatli muhitini talqin qilish uchun asos
qilib olgan: “Shu mahal xirgohning ko’rinishxona yo’lagida soch-soqoli o’siq,
darvishona xirqa ustidan kumush fo’ta bog‘lab, unga esa tug’ro bezagi taqqan bir
kimsa paydo bo’lib, mangu ko zlarini erdan olmay, shohona ostonaga qarab
16
Asqad Muxtor. Insonga qulluq qiladurmen.
22

o’taverdi. Chodirning davlatxona qanotida Sohibqironga ko’rinish bermoq uchun
muntazir o’ltirgan kazoo-kazo saltanat ustunlari, fuzaloyu ulamo, sipohsoloru no
yonlar, xosu ra’iyatdan kelgan kalontaru kadxudolar -biri hayratda, biri g’azabda,
noiloj qarab qoldilar”. Mualif ushbu tasvirni ko’rsatish orqali Sohibqiron hamda
uning saroydagi muhitni yoritib berdi. Amir Temurning oddiy darvesh bilan
bunchalik yaqin suhbat qilishi va unga qilgan ehtiromi orqali uning oddiy
insonlarga bo’lgan munosabati, raiyatning tag’diriga bo’lgan qiziqishi ko‘rsatilgan.
Adib asar davomida Sohibquronni jangorov salohiyati yoki davlat boshqaruvidagi
mahorati emas shunchaki isoniy fazilatlarini yoritishga etibor qaratadi.
Sanjar Sodiqov shunday yozadi: “Asqad Muxtor bilimdon va chuqur
o’ylaydigan yozuvchi edi. Shuning uchun u o’z asarlarida umuminsoniy
qadriyatlarni e’zozlashga, ya’ni mafkura qoliplarini jinday bo’lsa-da yorib
chiqishga uringan”. Haqiqatdan ham, ijodkorning har bir asarida umuminsoniy
fazilatlar hamda insoniylik qadriyatlari qadrlanadi.
Xullas, Asqad Muxtor davr, zamon va shaxs tushunchalarini o‘z atrof olami
bilan belgilaydi. “Taqdir kimning qo‘lida” hikoyasida talabaning sho‘ro tuzumi
ta’sirida o‘zgarib ketgan holatini ifodalagan bo‘lsa, “Insonga qulluq qiladurman”
hikoyasida o‘z zamonasidan tashqarida tarix qatlamlaridan joy olgan vaqt bilan
belgilaydi. Makonni tasvirlash orqali tarixiy hayot chizgilarini yoki uzoq o‘tmishni
tasvirlash baraborida inson qiyofasini, davrning murakkab ziddiyatli muhitini
talqin qilish uchun asos qilib oladi.
I BOBDAN CHIQARILGAN XULOSALAR:
1. Asqad Muxtor mahoratli shoir bo‘lish barobarida, mahoratli nosir hamdir.
Uning hikoyalarida insonning chigal taqdiri, ruhiy tovlanishlar asosida ifoda
etib beriladi. Ayniqsa, ijodkorga hikmatli so‘zlar, xalq iboralari hamda
maqollari qo‘l keladi.
23

2. Adib tomonidan “ Pesning chekiga moxov tushsa, shunday bo’ladi”,
“Oqboshdan o’tin bo’lmas, o’ynashdan – xotin”, “Yaqin olib, o’zini aka,
echkisini taka deb…”, “Qarzni olish ham, berish ham …gunoh emas ”
foydalanilgan maqollar obrazning ruhiy olamini yoritishga xizmat qiladi.
3. Asqad Muxtor hikoyalarida zamon, shaxs va hayot tushunchalarini
kengaytiradi. U goh o‘z atrof olamidagi insonlar taqdiridan hikoya qilsa,
gohida tarixga murojaat etib, tarixiy shaxslarning ruhiy kechinmalarini
ifodalashga muvaffaq bo‘ladi. Natijada adib hikoyalaridagi davr tushunchasi
keng qamrovga ega bo‘ladi. Yozuvchi bir talaba taqdiri asosida sho‘ro
davridagi nohaqliklarni ko‘rsata olgan bo‘lsa, Amir Temur ruhiyati orqali
XIV asr voqeligiga e’tibor qaratdi. Hayot talqini esa mana shu obrazlarning
ruhiy kechinmalari orqali berib boriladi.
24

II BOB. ASQAD MUHTOR HIKOYALARINING
KOMPAZITSIYASI
2.1 Hikoyalarida portret va peyzajning ahamiyati. Ijodkor qalbi va shuuri
ila badiiy asar bar hayot yashaydi, baxtu saodati yoxud foje holatini o’quvchiga
tuyishga, yetkazib beradi. Ijodkor bilan muloqotga kirishgan kitobxon uning
dardini nozik hisslarin anglashga erishadi, bu holat asarni o‘qish, o‘zlashtirish
asnosida sodir bo‘ladi. Ijodkorning teran fikr, inja tuyg‘u, oliy maslagi kitobxonga
yetkazib berish asnosida mualif tomonidan kuchli mahorat va yuqori darajadagi
saviya talab etiladi. Muallif ana shunday mahoratini asarga tanlagan mavzu va
g’oyasida, tanlagan til hussiyatida va eng asosiysi asar syujeti, kompozitsiyasida
nomoyon qiladi. Adib tomonidan asarga yaratgan kompazitsiyasida asarning qadr
qimmati va uning badiiyligini ko’rsatuvchi belgilarga alohida etibor qaratadi.
Adabiyotshunos H.Umurov o’z asarlarida bejizga quydagilarni fikrlarni kiritgan
emas; “...kompozitsiya - badiiy asarni tashkil etuvchi va intizomga bo'ysundiruvchi
kuch. Uning vazifasi biron-bir narsaning chetga chiqib ketishiga yo'l qo'ymaslik,
ayni chog'da, uning bir butunlikka birikishini nazorat qilishdir... Uning maqsadi
barcha bo'laklar (parchalar)ni shunday joylashtirishki, ular alal-oqibat asar
g'oyasini to'liq ifodalashga qodir bo'lsinlar”. 17
Bu fikrlardan ko‘rinadiki, asar
g'oyasini ochishga xizmat qilmaydigan bironta obraz, bironta ko'rinish, bironta
xatti-harakat, bironta so'z bo'lmasligini badiiy kompozitsiya nazorat qiladi va shu
xislati bilan go'zallikda yagona olamni - badiiy asarni yuzaga kelishiga sababkor
bo'ladi.
Asqad Muxtor asarlariga nazar tashlar ekanmiz, unda asar kompazitsiyasi
mohirlik bilan tashkil etilganligiga guvoh bo’lamiz. Mualif asarlariga qo’yilgan
sarlavhalardan ham ko’rishimiz mumkin ular mohirlik tanlangan va o’ziga
yuklatilgan vazifasini to’la qonli o’tay olgan. Muallif ijodining so’nggi yillarida
yozilgan asari “Tundaliklar” asari nomlanish jihatdan ham hech adabiyotda
uchramagan hodisa edi.
17
Umurov H. Adabiyot nazariyasi. Toshkent, “Sharq”NMK-2002. B-252.
25

Mualif asarining o’zida ham asar nomlanishi haqida to’xtalib o’tadi;
“Keyingi vaątda keksalik, xastalik sabab, juda kam uyqu bo‘lib qoldim. Uyqu
qochganda bosh-keti yo`q, uzuq-yuluq o’y-xayol qalashib kelaverarkan. Shunda
tunchiroq ostida turgan daftarga ba’zi tasodifiy fikrlarni yozib qo`yadigan bo’ldim.
“Daftarimni tundalik” deb atadim. Bu “janr”ning kundalikdan farqi shuki,
unda xronologik tartibdagi voqealar bo’lmaydi. Bu gaplar, biri bog‘dan, biri
tog‘dan bo‘lsa ham, kimnidir fikri yo sa’y-harakatiga turtki bo‘lishi mumkin.
Qolaversa, ular muallifning ruhiy holatidan darak, zero biz hammamiz ma’naviy
olamga hamisha qandaydir bi tarzda ulush qo’shib yashaymiz ”. Darvoqe,
“Tundaliklar” nomini eshitganingizdanoq, sizda qiziqish uyg`onadi, uning
mazmuni bilan tanishishga oshiqasiz. Asqad Muxtorning ikki daftardan iborat bu
so’nggi asari – umri yakunidagi Yozuvchining sir-asroridan, uning Odam va Olam
haqidagi kashflaridan xabar beradi, kitobxonni o’yga toldiradi, harakatga
shoshiltiradi, hayratga ko’madi. Eng asosiysi nom asardagi bosh g’oyani, demakki,
bosh mazmunni ifodalay oldi, ya’ni A.Muxtor kasalligiga, og’ir kasalligiga
qaramay, tunggi bedorlik paytlarida ham yaratish bilan band bo’ldi, o’z aql-
zakovati bilan ko’pni hayajonlantira oladigan insoniy dardlarni, mushohadalarni,
yangi izlanishlarga asos bo’la oladigan ilmiy va badiiy asoslarni kashf etdi.
Haqiqiy ijodkor inson qiynalib so’zlasa-da, qiynalib yozsa-da, shunday holatda
ham ko’p uchun qayg’uradigan, ko’pning dilidagini aytadigan, ko’p uchun
yashaydigan, ijod qiladigan Odam bo’lish kerakligini isbot qildi. Tiriklikning har
bir daqiqasi o’zlikni, demakki, Allohni bilishga sarflanishi lozimligini ko’rsatdi.
Shu yo’l bilan eng ohirgi daqiqalarda ham ikkinchi umrining mazmunini (“ljod
o’limni o‘ldirmoqdir) yanada boyitdi, uning boqiyligini ta’minladi
“Tundaliklar”da: “Shamol shamni o`chiradi. Shunga o’xshab, ayriliq ham
shunchaki xushtorlikni sovutishi mumkin, chin muhabbat esa o‘t oldiradi” 18
–
degan haqiqat ham yozilgan. Asqad Muxtorga, uning ijodiga xalqimiz muhabbati
ortib boraverishi, shubhasizdir!
18
Asqad Muxtor. Tanlangan asarlar. Toshkent. “Assaxiy’’.2021
26

