Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 2.0MB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Атмосфера ва биосфера геокимёси

Купить
Атмосфера ва биосфера геокимёси
Режа 
1. Атмосфера геокимёси.
2. Атмосферанинг кимёвий таркиби.
3. Биосфера геокимёси.
4. Экологик геокимё.  Э н д о г е н   в а   э к з о г е н   п р о ц е с с л а р .   Е р   ю з а с и д а
қ а р а м а - қ а р ш и   б ў л г а н   и к к и   г р у п п а   п р о ц е с с л а р   т ў х т о в с и з   р а в и ш д а
б и р - б и р и г а   т а ъ с и р   э т и б   т у р а д и .   Б и р и н ч и   г р у п п а   п р о ц е с с л а р
п л а н е т а м и з н и н г   и ч к и   э н е р г и я с и   т у ф а й л и   м а в ж у д д и р ;   в у л к а н и з м
ҳ о д и с а л а р и   в а   е р   п ў с т и н и н г   ҳар   хил   ҳ а р а к а т л а р и   а н а   ш у н д а й
п р о ц е с с л а р д и р .   А т м о с ф е р а ,   с и з о т   ( г р у н т )   с у в л а р ,   д а р ё л а р ,   к ў л л а р ,
д е н г и з л а р ,   м у з л и к л а р ,   т и р и к   о р г а н и з м л а р   ф а о л и я т и д а н   и б о р а т
и к к и н ч и   г р у п п а   п р о ц е с с л а р   Қ у ё ш д а н   к е л г а н   и с с и қ л и к   н а т и ж а с и д а
в у ж у д г а   к е л а д и .   Б и р и н ч и   г р у п п а   эндоген   ё к и   и ч к и   п р о ц е с с л а р ,
и к к и н ч и   г р у п п а  экзоген   ё к и   т а ш қ и