Muallif tanlagan sarlavha orqali asarda yoritilayotgan mavzu, ifodalamoqchi
bo’lgan tushunchalarni o’quvchiga yetkazib beradi va natijada adib va kitobxon
o’rtasida yaqinlik va jonli muloqot shakllanadi. Sarlavha ilk taassurot, muallif
hamda o’quvchi o’rtasidagi ruhiy muloqot jarayoning boshlanish nuqtasidir.
Kitobxon tomonidan adib borlig’i iste’dodi, ijodiy niyatini baholash jarayoni ayni
shu nuqtadan boshlanadi
“Sarlavha asar predmeti topilishda muhim ochqich, kalit. U asar turi va
aniqlanadigan struktura bilan uzviy bog’liq”. Adibning qator hikoyalariga
tanlangan sarlavha nomlariga ham nazar tashlasak, uning qay daraja mukammal
tanlanganligiga guvoh bo’lamiz. “Qodiriyni ko’rganman-u”, “Men hayotni
o’rganaman” , “ Kechiring meni odamlar” kabi hikoyalaridagi sarlavhalarga
murojat qilsak, bu yerda hikoya tarkibidagi qahramonlar tilidan aytilgan ma’lum
bir jumlalar asarga sarlavha qilib olganligiga guvoh bo’lamiz. Bularning barchasi
asarning kulminatsiyon nuqtasidagi asar qahramonining yuqori pafos bilan aytilgan
nutqidandir.
“Kechiring meni odamlar” hikoyasida Xatcha xolaning insonlarga bo’lgan
gumoni orqali yolg’izlanib qolganligi aks ettirib, qahramon tilidan bundan qilgan
afsuslarini muallif yoritib beradi: “Tashlab ketmang odamlar, kechiring meni...
Men sizlarni oson topgan edim, balkim shunga qadringizga yetmadim. Mayli
boshqa jazo bilan qiynang, lekin yolg’uz qo’ymanglar bolalarim...” 19
Asqad Muxtor o‘z hikoyalariga asarning mohiyatini ochivchi detal nomlarini
ham alohida sarlavha sifatida keltiradi: “Atir”, ”Ko’k tosh”, “Etik”, “Taft”,
“Arvoh” kabilar shular sirasiga kiradi. So‘z orqali inson icki olamini,
psixalogiyasini yoritib berish murakkab jarayondir. Ijodkorlardan esa aynan shu
murakkab jarayonni maromiga yetkazib o‘quvchiga yetkazish talab qilinadi. Asqad
Muxtor o‘z asarlarida so‘z gavharlarini o‘ynatib, inson ichki olami, ruhiyati,
psixalogiyasini maromiga yetkazib ochib berar ekan, asarlarida har bir jumla va
so‘zlar ma’lum bir vazifa bajaradi. Asarlarida qo’llangan sarlavha hamda
19
Quronov D, Mamajonova Z, Sheraliyeva M. Adabiyotshunoslik lug’ati.Toshkent. “Akademnashr” -2013
27

epigraflarga ham ma’lum bir darajada katta vazifa yuklatilgandir. Asqad Muxtor
ijtimoiy hayotni o’z asarlarida badiiy tasvirlar bilan ko’rsatib o’tar ekan, asar
yuzasidan ilk tushunchani asar sarlavhasi bilan birgalikda epigraflarda ochib
beradi.
Epigraf asarda berilayotgan ma’lum g’oyani yoki bo’lmasa xulosaga yo’l
ko’rsatib, asardan anglanayotgan tushunchani yoritish uchun asar sarlavhasidan
so’ng qo’llanadi. “Epigraf adabiy sarlavhasidan so’ng yoki uning qismi yohud
bobning boshlanishida yozib qo’yiladigan ko’chirma, ibora, maqol, matal xalq
qo’shig’idagi parcha va boshqalar” 20
. Asarga qo’llangan epigraf asar sarlafhasiga
yaqin vazifani o’taydi. Epigraf ham sarlavha kabi ma’lum bir nuqtalarda g’oyaviy
emotsiya baxsh etishi hamda asarning mavzu va g’oyasini anglab yetishga yordam
beradi.
Asqad Muxtorning ijodida ham bir qancha epigraflarni ko’rishimiz
mumkin. 21
ijodkorning “Xonimoyimning tug’ulgan kunlari” hikoyasida qalbi orzu
va intilishlrga to’la bo’lgan, maqsadi yo’lida barcha qiyinchiliklarga dosh berishga
tayyor yosh qahramon Mirzaning hayot rejalari va orzularining chil parchin
bo’lganligi hikoya sujeti davomida yoritib boriladi. Asarga esa mashhur fransuz
yozuvchisi Lafontenning “Qanotingni kim sindirdi, palopon?” jumlasini epigraf
qilib keltirish orqali mualif bosh qahramon Mirzaga murojat qilgan dek tuyiladi.
Hamda ushbu jumla orqali yozuvchi hikoyaning g‘oyaviy yo’nalishini belgiab
beradi.
Yosh qahramon 8-sinfligidanoq Palitexnika universitetining gealogiya
fakultetiga o’qishga kirib geoliglar safida sayohat qilish edi. Bu uning uchun
“turmushning har qanday ikir chikirlaridan yuksak, har qancha o’qib, butun
hayotni bag’ishlasa arziydiga orzu edi”. Narimanov boshchiligidagi gealogik
ekspeditsiyaga qo‘shiladi hamada bir so‘z bilan aytganda Narimanovning
‘mirza’siga aylanadi. Mirzaga shunday bir “buyuk ish” yuklatiladiki, shuning
20
Quronov.D, Mamajonova.Z,Sheraliyeva M.Adabiyotshunoslik lug‘ati.Toshkent.Akademnashr 2013.
21
Shoir va olim Xurshid Davron sayti. “Kechiring meni odamlar” hikoyasi
28

ortidan bir oyog‘idan ham ajralib qoladi. Afsuski, asar so’ngida Mirzaga
yuklatilgan vazifa rahbar Qodirovning rafiqasining tug‘ulgan kuniga tabrik xati
edi. Shu birgina arzimagan maktub deb butun bir hayotini xatarga qo‘ygan hamda
o‘zining vazifalarini to‘g‘ri anglab yetmagan Narimov deya butun bir orzularidan
voz kechadi.
Mualif quydagi jumlalarni asarga epigraf sifatita talar ekan u orqali
qahramonning butun bir ruuhiy olami, uning kechmishlarini yortib berishga erisha
oladi. Endigina orzulari ortidan uchushga shaylangan “polopon”ning qanotlari
sindirilganligi birgina mana shu jumlalar bilan ochib beriladi.
Mualif asarlariga epigraf tanlar ekan, ularning barchasi asarning tarkibidagi
ma’lum bir g’oyani yokida tushunchaga yo’l ko’rsatayotganliga guvoh bo’lamiz.
Ijodkorda shunday asarlarni ham uchratishimiz mumkinki ularga bir emas uchta
epigraf qo’llangandir. Aynan “Fano va baqo” hikoyasida diniy tushunchalarga
yo’g’irilgan Mashrabning “Bo’lmasa vasli mango, ikki jahonni na qilay”, mashhur
amerikalik yozuvchi Edgar Poning insoniyat qismatini anglatishga qaratilgan
“Yozganlarim bari hayot va o‘lim haqida” hikmatli jumlasini, hamda muqaddas
Quroni Karimdan “Ollohning va’dasi haq. Dunyoyi dun sizni hargiz aldab
qo’ymasin” kabi oyatlarni epigraf sifatida tanlaganligi ham bejizga emas. Asar
chuqur psixalogik kayfiyat, ruhiy ziddiyatlarga asoslangan sujet tizmasiga
qurilganligi bilan boshqa hikoyalardan farqlanadi. Hikoyada an’anaviy qolib bo’lib
qolgan ijobiy hamda unga qarama-qarshi salbiy qahramon obrizlari ruhiyati emas
aksincha har ikkalasi ham gunohkor bandalar obrizlari ruhiyati tasvirlanadi.
Asar qahramonlari ikki dunyo oralig’ida qolib, tiriklar dunyosiga qaytib
kelishadi. Ular boshlaridan juda sinovli vaziyatlarni kechirgan bo‘lishsalarda,
o‘tkinchi dunyoning yolg‘on ishlariga , “dunyoyi duniga” aldanib bir-birini
o‘ldirish uchun nayranglar o’ylab topishadi hamda ikki bor o‘lim yoqasidan tirik
qaytishadilar. Asqad Muxtor ushbu asarda hayot va uning jirkanch taraflari, o‘lim
29

dahshati oldida gunohlarini to‘kib solib poklanishga harakat qilgan ikki notovon
kimsaning qilmishlari haqida zaharxandalik bilan tasvirlab beradi.
Asarda epigrafdan tashqari asarning ichki mohiyatini ochish vazifasi
yuklatilgan xalq maqollari, ibora, mumtoz Sharq adabiyotining hikmatlaridan ham
juda o’rinli foydalanganligini ko’rishimiz mumkin. Jumladan, “Dunyo yig’ib
netarsan –bir kun tashlab ketarsan” “jon bor joyda qazo bor , “hayosizga har kun
hayit”, “shoshgan ishga shayton oralaydi” kabi maqol va iboralarni keltirishimiz
mumkin .
Asard badiiy qahramonlari Ochil hamda Xolxo’janing omonat dunyo ya’niy
fano bilan abadiy dunyo- baqo oralig‘ida turishar ekan, barcha chirkin ishlariga
iqror bo’lishadi. Olloh oldida qilmaishlari uchun istig’for aytishadi. Zilzila tufayli
qamalib qolgan ikki qahramon o‘limlarini bo’ynilariga olishib barcha “sirlar”ini
bir-birlariga fosh qilishadi. Bir so‘z bilan aytadigan bo‘lsak, hikoya orqali
insonning bu yolg‘onchi dunyoga aldanib qolmaslikka adib chorlaydi.
Insonga berilgan umr uni qancha yil davomida yashash bilan emas,
aksincha, insondan qolgan yaxshi amal va yaxshi nom bilan bog’liq ekanligi Asqad
Muxtorning “To‘qqizinchi palata” hikoyasida ochib berilgan. Asarga “Nafing
qancha bo’lsa umiring shunchadir” jumlasini epigraf qilib olar ekan, shu orqali
asar qahramonlarining hayotdagi yashagan umrining qanchalik insonlarga foydasi
tekkanligini ochib berishga qaratilgandir.
Inson va ona tabiat azaldan bir biridan ajralmas yaxlit bir bo’lakdir. Bu
masala badiiy o’zbek adabiyotda ham o‘z ifodasini topgan hodisadir. Peyzaj
adabiy asarda yaratiluvchi voqelikning muhim, ajralmas qismidir, voqealar
kechuvchi ochiq makon tasviri bo’lib hizmat ko’rsatadi. Peyzaj tasviri badiiy
adabiyotda uch xil vazifada: asarning estetik quvvatini oshirish, voqealar rivojini
tezlatish yoki sekinlashtirish hamda qahramonlar ichki xarakterini ochib
berishda qo’llaniladi. Ya’ni ijodkor badiiy asarda tabiat tasviridan foydalanish
orqali inson ruhiyatini, xarakterini, uning his-tuyg’ulari, ichki kechinmalarini
30

ochib berishga intiladi. Shu bilan birga, unda badiiy asrdagi peyzaj orqali
insonning tabiyatgan bo’lgan munosabati, estetik dunyosi tasviri ham yoritiladi.
Asqad Muxtor ijodida tabiat tasviri alohida o’ringa ega bo’lib, hikoyalarida inson
va tabiat o’rtasidagi bog’liqlik o’z aksini topgan. Muallif asarlarida tabiat tasviri
zamon, makon va ruhiyatni ochib beruvchi vositagaina bo’lib qolmasdan, asarning
asosiy g’oyalarni ochishga ham hizmat qiladi. Ma’lumki, badiiy asarda tabiat
tasviridan ikki xil usulda foydalaniladi. Bular: qahramon ruhiyatini tabiat bilan
parallel hamda kontrast holda tasvirlashdir. Bunda muallif tabiat tasviri orqali
asosiy g’oyaviy yo’nalishni ochib beradi. Jumladan, adibning “Qora domla”
hikoyasida insonlarni tabiatga bo’lgan sevgisi hamda unga oshiqlik Qora domla
obrizi orqali yoritilgan. Domla obrizini faqatgini tabiatni sevuvchi qilib emas,
maktab bolalariga tabiat, atrofning go’zalligi uning g’aroyibotlaridan zavqlanish
kabi hislarni uyg‘ota oluvchi inson sifatida ham gavdalantirilgan.
“Ayniqsa, bahor, erta kuz kunlari domla bizni zax sinf hujralarida olib
o‘tirmay, tabiat qo‘yniga boshlab chiqar, toshloq yo‘llar oralab Shovvasoyning
yuqori oqimiga qarab turna qator bo‘lib yurardik. Bu yerda domla yaxshi
ko‘radigan ajoyib joylar bor: toshlar orasidan o‘sib chiqqan na’matak butalari,
quyoshda qizib yotgan supaday-supaday xarsanglar. Shovvasoy esa o‘z nomiga
yarashiq — shovvalari ko‘p, suv uchquniga boqqanda nuqtasini topib tursangiz
naykamalak ranglarining tovlanganini tomosha qilasiz. Bu yerlarni domla ham, biz
ham tushlarimizda ko‘rardik. Sayohat payti goho to‘xtab, silliq soy toshlariga
o‘tirib, domlaning tabiat haqida, Shovvasoyning boshlangan joylaridagi sovuq
chashmalar, suvning necha ming yillik mehnati tufayli paydo bo‘lgan ko‘m-ko‘k
va zahkash daralar, chaqir xarsanglar yumalab, tarashlanib mana bu silliq soy
toshlarining paydo bo‘lishi haqidagi hikoyalari ruhimizda tabiatning salqin soy
havosining shavqi bilan qorishib ketganidanmi, hamma narsani unutib quloq solar
edik. Bularning ko‘pini o‘zimiz ham taxminan bilardik albatta, lekin domlaning
gapirishlari bo‘lakcha, u kishi go‘yo shularning barini bir umr unutmanglar, deb
uqtirayotganday, o‘z muhabbatini ham qo‘shib dilidan so‘zlardi. Nazarimda,
31

hammadan ham bizning og‘iz ochib quloq solganimizdan xursand, shundan
rag‘batlanar, unga sari toshib gapirar edi.” 22
Yuqoridagi parchadan ham ko’rinib turibdiki, muallifning tabiat tasvirini
bola tilidan ortiqcha bo’yoqlarsiz bor tarovatini ochib bera olgan darajada bayon
qilingan. “Suvning toshga urilishi”, “Soyning shildirashi”, “quyosh nurining
suvdagi jilvasi” kabi tabiatni ko’rinishini tasvirlar ekan beihtiyor kitobxon
manashunday tabiat qo’ynida o’zini tasavvur etadi.
Ijodkorning ush bu hikoyasidagi ma’lum bir tabiat va inson xarakteridagi bir
biriga o’xshashlik nuqtalari chizilganligiga ham guvoh bo’lamiz. “Qishloq nohiya
markaziga aylanganidan beri, ayniqsa Quyikapa hisobiga yana ham yoyilib,
ajabtovur kent bo‘lib qoldi. Yeri toshloq, har bahor soy toshib, sel kelib bezor qilsa
ham, xalq mana shu sohilga naq yopishib olganday, aholi ko‘payaveradi: suv
serob, bog‘-rog‘ tutash...
Bolokapa bo‘lsa yersiz, siqiq joy, tog‘-tosh orasida rivojlanmay qolib ketdi.
“Soyning toshqinlari va xalqning xarakteri orasida ruhiy o’xshashlik ko’rsatilgan.
Har ikkalasida ham o’jarlik va trishqoqlik kabi fazilatlar ko’rsatib o’tilgan. Asar
davomida inson va tabiat orasidagi yaqinlikni ko’rsatib o’tar ekan, insonni tabiat
mo’jizalarida zavqlanishi, undan ilhom olishi kabi o’rinlarni kiritib o’tadi. “...faqat
narigi tikka qirg‘oq, undagi qaldirg‘och uyalari, oldimizda esa yoyiq oqqan soy:
uning shovqini bu joyda ancha bosiq, shuning uchun jon orom oladi. Undan
tashqari, domlaning aytishicha, narigi sohildagi jarlikda xarsanglar ostidan otilib
chiqqan muzdek buloq jimirlab yotibdi ekan”. Bunday chizgilardan badiiy
qahramonlarni zavqlantirib tasvirlay olgan adibning o’zi tabiatning biz anglay
olmagan turli xil chizgilaridan mo’jizani anglay olishi tabiiy holdir.
Asqad Muxtorning yana bir hikoyasida hikoyaning boshlanishidan peyzaj
tasvirini ko’rishimiz mumkin. “Insonga qulluq qiladurmen” hikoyasining
22
Shoir va Xurshid Davron sayti .”Kechiring meni odamlar “ hikoyasi.
32

boshlanish nuqtasidan Amir Temur va uning saroy muhitini yoritish mobaynida
tabiat tasviridanjuda unumli foydalanganligiga guvoh bo’lamiz. “Quyosh subh
yoqasini chok etib, ko‘k maydonida jilva ko‘rguzgach, Sohibqiron Qur’oni karimni
lavh ustiga qo‘ydilar. Kun saraton burjida edi, shiddati beadad. O’rda sahnida
davlatpanohning oq chodirlari shukuhu as’asa ila charaqlab kunga yuz tutdi.”
Adib tabiat tasviri orqali o’z badiiy mahoratini nomoyon qiluvchi muhim
omil ekanliginini ko’rsatibo’tadi. Hikoyaning boshlanish qismida faqatgina peyzaj
tasviri berilubgina qolmasdan , vaqt xronotopiga ham alohida etibor qaratilga .
Buning eng asosiy sabablaridan biri tahlil qilayotgan hikoyamizning tarixiy mavzu
bayon qiljnyotganligi bilan bog’liqdir. Asarda Sohibqiron va quyoshning
subhidamdan saraton burjida qizigan holda chiqib kelishi go’yoki Amir Temurning
saltanat boshqaruviga bir quyosh singari kelganligi kabi o’xshashlikni ko’rsatib
beradi.
Adib asari davomida tabiat tasvirini ko’rsatib o’tar ekan bu orqali ijodkor
o’zining badiiy mahorati nomoyon etuvchi muhim omillardan ekanligini anglagan
holda badiiy nutqidagi parchada inja so’zlardan foydalanganligiga guvoh bo’lamiz.
Chunki peyzaj tasvirida adibning ona tabiatga bo’lgan munosabati hamda so’z
qo’llash mahorati kabilarni o’zida nomoyon qiladi. Shu bilan birga tabiat tasvirida
ijodkorning muhitga bo’lgan munosabati va tasvirlash mahoratidagi ijtimoiy
falsafiy qarashlarini nomoyon qiladi.
Adibning yana bir hikoyasiga nazar tashlasak unda insonlarning tabiat
bergan nematlarning yo’qolib ketmasligiga va ularni ehtiyotlash kerakligiga da’vat
qilayotganligiga guvoh bo’lamiz. “Jinni” deb nomlangan hikoya qahramoni Halim
domla obrizi barchaga ma’lum bo’lgan narsalarning nomini daftar daftar qilib
yozib borayotganligi kishilar ko’ziga jinnining ishidek tuyiladi. Mualif bunday
tasviriy holatlarni ko’rsatar ekan ushbu jarayon bilan odamlarga tabiat inom etgan
har bir narsani qadriga yetish va buni o’z vaqtida anglashga chaqiradi. Buning
isboti sifati yo’qolib borayotgan Orol dengizning qachonlardir insonlarni hayratga
33

solgan go’zalligini o’zining “Qoraqalpoq qissasi” asarida yoritganligi va hozirgi
kun Qoraqalpoq kishilarining dengizning bunday g’aroyibotlari borligini
bilshmasliklarini aytib o’tadi.
“...mana «Qoraqalpoq qissasi» degan kitobing bor-a?
– Ha.
– O’shani yozganingga necha yil bo‘ldi?
– 25-30 yil bo‘lgandir.
– Ana! Unda sen Mo‘ynoq ko‘chalarida turib dengiz, to‘lqinlari,
chag‘alay galalari, teploxod gudoklari ha-qida gapirasan. Qo‘ng‘irotdan
boshlangan qamishzorlar, tutash ko‘llar, jing‘il chakalaklari, to‘qaylardan
o‘tadigan kecha yo‘llari haqida yozasan. Shu kunda Qo‘ng‘irot, Mo‘ynoq bolalari
yuz kilometr narida dengiz, hatto dengiz ham emas, sho‘r botqoqlar borligini
eshitibgina biladilar! Qissangni o‘qib hayron bo‘ladilar. Ba’zan arzimagan bir
narsaning ta’rifi butun bir tarixiy-madaniy qatlamni qayta ochish uchun kalit
bo‘lishi mumkin. Magnit lentasi, mikroteka, kompyuter davri ke-layapti. Bola
«pero» nima deb so‘raydi. G’oz pati bilan dohiyona kitoblar bitilgan zamonlar
uning uchun ertak.”
Adib ushbu jumlalar bilan yo’qolib ketayotgan tabiatni saqlash va uni
kelajak avlodga yetkazib berish qay daraja muhim ekanligini takidlaydi.
Badiiylik san’atni vujudga keltiruvchi omildir, u san ‘at turlarining
barchasini shakllantiradi va jonlantiradi. Oddiylikni yuzaga keltiruvchi,
jonlantiruvchi vosta esa badiiy obr a zdir. Badiiy obrazning yaratilishida hamda
maromiga yetkazib tasvirlanishida muallifning o`rni, ya’ni uning bilim va saviyasi,
ijodkorligi, so`z boyligi muhim omillardan hisoblanadi
34

Adabiyotshunoslikda “badiiy obraz” atamasi ham keng, ham tor ma’nolarda
shlatiladi. Keng ma`noda “badiiy obraz” deganda, borliqning san’atkor ko`zi bilan
ko’rilgan va ijodiy qayta ishlangan har qanday aksi jonivorlar, narsa-buyumlar,
hodisalar, tabiat obrazlari nazarda tutilsa, tor ma’noda badiiy asardagi inson obrazi
tushuniladi. Obrazga bevosita yozuvchining o’zi tomonidan berilgan ta’rif
“muallif xarakteristikasi “ deb yuritiladi. Muallif xarakteristikasida obrazning fe’l-
atvoriga xos asosiy xususiyatlar bayon qilinadi. Muallif xarakteristikasi o’quvchida
personaj haqida yaxlit tasavvur hosil qilib, uning keyingi xatti-harakatlarini, gap-
so’zlarini anglashida muhim ahamiyat kasb etadi. Personajning so`z bilan chizilgan
tashqi qiyofasi- portret ham inson obrazini yaratishda muhim vosita sanaladi.
Portret, avvalo, personajning_o’quvchi ko’z oldida konkret inson sifatida
gavdalanishiga ko’maklashadi. Ikkinchi tomondan, badiiy asarda portret
xarakterologik belgilarga ega bo’ladi. Ya’ni yozuvchi personaj siyratiga xos
xususiyatlarni suratida aks ettirishga intiladi . Badiiy asar haqida so’z borar ekan,
unda qahramon tasviri muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki, asarning tushunarli,
shuningdek, ta’sirli bo’lishi uchun o’quvchi ongida, avvalo, obraz mantiqiy
jihatdan shakllangan bo’lishi joiz. Bu jihatdan, portret tasviri yozuvchi o’z
maqsad-muddaosini yetkazishda yordamchi vazifasini o’taydi.
“Portret (fr. Portraire – tasvirlamoq) personajning so`z vositasida
tasvirlangan tashqi ko’rinishi (qiyofasi, jussasi, kiyimi, yuz-ko`z ifodalari, tana
holati va harakatlari, qiliqlari), o’quvchi tasavvurida jonlanadigan to’laqonli inson
obrazini yaratish hamda uning xarakterini ochish ositalaridan biri. Portret epik
asarning kompozitsion unsuri bo’lmish tavsifning bir ko’rinishidir”. 23
Demak,
badiiy asardagi portret tasviri asarni mukammal bo’lishi uchun bir vosita
hisoblanar ekan. Adibdan bu jaroyonni mukammal bajarashni talab etadi.
Adib ijodidagi hikoyalarning kompozitsiyon vositalarni tahlil qilar ekanmiz,
ijodkor hikoyalaridagi perzonajlarning portret tasvirida ham badiiy asarni yanada
qimmatli qiluvchi tasvirlarni ko’ramiz. Asqad Muxtorning “Chodirxayol”
23
H..Umuruv .Adabiyot nazariyasi .”Sharq “NMK-2002.B-252.
35

hikoyasida personajlarning har boriga alohida portret chizganligiga guvoh
bo’lamiz. Obrizlarning tasviri orqali konchilar hayotining og’irchiliklarini tasvirlab
beradi. Asqad Muxtorning “Chodirxayol” qissasida inson bardoshi,
mehnatkashlarning og‘ir sharoitdagi kurashlari chuqur o‘rganilgan. Hikoyadagi
voqelik, qorong’u g'orda tasvirlanadi, u erda bir guruh ishchilar, jumladan
Uchinchi, To'rtinchi va Yettinchi nomi bilan atalgan qahramonlar qulab tushgan
tuproq va vayronalar tufayli tiriklayin ko'milish xavfiga duch kelishadi.
Hikoyaning boshlanish syujetida bir guruh konchilarning og‘ir sharoitlarda
tinimsiz mehnat qilishlari, ularning chidamliligi va o‘z oldiga qo‘ygan vazifalariga
fidoyiliklarini ta’kidlashlari bilan boshlanadi. Zo'r muhit va yaqinlashib
kelayotgan xavf keskin muhit yaratadi. Bu taranglik zulmatga kichik bir yorug'lik
nuri kirib kelganida kuchayadi, bu umid va qochish imkoniyatini anglatadi, shu
bilan birga ularning ahvolining mo'rtligini ta'kidlaydi.
Asarning muhim burilish nuqtasi g'or qulab tushganda, ishchilarni ichkarida
qolib ketganliklarida sodir bo'ladi. Ularning ongida dastlab vahima va g’ordan
chiqish yo'lini topishga bo'lgan urinishlari ularning umidsizligi va omon qolish
uchun inson instinktini ta'kidlaydi. Bu qulash ularning mehnatining og'irligi va
ular qarshi chiqayotgan, kelayotgan yengib bo'lmas to'siqlarga duch kelgandagi
og’ir sharoitning metaforasidir.
Hikoya, shuningdek, qahramonlar o'rtasidagi dinamikani ko’rsatib o’tadi,
ularning inqirozga bo'lgan turli reaktsiyalarini namoyish etadi. Masalan, Yettinchi
tez-tez tashvish va savollarni ko'tarib, o'zining tashvish va ishonchga muhtojligini
aks ettiradi. Bu qahramonning xatti-harakati amaliy yechimlarga e'tibor
qaratadigan boshqalardan farq qiladi, odamlar stress va noaniqlik bilan
kurashishning turli usullarini ta'kidlaydi. “Chodirxayol” pirovardida mashaqqatli
mehnatning tinimsiz va ko‘pincha minnatdorchiliksiz tabiatini aks ettiradi, shu
bilan birga unga chidaganlarning matonati va do‘stligini nishonlaydi. Hikoyaning
yorqin tasviri va hissiy teranligi insonning ahvoli, qiyinchiliklarga qarshi asar
matonat ruhini kuchli talqin etadi.
36

Asardagi qahramonlarning tashqi ko’rinishlari orqali ularning psixalogik
dunyosi yoritilgan. “Ishlayotganlarning biri eng ichkarida, orqa devordan tuproqni
metin bilan o‘yib berib turibdi. U o‘rta bo‘yli, qorachadan kelgan baquvvat odam,
har zarbidan rosa yarim zambil tuproq to‘kiladi, ko‘zlari timqoraligidan g‘ira-
shirada ham yiltillab ko‘rinadi”. Badiiy qahramonga berilgan ushbu tasvirdan
ko’rinib turibdiki mehnatkash, tirishqoq inson obrizi gavdalantirilgan. Asar
davomida hikoya qahramonlarining tarif-u tavsifi yozuvchi tomonidan berib
borilar ekan undagi qahramonlarni birortasiga ism qo’yilmaganligiga guvoh
bo’lamiz. Yozuvchi bu bilan qahramonlarning xatti harakatlari va ularning
qilayotgan ishlarini zamo nasining tipiklashgan holati sifatida ko’rsatgandir. “ Ular
o‘zi yetti kishi, ikkitasi, ya’ni uchinchi va to‘rtinchisi zambilda. Bular aka-uka
bo‘lsa kerakmi, bir-biriga juda o‘xshash: qorachadan kelgan yuzlari ham, pishiq-
puxta jussalari ham quyib-qo‘yganday. Bir-birlarini ko‘z qarashlaridan
tushunishadi. Qoracho‘g‘ yilt etdimi — «ko‘tar!» degani, bilinar-bilinmas im
qoqdi-mi — «ag‘dar!» degani. Tuproq to‘kiladigan joyga mokiday qatnab, so‘qma
yo‘lni shular shibbalagan”. Asar syujeti davomida har bir qahramonning o’ziga
yuklatilgan vazifani mukammal darajada bajarishadi. Tashqi ko’rinishdan
baquvvat sog’lom insonliklari ularga berilgan tariflardan yaqqol ko’zga tashlanib
turibdi . Lekin ularning hayotlari haf ostida qolib qiyinchiliklar qarshisida
qolganliklarida hech qanday chora topisha olmasliklari hamda erkin qaror qabul
qila olmasliklari orqali ularning ma’nan zaif va fikran erkinlik rivojlanmaganligini
ko’rsatib o’tilgan.
Xurshid Davron o’zining “Shoirning hikoyalari” maqolasida “Chodirxayol”
asarini tadqiq qilib o’tar ekan undagi qahramonlarning psixalogik tasvirini tahlil
qilib ko’rsatadi: “Atoqli adib Asqad Muxtor “Chodirxayol” hikoyasiqahramonlari
o’zlarining fikrsizliklaru bilan... o’zgalarni fikrlashga, fikriy faollikka
undaydilar.O’z insoniy qadr qimmatini anglab yetmaslik, hayotdagi o’rnini farqlay
olmaslik, surunkali fikriy tanballikodamni ma’naviy tubanlik sari tortib ketaveradi.
Hikoyadagi etti qahramonning qismati shu, ularning hatto ism-sharifi ham
yo’q:Birinchi , Ikkinchi, Uchinchi... Yettinchi xolos . Demak fikrsiz odamga ism
37

shart emas, u jisman mavjud,lekin insonning tom ma’nodagi mo’tabar zotligiuning
uning tafakkur sohibi ekanligi aks etadi...”
Badiiy portret Asqad Muxtorning yirik asarlaridan biri "Chinor" romanida
ham betakror chizgilar orqali ifoda etilgan. Ijodkor ayollar obrazini yaratishda
uning ichki olami, xarakteriga mos bolgan tashqi ko‘rinishda tasvirlaydi. Asar
davomida qahramonlar portretlarini ba’zan muallif tilidan, ba’zan esa qahramonlar
tilidan chizilganini ko’ramiz. “`Bozorqul eshikka kelib tashqariga quloq soldi,
Onabibini ko’z oldiga keltirdi: u anordek tiqmachoq, durkungina, otash...” 24
Yuqoridagi Bozorqulning ayoli Onabibi portretini chizishda muallif o’xshatish
tasvir vositalaridan foydalangan. U to’ladan kelgan bo’lsada, chiroyli his-tuyg’uga
limmo-lim ayol sifatida tasvirlaydi. Portret adabiy qahramonning tashqi
ko’rinishini tasvirlash asosida uning xarakter qirralarini ochishga xizmat qiladi.
Mahorat bilan chizilgan portretlar esa inson obrazini yorqinlashtirish, ruhiy tadqiq
etish vositasiga aylangan. Badiiy obraz portretining ikki qirrasi mavjud: obrazning
tashqi qiyofasi va uning individual-psixologik qiyofasi. Bu xil tasnif, albatta,
shartli bo’lib, har ikki holatda yozuvchi qahramonning ruhiyati, xarakteriga kirib
borishga harakat qiladi. Portret ijodkorning inson dunyosini qanchalik chuqur
bilishini namoyon etish bilan birga o’quvchining ham inson tabiati to`g’risidagi
fikrlarini kengaytiradi, qahramonlarning dardini tushunishi va his qilishiga yordam
beradi. Bundan ko’rinib turibdiki, ijodkorning badiiy mahoratini uning adabiy
qahramon portretini tasvirlashiga qarab ham belgilasa bo’ladi. Portret – bu
xarakterning tashqi ko’rinishini tasvirlash, uning xarakteristikasida katta rol
o’ynaydi, shuningdek, obraz yaratish vositalaridan biri. Qahramon tabiatining
muallif uchun ayniqsa muhim bo’lib ko`ringan tomonlari portretda o’z aksini
topgan. Portretning psixologik ma’nosi adabiyotning rivojlanishi bilan ortib boradi.
Mahorat bilan yaratilgan badiiy portret tasvirida qahramonning yoshi, qaysi
ijtimoiy tabaqaga xos ekanligi, kasbi, ma’naviy darajasi, xarakteri, odobi,
pisixologiyasi, ruhiy holatlari, hattoki, qaysi millat vakili ekani va qaysi davrga
mansub ekanligi ham o`z ifodasini topadi. Asqad Muxtorning hikoyalarida
24
Asqad Muxtor. Chinor. Toshkent. “Sharq”2021
38

yuqorida sanab o’tgan xususiyatlar mujassamlashgan. Asarlarida bacha
qahramonlarning portreti mohirona chizilgan. Qahramonlarning badiiy-psixologik
holatlari badiiy portretlarida aks etganligiga guvoh bo’lamiz.
Xullas, Asqad Muxtor hikoyalarni yaratishda kompozitsiyaga katta e’tibor
qaratadi. Epigrafdan tortib, detallargacha ma’lum maqsadda foydalanishga harakat
qiladi. Kompozitsion mahoratini belgilashda detallar muhim o‘rin tutadi. O’z
hikoyalariga asarning mohiyatini ochivchi “Atir” ,”Ko’k tosh”, “Etik” , “Taft”,
“Arvoh” singari detal nomlarini ham alohida sarlavha sifatida keltiradi. Ya’ni
detal sarlavha vazifasini o’taydi. Shu bilan bir qatorda peyzaj va portret yaratishda
ham ijodkorning mahorati ko’zga yaqqol tashlanadi. Uning “Xonimoyimning
tug’ilgan kunlari”, “To’qqizinchi palata”, “Chodirxayol”, “Fano va baqo”
hikoyalari shular jumlasidandir.
2.2 ASARLARIDA DETALLARNING O’RNI.
Badiiy ijodkor asarlarini tahhlil qilar ekanmiz uning asarlaridagi barcha
syujet va kompazitsion vositalarning mukammal darajada bir biriga bog’liq holda
yaratganligini ko’ramiz. Badiiy asar mazmunini yoritishda, badiiy g’oyaviyligini
oshirishda asarga kiritilgan detallarning ham o’rni katta. Detal - (fr. detail - tafsilot,
mayda-chuyda) badiiy asarda muaayyan mazmun ifodalovchi g'oyaviy- badiiy yuk
tashuvchi tafsilot.” 25
“Badiiy asar syujetiga aloqodor eng kichik (aslida eng katta)
muammolardan biri – badiiy detal... Chunki “Detallarni haqqoniy tasvirlashdan
tashqari, tipik xarakterlarni tipik sharoitda tasvirlash – realizmdir” 26
, degan ta'rifni
kopchilik yod biladi. Bundan ko'rinadiki, syujet voqealari (tipik sharoit) tipik
xarakterlarni namoyon qilarkan, bu vazifani detallarsiz, detallarning haqqoniyligi,
aniqligi, ta'sirchanligisiz to'la ro'yobga chiqara olmaydi. Demak, asar detalsiz (uni
“zarra” deb atasak), tafsilotsiz yashay olmaydi.
Detalga adabiyot shunos olimlar hamda ijodkorlar tomonidan berilgan
tariflarga ham e’tibor qaratsak badiiy asarda detallarning o’rni qay darajada
ekanligi yaqqol nomoyon bo’ladi.
25
D.Quronov Adabiyotshunoslikka kirish. Andijon. “Hayot” nashriyot 2002.
26
Адабийот назарияси . Икки томлик . Иккинчи том .
39

Badiiy zarra va tafsilot “ko’z ilg’amaydigan har bir mayda narsani
(A.Pushkin) barchaga bo’rttirib ko’rsatadi, shu sabab “romanistning san’ati hamma
detallarni haqqoniyligi” ga bog’liq (Balzak). Darvoqe, unda (eng mayda zarrada)
butun bir koinot (xuddi tomchida quyosh aks etganidek) j oylashadi.1
Asqad Muxtor asarlaridagi detallarning ishlatilishiga nazar tashlaydigan
bo’lsak har bir hikoyaning ma’no mazmuni ochuvchi kalt vazifasini o’taganligiga
guvoh bo’lamiz . Ijodkorning ayrim hikoyalari nomlariga e’tibor qaratsak asar
ichidagi ochuvchi detallar sarlavha darajasiga ko’tarilganligigsa guvoh bo’lamiz .
“Atir”, “ Etik” va boshqalarni keltirishimiz mumkin .
Muallifning “Etik”hikoyasida qahramonning ichiki dunyosi va davr muhitini
tasvirlashda surat detalidan o’rinli foydalanilgan.
“Urushdan oldingi yili, otasi qamalib ketgandan keyin, Abdurasulevni
maxfiy idoraga so‘roqqa chaqirishdi. Hamma narsadan umidni uzib, rangi
surupday oqarib tergovchining ro‘parasida o‘tirarkan, nuqul devordagi plakatga
tikilar edi. Plakat tergovchining orqa tomonidagi devorni egallagan, katta, asosan
qizil rangda chizilgan ekan. Unda formadagi jasur chekist shaxdam yurib
borayapti, birinchi galda cho‘yanday og‘ir etigi diqqatni tortardi. Poshnasining
tagida uch boshli chirkin ilon o‘lim talvasasida boshlarini har tomonga
to‘lg‘agancha, yanchilib yo‘lda qolib ketyapti. Boshlariga esa fashist tamg‘asi
bosilgan, biriga «josus», biriga «gazanda», biriga yana alla nima deb yozilgan…
Abdurasulev, shunga diqqati bo‘linib, oddiy savollarga ham mujmal javob berar,
yana har zamonda plakatga ko‘z qirini tashlab qo‘yar edi.” 27
Detalga adabiyotshunos olimlar hamda ijodkorlar tomonidan berilgan
tariflarga ham e’tibor qaratsak, badiiy asarda detallarning o’rni qay darajada
ekanligi yaqqol nomoyon bo’ladi. Badiiy zarra va tafsilot “sko’z ilg’amaydigan har
bir mayda narsani (A.Pushkin) barchaga bo’rttirib ko’rsatadi, shu sabab
“romanistning san’ati hamma detallarni haqqoniyligi” ga bog’liq (Balzak).
27
Asqad Muxtor “Chodirxayol”3-nashr Toshkent ”O’zbekiston” .2021B-191
40

Darvoqe, unda (eng mayda zarrada) butun bir ko inot (xuddi tomchida quyosh aks
etganidek) j oylashadi.
Asqad Muxtor asarlaridagi detallarning ishlatilishiga nazar tashlaydigan
bo’lsak har bir hikoyaning ma’no mazmuni ochuvchi kalt vazifasini o’taganligiga
guvoh bo’lamiz . Ijodkorning ayrim hikoyalari nomlariga e’tibor qaratsak asar
ichidagi ochuvchi detallar sarlavha darajasiga ko’tarilganligigsa guvoh bo’lamiz.
“Atir”, “ Etik” va boshqalarni keltirishimiz mumkin .
Muallifning “Etik” hikoyasida qahramonning ichiki dunyosi va davr
muhitini tasvirlashda surat detalidan o’rinli foydalanilgan: “Urushdan oldingi yili,
otasi qamalib ketgandan keyin, Abdurasulevni maxfiy idoraga so‘roqqa
chaqirishdi. Hamma narsadan umidni uzib, rangi surupday oqarib tergovchining
ro‘parasida o‘tirarkan, nuqul devordagi plakatga tikilar edi. Plakat tergovchining
orqa tomonidagi devorni egallagan, katta, asosan qizil rangda chizilgan ekan. Unda
formadagi jasur chekist shaxdam yurib borayapti, birinchi galda cho‘yanday og‘ir
etigi diqqatni tortardi. Poshnasining tagida uch boshli chirkin ilon o‘lim talvasasida
boshlarini har tomonga to‘lg‘agancha, yanchilib yo‘lda qolib ketyapti. Boshlariga
esa fashist tamg‘asi bosilgan, biriga «josus», biriga «gazanda», biriga yana alla
nima deb yozilgan… Abdurasulev, shunga diqqati bo‘linib, oddiy savollarga ham
mujmal javob berar, yana har zamonda plakatga ko‘z qirini tashlab qo‘yar edi.”
yoritilganligining tasviridir. Aasar syujeti davomida qahramonni psixalogik olami
yoritilib borilar ekan undagi salbiy xarakter o’z talqinini topadi. Mualif tomonidan
hikoya so’ngi ham kutulmagan tarzda tamomlanishi o’ziga hos bir talqinni
yaratadi. Asarning boshlanishida qahramon o’zining tantanavor tarzdagi dafn
marosimini tasavvur qilar ekan uning vafoti uchun tashkillashtirilgan mitinglar,
pionerlarning vafot uchun qilgan saf yurishlarini ko‘z o’ngiga keltiradi. Ming
afsuski adib qahramonning o’lim tasvirini boshqacha uyishtiradi.
“Odamlar yugurib kelishsa, «etik» yonida Abdurasulev cho‘zilib yotibdi.
Yuzida jilmayishmi, qo‘rquvmi — qonsiz va jonsiz bir ifoda qotib qolgan, tirikmi-
o‘likmi — bilib bo‘lmasdi. Ustiga tushsa majaqlab, beton polga shuvab tashlagan
bo‘lardi, shabadasidan yiqilibdi, deyishdi.
41

Abdurasulev o‘n to‘rt kun deganda kasalxonada o‘ldi.
Dafn komissiyasi tuzilmadi. Kiraverishda motam mitingi ham bo‘lmadi.
Chunki o‘sha kuni hamma Xiyobon maydonida, haykal ochilishiga bag‘ishlangan
tantanali mitingda edi. Gazetalar tantanali voqealar bilan to‘lib chiqdi.
Marhumning tobuti yonida hech kim faxriy qorovulda ham turmadi, idora
rahbarlari Xiyobondagi minbarda edi. Pionerlar medal bolishchalarini
ko‘tarmadilar, ular — ulug‘vor haykal poyiga gulchambarlar qo‘ygani safarbar
etilgan edi.
Tobutni mahalladagi uchta pensioner chol eltib qo‘ydi.
— Etik bosgan odammi? — deb so‘radi go‘rkov, — buyoqqa olib kelinglar.
Keyin o‘zi yerlab qo‘ydi.” Muallifning qahramon o’limiga etik detalini
sabab qilib ko’rsatilishi asar boshidagi qahramonning suratda ko’rgan etikdan
omon qolish uchun qilgan barcha ishlari; otasidan vos kechishi, o’z “dohiy”siga
bo’lgan etiqodning qanchalik puch g’oya ekanligini yoritib beradi.
Muallif asar davomida nutqiy detallardan juda unumli foydalanadi, xusussan
asar qahramoni asar boshida o’z dohiysiga nisbatda u kishi dunyoda yagona agar
unday zot yana bitta bo’lsa yer ko’tarolmas edi, degan o’y fikrlar bilan qahramon
dunyosi yoritilgan bo’lsa, asar so’ngida qahramonning o’limi oldidan ushbu
jumlalarni aytganligi bilan uning so’ngi daqiqalarda qilgan pushaymoni va ruhiyati
tasvirini ko’rsatadi; “Abdurasulev devorga qapishib qoldi. Ko‘zini chirt yumib,
pichirlab kalima keltirdi: lo iloha illolloh… u bitta… undan boshqa yo‘q…” 28
Ijodkor hikoyalarining betakrorligini ta’minlashda badiiy detallarning o’rni
katta. Ijodkor milliy ruhni ifoda etishga xizmat qiladigan detallardan unumli
foydalana olgan. Ulari o’z o`rnida qo’llay olganligini ko’ramiz. Shu bilan
birgalikda qahramonlarning ichki kechinmalarni yanada kitobxonga tushunarliroq
qilib yetkazib berish uchun tabiat hodisalaridagi ko’rinishlarni detal darajasiga
ko’targanligini ko’ramiz. Ijodkorning biz yuqorida tahlil qili o’tgan “Fano va
baqo” hikoyasida ham qahramonlarning ruhiy holati bilan zilzila o’rtasidagi
28
Asqad Muxtor. Tanlangan asarlar. Toshkent. “Assaxiy”2021
42

yaqinlikni kuzatishimiz mumkin. Yani, muallif zilzila orqali inson ruhiyati bilan
tabiat hodisasi bo’lgan zilzila o’rtasida qandaydir shartli ramz bordek. Zilzila
shunchaki tabiat hodisasi emas, ruhoniyatdagi, inson ma’naviy olamidagi darz
ketishlar takqini soifati ko’rsatgandek ko’rinadi. Asarga kiritilgan mana shu detal
orqali asarning butun boshli syujeti harakatga keladi.
San’at hamisha konkret bir odamning obrazini yaratadi, shu boisdan ham
retlilik badiiy obrazning muhim spetsifik xususiyatlaridan biridir. Detallar badiiy
obrazni konkret tasvirlashga xizmat qiladi. Ya’ni konkretlilik predmetning
individual xususiyatlarini tasvirlash orqali ta’minlanadi. Yozuvchi umumlashmaga
obrizning muayyan bir individual xususiyatlarini bo’rtiq, ta’kidlabroq, ko’zga
tashlanadigan qilib tasvirlangan detallar orqali erishdi.
Xullas, hikoyalarining betakrorligini ta’minlashda badiiy detallarning o’rni
katta. Ijodkor milliy ruhni ifoda etishga xizmat qiladigan detallardan unumli
foydalana olgan. Ulari o‘z o‘rnida qo‘llay olganligini ko’ramiz. Shu bilan
birgalikda qahramonlarning ichki kechinmalarni yanada kitobxonga tushunarliroq
qilib yetkazib berish uchun tabiat hodisalaridagi ko’rinishlarni detal darajasiga
ko’targanligini ko’ramiz.
II. BOBDAN CHIQARILGAN XULOSALAR.
1. Asqad Muxtor hikoyalaridagi kompazitsion vozsitalar juda mukammalik
bilan tashkil topgan bo’lib, ular syujet unsurlari bilan yaxlit holda asarning ma’no
mazmunini ochib bergan.
2. Mualif asarlariga qo’yilgan sarlavhalardan ham ko’rishimiz mumkinki ular
mohirlik bilan tanlangan va o’ziga yuklatilgan vazifasini to’la qonli o’tay olgan.
Muallif ijodining so’nggi yillarida yozilgan asari “Tundaliklar” asari nomlanish
jihatdan ham hech adabiyotda uchramagan hodisa edi.
3. Asqad Muxtor hikoyalarida mahorat bilan yaratilgan badiiy portret tasvirida
qahramonning yoshi, qaysi ijtimoiy tabaqaga xos ekanligi, kasbi, ma’naviy
43

darajasi, xarakteri, odobi, pisixologiyasi, ruhiy holatlari, hattoki, qaysi millat vakili
ekani va qaysi davrga mansub ekanligi ham o`z ifodasini topadi.
44

III BOB. OBRAZLAR GALERIYASI VA ULARDA RUHIY
TOVLANISHLAR IFODASI.
3.1 Adib asarlarida bolalar ruhoyati tasviri. Badiiy ijodkorlar
tomonidan asarlar yaratilar ekan, ijodkor kitobxonga ma’lum darajadagi g’oyani
yetazishga harakat qiladi. Asarga singdirilgan badiiy g’oya tasvirlanayotganda uni
obrizli shaklda tasvirga olishadi. Badiiy asarlardagi obrizlilik orqali yozuvchi
qisqalikka va fikrni oson yetkazishga erishadi. Bunda yozuvchining badiiy
tafakkuri, o'quvchining qabul qila bilishi, ongi ham alohida ahamiyatga olingan.
Ma'lumki borliqni badiiy idrok etishni maqsad qilgan badiiy adabiyotning
markazida inson obrazi turadi. Badiiy obraz yaratish va bu jarayonda foydalanilgan
unsurlarning ko'lami yozuvchining mahoratini belgilaydi. Ijodkor badiiy obraz
vositasida dunyoni anglaydi, o'zi anglagan mohiyatni va o'zining anglanayotgan
narsaga hissiy munosabatini ifodalaydi. Shu ma'noda obraz adabiyot va san'atning
fikrlash shakli hisoblanadi. Obrazlar vositasida fikrlagani uchun ham adabiyot va
san'atga xos fikrlash tarzi "obrazli tafakkur" deb yuritiladi. Yozuvchi ko'z
oldimizda konkret badiiy obrazni gavdalantirish jarayonida uning taqdiri, turmush
mashaqgatlari-yu, qalbidagi kechinmalarini badiiy detal yordamida tasvirlash
orqali o'sha davr hamda muhit hayotini ko'rsatib bera oladi. Ijodkor umumlashma
tushunchalar orqali fikrlaydi. Ya'ni badiiy obraz yaratishda detallardan mohirona
foydalanib, ijtimoiy muhit haqida ham fikr yuritadi. U bir inson tagdirini badiiy
tasvirlash obrazini yaratish) orqali umumlashmaga boradi, obraz uning uchun
fikrlash shakli, obrazni yaratishda detalning ifodalanishi badiiy tafakkurning
teranligini bildiradi. 29
Asqad Muxtor ijodida bolalar obrizi alohida o’ringa ega. Adibning ko’pgina
asarlari, hikoyalarida bolalar obrizining talqinii ko’ramiz. Lekin ularning hech
birida ruhiyat tasviri takrorlangan emas. Yozuvchi ularni o'z asarlarida samimiy va
tabiiy qiyofada tasvirlaydi. Adib “Dunyo bolalari” qissasi tarkibidagi hikogalarda
bola ruhiyatini yoritishga, o'smirlar psixologiyasining muhim jihatlarini turli
29
U.Normatov. Umidbaxsh tamoyillar.Toshkent .” Ma’naviyat” 2000
45

rakurslarda badiiy talqin etishga muvaffaq bo'lgan, bola obrazi o`ndan ortiq
hikoyalar tarkibida aks etgan bo`lsa-da, bir-birini takrorlamaydigan xarakterlar
galeriyasi bo`lib gavdalandi. Adibning qissalari odatda lirik ibtidoga ega bo'ladi.
Ya'ni unda bir qahramon hayotiga taalluqli bir necha voqealar zanjiri qalamga
olinadi, hikoya odatda bosh qahramon ( muallifni aynan o’zi) tomonidan olib
boriladi. Bu esa qissani badiiy psixologizm nuqtayi nazaridan lirikaga
yaqinlashtiradi. Voqelik o'sha qahramon nuqtayi nazaridan idrok etiladi. Xuddi
lirikadagi kabi voqelik qahramon ichki dunyosi prizmasidan o'tadi; faqat lirikadan
farqli o'laroq qissada muayyan voqelik bayon etiladi. Qissada muallif uchun bosh
obrizdagi bola qahramonining ruhiyatiga chuqur kirish imkoni paydo bo'ladi.
Ammo bu boshqa qahramonlarning ichki dunyosiga kirishni cheklab qo'yadi,
boshqa qahramonlar esa faqat tashqaridan turib tasvirlanadi degani emas. Jumladan
qissa tarkibiga kiritilgan ekskursiya uyushtiruvchi ona va bola obrizida ona ruhiy
olami ham yoritilgan
Adib asarlarida sobiq tuzim kishilari, turli tabaqa insonlari kabi obrizlarning
yoritib borilishi bilan birgalikda bolalar obriziga ham alohida yondoshganiligiga
guvoh bo’lamiz. Adibning “Dunyo bollalari” deb nomlanuvchi asarida bolalar
olami, ularning ruhiy kechinmalari va bolalarga hos bo’lgan brg’ubor ko’ngillarini
tasvirlab o’tadi.
Asqad Muxtorning “Dunyo bolalari” qissasida beg‘uborlik, madaniy rang-
baranglik, bolalik davrining umumbashariy kechinmalari mavzulari yoritilgan.
Lirik nasr bilan jonli hikoyatni uyg‘unlashtirgan uslubda yozilgan Muxtor
geografik va madaniy chegaralardan oshib ketadigan umumiy insoniylik va
mushtarak intilishlarni ta’kidlaydi. Asaqad Muxtor o’z asarlariga turli hil
rivoyatlar qo’llab turadi, ularda ko‘pincha adibning shaxsiy va jamiyat qadriyatlari
kesishishiga kengroq adabiy e’tibor qaratilishi aks ettiriladi, bu uning asarlarida
takrorlanib turadigan mavzudir. Uning qahramonlari odatda har tomonlama
rivojlangan va hissiy va psixologik murakkablikning chuqurligini namoyish etadi.
“Dunyo bolalari”da dunyoning turli burchaklaridan kelgan bolalar yig‘ilib, kattalar
46

o‘rtasidagi kelishmovchilik va qarama-qarshiliklarga qaramay, barkamol kelajakka
umid va salohiyatni ifodalaydi.
Asqad Muxtor ijodi o‘zining boy tasviri, kuchli obraz va tuyg‘ularni
uyg‘ota olishi bilan ajralib turadi. Bu hikoya, uning boshqa asarlari singari, inson
tabiatini sinchkovlik bilan kuzatish va uning qahramonlariga chuqur hamdardlik
bilan ajralib turadi. Shuningdek, A.Muxtorning alohida hikoyalarni birlashtirib,
kattaroq, ta’sirliroq hikoya yaratishdagi mahoratini ta’kidlaydi. Adabiy uslub
nuqtai nazaridan A.Muxtor realizm va idealizm uyg‘unligini qo‘llagan. U bolalik
orzulari, qo‘rquvlari va quvonchlarini etkazish uchun sodda, ammo kuchli tildan
foydalanadi. Hikoya nafaqat qiziqarli, balki o‘quvchilarni o‘sha davrning kengroq
ijtimoiy va madaniy muammolari haqida fikr yuritishga undaydi, bu esa barcha
yoshdagi o‘quvchilarni o‘ylantiruvchi asarga aylanadi. Shu bilan birgalikda
adibning “Qora domla” hikoyasidagi bolalarning obrizlari orqali tabiat va olamga
bo’lgan bolalarcha qiziqishlar bayon qilingan. Asar davomida mualaif dunyoga
bola ko’zi bilan qaralganda boshqacha tasavvur uyg’onishi to’g’risida ham
to’xtalib o’tadi. “... bahor, erta kuz kunlari domla bizni zax sinf hujralarida olib
o‘tirmay, tabiat qo‘yniga boshlab chiqar, toshloq yo‘llar oralab Shovvasoyning
yuqori oqimiga qarab turna qator bo‘lib yurardik. Bu yerda domla yaxshi
ko‘radigan ajoyib joylar bor: toshlar orasidan o‘sib chiqqan na’matak butalari,
quyoshda qizib yotgan supaday-supaday xarsanglar. Shovvasoy esa o‘z nomiga
yarashiq — shovvalari ko‘p, suv uchquniga boqqanda nuqtasini topib tursangiz
naykamalak ranglarining tovlanganini tomosha qilasiz. Bu yerlarni domla ham, biz
ham tushlarimizda ko‘rardik. Sayohat payti goho to‘xtab, silliq soy toshlariga
o‘tirib, domlaning tabiat haqida, Shovvasoyning boshlangan joylaridagi sovuq
chashmalar, suvning necha ming yillik mehnati tufayli paydo bo‘lgan ko‘m-ko‘k
va zahkash daralar, chaqir xarsanglar yumalab, tarashlanib mana bu silliq soy
toshlarining paydo bo‘lishi haqidagi hikoyalari ruhimizda tabiatning salqin soy
havosining shavqi bilan qorishib ketganidanmi, hamma narsani unutib quloq solar
edik... “ 30
adib peyjaz tasviri va o’qituvchisiga bo’lgan hotiralarida bolalkdagi
30
O.Sharafiddinov.Ijodni anglash baxti.Toshkent”Sharq” 2004
47

xotiralaridan foydalanganligi yaqqol namoyon bo’ladi. Muallif bolalik hotiralari va
bolalar obrizini yaratishda bu jarayonni bir biriga juda yaqin holda uyg’unlashtirib
yuboradi.
Xulosa qilib aytadigan bo’lsak adib hikoyalarida bolalar ruhiyatiga ham
alohida e’tibor berilgan holda ularning ichiki olami yoritilib, tashqi olamga bo’lgan
munosabti o’zining yorqin ifodasini topadi. Asaqad Muxtorning asarlarida
mehnatkash xalq , ishchi tabaqa vakillari va ayollar obrizi ruhiyatini yoritishda
mualif qanday jiddiy yondashsa bollar brizida ham shunchalik jiddiy yondoshgan
holda yaratadi. Muallif asarlarida urush qurboniga aylangan bolalar, muhit, zamon
ta’siridan aziyat chekayotgan bolalar obrizi yaratilgan. Adibning “Dunyo bolalari”
qissasiga kiritilgan hikoyalarida adibning hikoyachilik mahoratini o’zida yaqqol
ko’rsatgan.
3.2 Ijodkor “men”i talqini. Ijodkor ahli tafakkur, aql, kuchli ruhiy taassurot
asosida hayot haqidagi xulosalarni bizga qaysidir shaklda uzatadi. Shuning uchun
har bir tirik asarga ijodkorning dunyoqarashi, ruhiy quvvati singib ketadi. Hamma
narsa shaxsning imkoniyatlarini amalga oshirish uchun atrof-muhit qanday
imkoniyatlar bera olishiga bog liq. Albatta, ijodkor uchun ham ijodiy erkinlikʻ
muhim masalalardan biri sanaladi. “Ijod uchun birlamchi navbatda zarur bo lgan
ʻ
narsa erkinlikdir. Erkinlik bo lmasa, har qanday iste dod ham juda tez so nib
ʻ ʼ ʻ
qolishi mumkin” 31
, deb ta kidlaydi adabiyotshunos Ozod Sharafiddinov. Yozuvchi
ʼ
o z ijodi davomida insonning eng oliy tuyg ularini, uning ruhiyati, hayot
ʻ ʻ
so qmoqlaridagi qiyinchiliklarni yenga olish xususiyatlariga ega bo lishi lozim.
ʻ ʻ
Har qanday iqtidor egasi ham ijodiy erkinlikka ega bo lsagina, yangicha bir
ʻ
kashfiyotlar yaratishi mumkin yoki o z iqtidorini to la-to kis ko rsata oladi. Kishi
ʻ ʻ ʻ ʻ
ongida, dunyoqarashida tutqunlik bo lar ekan, o z hayotida va turmush tarzida aslo
ʻ ʻ
ijodiy o zgarishlar bo lmaydi. Bunday insonlar nurli, yuksak cho qqilarga ko tarila
ʻ ʻ ʻ ʻ
olmaydi, balki yanada tubanlik va zulmat qa riga singib ketadilar. Qalbida insoniy
ʼ
tuyg ular so nib, shaytoniy tuyg ularga berilishadi. Bunday hodisa nafaqat bir
ʻ ʻ ʻ
inson, balki butun bir jamiyat uchun ham zararlidir.
31
O.Sharafiddinov. Davondagi o‘ylar.Toshkent. “ Ma’naviyat” 2000
48

Badiiyat olamining gultoji bo’lgan so’z san’ati – adabiyotda ham
ijodkorning ruhiyatini tadqiq etish juda murakkab jarayondir. Yuqorida ham
ta’kidlab o’tganimizdek, ijodkorning ruhiy olami va bu olam evolyutsiyasi
tug’ilajak asar uchun hech shubhasiz, “doya”lik vazifasini bajaradi. Bilamizki,
onadagi yoki otadagi belgilar farzandlarga ko’chadi. Xuddi shunday yozuvchi ong
oqimida mavjud ijobiy yoki salbiy xotiralar uning “farzand”i bo’lgan asarlarida
bo’y ko’rsatadi. Adabiyot olamida har bir asarda ma’lum miqdorda, ijodkor meni
yotadi. Bu esa dunyoga kelayotgan asarga yozuvchining tarjimayi holi ham
ma’lum miqdorda qorishib ketishini ko’rsatadi.
Asarlardagi ijodkor menining talqin qilinishini Asqad Muxtor asarlari
yuzasidan tahlil qilar ekanmiz undagi qahramonlarning til hususiyati hamda
psixalogik olamida beihtiyor mualifni uchratgandek bo’lasiz. Asaqad Muxtor
hikoyalarini aksariyati avtobeografik shaklda yozilganligini ko’ramiz, bularga
“Jinni”, “Qora domla”, “Omon qolgan odam”, “Qodiriyni ko’rganmanu...” kabi
asarlarida adibnimning o’zligi yaqqol ko’zga tashlanadi.
Yozilgan va bu psixologik evolyutsiya juda pishiq badiiy asarlarning dunyo
yuzini ko’rishiga sabab bo’lgan bo’lsa ne ajab. Yozuvchi asarlari badiiyatini
tadqiq qilar ekansiz, uni ijodkor tarjimayi holi bilan birga analiz qiladigan bo’lsak,
qaysidir o’xshashliklar ko’zga ko’rinishi mumkin. Bu jihatdan ijodkorning
psixologik evolyutsiyasini o’rganish muhim badiiy jarayon ekanligini bilib
olishimiz mumkin. Dardi yo’q inson tanbur chalishi qiyin bo’lgani kabi, ijodkor
ruhiyatida yozayotgan asariga monand kayfiyat bo’lmasa, uning ijod mahsuli
pishiq chiqmasligi muqarrar. Adibning “Jinni” hikoyasini tahlilga tortar ekanmiz,
hikoya syujegida tasvirga olingan voqelik adibning o’zining yoshligi o’tgan
qishloqdoshlari, qadrdon mualimi va adibligi to’g’risida gap yuritiladi. Hamda
adibning asar davomida “Qoraqalpoq qissasi” asari haqida ham so’z yuritiladi.
Asarning bosh g’oyasi yo’qolib borayaotgan narsalarni keyingi avlodlarga ham
yetkazish, ularga ma’lumotlar qoldirish kerakligi to’g’risidadir. Adibning yoshlik
xotiralari teng qurlari maktabdagi muallimi bilan bo’lgan suhbatlari asaosiga
qurilganligi asarning avtobiografik xususiyatini ochib beradi.
49

“Ham keng ta’rif. Kechirasiz, sizni jinni deb o‘ylash xayolimga ham kelgani
yo‘q. Bu — uzoq avlodlar uchun bo‘lsa kerak, hoynahoy?
Uzoq, juda uzoq avlodlar uchun,— dedi domla tetiklanib.— Uzr, men seni
ba’zilarga o‘xshatmoqchi emas edim, qaytaga meni tushunishingga aminman.
Bilasan, dunyoda hech narsa abadiy zmas. Faqat so‘z, yozuv uzoq yashaydi... So‘z,
yozuv bo‘lmaganda biz; masalan, qadim dunyo qiyofasi haqida tasavvurga ham
ega bo‘lmasdik.
– Qadim yunon eposlari...
– Barakalla!
– Lekin, domla... Mana, chunonchi, eshak... Unga yarim daftar bag‘ishlabsiz...
Halim domla jilmayib, nimalarnidir esladi chog‘i, dam o‘tib, davom etdi:
– Buni... Xrushchev davrida, yodingdami, bu jonivorlarga qiron kelib...
hamma qo‘rasidan dashtga, sahroga haydavorib, juda xor qilishgandi. O’sha
kunlari yozganman. Bilasanmi, inim, yer yuzida mamontlar yashagan vaqtda bir
senga o‘xshagan azamat qalamkash hafsala qilib, ularning ta’rifini qog‘ozga
tushirganda edi...” 32

Ushbu jumlalardan ham ko’rinib turibdiki asarda asriy mavzulardan biri
hech narsa abadiiy emasligi ham takidlab o’tilyapdi. Odamlar ko’ziga har doim
yonida yoki o’z8ning atrofida bo’lgan narsalar gech qachon yo’qolib ketadigandek
tuyulmaydi, ular har doim ular bilan birgadek tasavvur uyg’otadi, lekin ular vaqti
kelishi bilan yo’q bo’lib ketishi mumkinligi takidlan8b o’tiladi.
Asqad Muxtorning “Qodiriyni ko’rganman-u...” deb nomlangann hikoyasida
muallifning ijodkorligi va ustozlari to’g’risida so’z yuritiladi, asarda bir qaraganda
o’tkinchi narsalarga vaqat amjratib yoshlikda o’rganilmagasdan qolib ketgan
bilimlar yuzasudan mulohaza yuritilayotganligi sezilib turadi. Shu bilan birgalikda
32
Asqad Muxtor.Jinni.adabiyotshunos Dilmurod Quronov sayti
50

asar syujetida ijodkorning o’zining olami va dunyosi yoritilganligiga guvoh
bo’lamiz. Mualif yoshlik chog’ini eslagan holda quydagi jumlalarni keltirb o’tadi
“Hakim aka «Lenin uchquni»da ishlardilar. Shu gazetada chiqqan xabarlarim
uchun qalam haqi o’rniga (pul bolani buzadi, degan bo’lsalar kerak) u kishi menga
shaxmat yuborganlar. Donalari jajji, yiltiroq, taxtasi sirlangan. Bunaqasini
ko’rmagan edim, Qo’ltig’imda olib yurib, shu o’yinga ruju qo’ydim. Bolalik ekan-
da… Bolalik ham qoldi. Shaxmat ham qoldi. Qodiriy esa umrim, kasbim,
taqdirim…”
Ko’rinib turibdi adabiyot muallifning hayotining ajralmas bo’lagi ham emas
hayotining o’ziga aylanib ketganligini shu birgina jumla orqali ko’rsatib bera
olgan. O’zbek milliy adabiyotining yirik vakili adabiy asarlari bilan adabiyot
tariximizda o’chmas iz qoldirgan vakili Qodiriyni ijodkor bekorga keltirib
o’tmayapdilar. Qodiry orqali butun bir o’zbek adabiyotshunosligini nazarga tutgan
bo’lsa ajab emas. “Omon qolgan odam” hikoyasida qahramon tag’diri ham muallif
tilidan bayon qilib borilar ekan unda hikoyachining aynan Asqad Muxtor ekanligi
sezilib turadi. Asarning boshlanishdagi jumlalarga nazar tashlasak; “1956 yili edi.
Yetimxonada birga o‘sgan tengdoshlarimni uchratib qoldim. yigirma yilcha
ko‘rishmagan bo‘lsakda, men u haqda ancha-muncha gapni eshitib bilar edim.
O’zim umrimda ko‘p qiyinchilik, mushkul vaziyatlarni boshimdan kechirganman.
Lekin mening ko‘rgan kunimni buning ko‘rgiliklari oldida jannat desa bo‘lardi...”
ko’rinib turibdiki ushbu jumlalarda adinning avtobiografiyasi yaqqol nomoyon
bo’layapdi. Bizga ma’lumki adib o’n bir yoshligida ota onasidan yetim qoladi
hayoti davomida yretimlikning og’irqiyinchiliklarini o’tkazadi. Asqad Muxtorning
bolalik davri haqida Xayriddin Sulton shunday yozib o’tadi “ Asqad akaning
bolalik, yoshlik davri qanday kechganini biz faqat uning ayrim asarlari va adib
haqida yozilgan kitoblar orqali bilamiz, xolos. Lekin shu narsa aniqki:
Oydinda tug ilib, jo yakda chayilgan,ʻ ʻ
G o za bilan o sgan bolaman.
ʻ ʻ ʻ
Dars o rniga qor kechib, loy kechib,
ʻ
51

Paxta terganimni esga olaman, – degan satrlar uning bolaligi ham millionlab
o zbek bolalarining qismati kabi kechganidan dalolat beradi.”ʻ 33
Ushbu jumlalardan
ham ko’rinib turibdiki adibning bolalik davri ancha mashaqqatlar bilan o’tganligini
ko’ramiz.
Xulosa qilib aytadigan bo’lsak adibning hikoyasidagi qahramonlar talqini
ijodkorni hususiyatlarini ham ko’ramiz. Ayrim hikoyalari avtobiografik shakilda
yozilgan; “Jinni”, “Qora domla”, “Omon qolgan odam”, “Dunyo bolalari”
asarlaridir. Badiiy asarni ijod mohiyati va ijodkorning asar yaratishdagi ruhiy
olamini o`zida aks ettirgan materiallar asosida tahlil etish biografik tahlil sanaladi.
Bunda biografik ma’lumotlardan farqli ravishda asar yaralishiga turtki bo’lgan
voqelik badiiy niyat hosilalari, badiiy yaratuvchanlikdagi ijodkorning ruhiy-
psixologik holati, asar materialini san’at namunasiga aylantirish yuzasidan ijodkor
kechinmalarini o’zida mujassam etgan individual masalalar qamrab olinadi.
III.BOBDAN CHIQARILGAN XULOSALAR
1. Asqad Muxtor hikoyalarida qahramonlarni turli tabaqa kishililaridan saralab
olganligiga guvoh bo’ldik. Hikoyalarida ichichilar(“Chodirxayol”, “Men hayotni
o‘rganaman”), bolalar ( “Qora domla”, “Dunyo bolalari”), ona ichki kechinmasi
(“Kechiring meni odamlar”) va ruhiy olzmini yoritib berdi.
2. Adib ijodida ssar qahramoni bilan mualif uyg‘unlashib ketganligiga guvoh
bo‘lamiz, asarlariga avtobiografik ruh baxsh etgan. “Qodiriyni ko‘rganman-u”
“Jinni”, “Men hayotni o‘rganaman”kabi hikoyalarida muallifning aynana o’zi
ishtirok etadi.
3. Adib asarlarida bolalar obrizlariga yangicha yondoshgan, ularning yangi
talqinini bayon qilgan. Bolalar ruhiy olamini va dunyo qarashini ko‘rsata bilgan.

33
Hurshid Do‘stmuhammad. “shoirning she’rlari” maqalosai 6 bet
52

XULOSA
O‘zbek adaboyotida hikoyachilik o‘zining tarixiy taraqqiyot
bochqichlariga ega. Asqad Muxtor hikoyalari orqali o‘zbek hikoyachiligiga o‘z
hissasini qo‘shdi. Adibning hikoyalarida inson tag‘diri, hayot hodisalari va inson
ruhiyatini xolis kuzatish hamda badiiy tadqiq-u tahlil qilish orqali oddiy
mehnatkash xalq va uning ichki kechinmalarini, jamiyat yetkazgan fojiaviy holati
insonlar dunyosidagi inqiroz, ziddiyatlar sababi o’z tadqiqini topgan. Adib
hikoyalarida inson ruhiy olami hayotiy hodisalar bilan inson borlig‘i uzviylikda,
bor ko‘lami va turfa ranglari bilan tasvirlan gan , asarlarida sharqona milliy ruhni,
o‘ziga xos hayot falsafasini ifoda sini ko‘rsata oldi. Adib hikoyalarida
qahramonlarning ichki ruhiy olami yangicha yo‘lda talqin qilindi. “Arvoh”,
“Taqdir kimning qo‘lida”, “Etik” hikoyalarida r amziy timsol va tasvirlar o‘zining
tabiiy va mantiqiyligi bilan o‘quvchida badiiy adabiyotga bo’lgan qiziqishni
oshirida. Asarlarida ilgari surilgan ijtimoiy fikrlar har qancha ommaviy bo‘lmasin,
muayyan inson taqdiri va ruhiyatiga chambarchas bog‘liq holda yangicha
yangraydi. Ifodadagi zalvor, serqatlam estetik bosim, ruhiy holat manzaralari
tasvirining ayni shu tarzda zanjirsimon va qabariq qilib berilishi orqali hikoyada
o‘ziga xos ohang paydo qilgan.
Asqad Muxtor hikoyalarini tadqiq qilishimiz asaosida quydidagi ilmiy nazariy
xulosalarga keldik:
1. O‘zbek adabiyoti hikoyachiligida inson psixalogig talqini ochishda Asqad
Muxtor yangicha tasviriy ifodadan foydalandi. Yani asar tarkibida satsalistik metod
asoslaridan chiqqan holda bir ijobiy va unga qarama qarshi tarzda salbiy obriz
tasviri emas har ikkala qahramoni ham salbiy tarzda talqin qilib bordi.
2. Ijodkor hikoyalarining syujet va kompazitsion tuzulmasi mahorat bilan
yaratilgan bo’lib uning eng kichik detallariga ham asardan ajratib bo‘lmas
darajadagi vazifa yuklatilgan.
3. Asqad Muxtor hikoyalarida inson hayotidagi fojia, isyon, murasozlik va
murosasizlik kabi ziddiyatga to‘la holatlar butun murakkabligi bilan yoritilgan.
53

Hikoyalarda inson ruhiy olamidagi mavjlarni qahramon botiniga ko‘chirib
tasvirlashda yozuvchi mahorati ayniqsa, ko‘zga tashlanadi.
4. Yozuvchi hikoyalarida voqealar ham, obrazlar ham o‘ziga xos vazifa
bajaradi. Ularda erkin fikrli odamlar bilan bir qatorda nochor, ilojsiz va notavon
kimsalar qismati ham tasvirlanadi. Erkin qaror qabul qila olish qay darajada
muhim ekanligi yoritildi. Bunday asarlar millat ruhiyatining turli holatlarini aks
ettirishiga ko‘ra milliy hikoyachilikdagi o‘ziga xos kashfiyotdir.
5. Adib asarlari xalq og’zaki ijodidagi mativlardan ham keng foydalanib ularni
yangicha talqinga chiqardi. Shu billan bir qator maqol, matal, ibora va xalqona
o’xshatishlardan ham mohirlik bilan foydalanilgan. Bularning barchasiga Asqad
Muxtorni xalq og‘zaki ijodi bilan yaqindan tanishligi va badiiy mahoratining
yuqoriligi sabablidir
6. Asqad Muxtor asarlarida faqatgina ijtimiy tabaqa kishilarining ruhiy
talqinini yoritib qolmasdan, bolalar ruhiy olamiga ham ayricha yondoshgan.
7. Ijodkor hikoyalaridagi qahramonlarning xarakterida adib ruhiy olami
seziladi. Qahramonlarning xarakteri va yozuvchi xarakterida bir-biriga o‘xshagan
miliylik o‘z talqinini topadi. Asarlarida ijodkorning o‘zligi yaqqol namoyon
bo‘ladi.
Adib hikoyalarining o‘ziga hos bunday xususiyatlari bilan hikoyachiligimiz
tarixida o‘chmas iz qoldirdi. Adib hikoyalarida ruhiyat, inson tag‘diri va muhit
zamon o‘ziga hos tarzda talqin qilindi.

54

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
I. Ijtimoiy-siyosiy adabiyotlar
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyevning O‘zbekiston
ijodkor ziyolilari vakillari bilan uchrashuvidagi “Adabiyot va san’at; madaniyatni
rivojlantirish – xalqimiz ma’naviy olamini yuksaltirishning mustahkam
poydevoridir” nomli ma’ruzasi // Xalq so‘zi. – 2017, 4 avgust - 153(6347)
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev “O‘zbek mumtoz
va zamonaviy adabiyotini xalqaro miqyosda o‘rganish va targ‘ib qilishning dolzarb
masalalari” mavzusidagi xalqaro konferensiya ishtirokchilariga yo‘llagan tabrikrik
nutqidan // Xalq so‘zi.–2018, 7 avgust
3. Мирзиёев Ш. Буюк келажагимизни мард ва олижаноб халқимиз билан
бирга қурамиз. – Тошкент: Ўзбекистон, 2017. – Б. 241.
II. Ilmiy-nazariy adabiyotlar
1. Adabiyot. Badiiyat. Abadiyat.-Toshkent. “Y a ngi asr avlodi”. 2004. B-234.
2. Bahodir Karim. Ruhiyat alifbosi. G‘ofur G‘ulom. Toshkent.2018.B-361
3. Ibrohim G‘afurov. Badiiylik – bezavol yangilik. –Toshkent: Sharq, 2008
4. Jo‘raqulov U. Hududsiz jilva. (Ilmiy-adabiy maqolalar)-Toshkent, 2006.
“Fan”. B-203
5. Istiqlol, adabiyot, tanqid. (Yozuvchi va adabiyotshunos Ulug’bek Hamdam
savollari asosida qurilgan suhbatlar)- Toshkent, 2015. B-310.
6. Yo‘ldoshev Q.Yoniq so‘z. Toshkent, “Yangi asr avlodi”- 2007. B- 546.
7. Quronov D. Adabiyotshunoslikka kirish. Andijon, “Hayot”nashriyoti-2002.
B-208.
8. Quronov D. Mutolaa va idrok mashqlari. (Adabiy-tanqidiy maqola va
risolalar)- Toshkent, “Akademnashr”. 2013. B-334.
9. Normatov U. Umidbaxsh tamoyillar. Toshkent, “Ma’naviyat”-2000. B-109.
10. Normatov U.Tafakkur yog’dusi. Toshkent, “Universitet”-2005. B-119.
11. Umurov H. Adabiyot nazariyasi. Toshkent, “Sharq”NMK-2002. B-252.
12. Umurov H. Badiiy psixolagizm va o‘zbek romonchiligi. Toshkent.1984
55

13. Sharafiddinov O. Dovondagi o‘ylar. Toshkent, “Ma’naviyat”, 2004. B-526.
14. Sharofiddinov. Ijodni anglash baxti. Toshkent, “Sharq”NMK-2004. B-237.
15. Jabbor Eshonqul. Ruhiy tahlil metodi xususida. // O‘zbek tili va adabiyoti.-
Toshkent, 1997, №2.- 42-47-betlar
16. Rustamova M. Hozirgi hikoyachilikda ruhiyat talqini // O‘zbek tili va
adabiyoti.-Toshkent, 2004.-61-63-betlar.
17. Nasimova M.Bolalar psixalogiyasini asarlarda ochib berish// Inovativ
academiy.2021
18. Karimov.N, XX asr manzaralari. – Toshkent:Toshkent: Akademnashr, 2008
19. Quronov D, Mamajonova Z, Sheraliyeva M. Adabiyotshunoslik
lug’ati.Toshkent. “Akademnashr” -2013
20. Normatov U. Hikoyada detal va tafsilot. O’zbek adabiyoti masalalari.
Toshkent. “O’zadabiynashr”- 1962.
21. Hurshid Do‘stmuhammad Shoirning hikoyalari maqolasi
22. A6aypaxмoнoвa M. Xapaктep ncиxoлoгизим, мyxит ва типик шароит.//
узбек тили ва адабиёти 1975 й., 2-cн.-5.29-35.
23. Адабиёт назарияси. Икки томлик. I том. – Тошкент: Фан, 1978. – Б. 416.
24. Адабиёт назарияси. Икки томлик. II том. – Тошкент: Фан, 1978. – Б. 448
25. Аристотель. Поэтика (Поэзия санъати ҳақида). – Тошкент: Адабиёт ва
санъат, 1980. – Б. 152.
26. Тоғаев О. Асқад Мухтор. –Тошкент: Тошкент нашриёти, 1966;
27. Сулаймонова Ф. Шарқ ва Ғарб. Қадимий адабий алоқалар.-Т.,1997;
28. Шарафиддинов О. Ижоднинг катта йўлида. Истеъдод жилолари
китобидан. – Тошкент: Адабиёт ва санъат нашриёти, 1976;
29. Раҳимжонов Н. Асқад Мухтор поэтикаси. – Тошкент: Фан, 2008;
30. Каримов Н. Ва бош. ХХ аср адабиёти тарихи. – Тошкент: Ўқитувчи,
1999.
31. Ҳайитметов А. Ўзбек адабиётида халқчиллик тенденсияси // Ўзбек
тили ва адабиёти, 1993, 2-сон, – Б. 5.
III. Badiiy adabiyotlar
56

1. Asqad Muxtor. Chodirxayol. 3-nashr Toshkent “O‘zbekiston”. 2021B-191
2. Asqad Muxtor. Dunyo bolalari. Qayta nashr. Toshkent. “ O‘zbekiston”.
2021.B-160
3. Asqad Muxtor. Tanlangan asarlar. Toshkent. “Assaxiy”.2021
4.Аскад Мухтор. Илдизлар. Киссалар ва хикойалар. Йош гвардийа 1984.Б-
176.
IV. internet manbalari
1. www.e-adabiyot.com (O‘zbek milliy adabiyotiga doir rasmiy sayt)
2. www.jahonadabiyoti.uz (“Jahon adabiyoti” jurnali sayti)
3. www.kh-davron.uz ( S h oir va olim Xurshid Davron sayti )
4. www.normatov.narod.uz (Adabiyotshunos Umarali Normatov sayti)
5. www.quronov.uz (Adabiyotshunos Dilmurod Quronov sayti)
6. www.sharqyulduzi.uz (“S h arq yulduzi” jurnali sayti)
57

Asqad muxtor hikoyalarida ruhiyat tasviri

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish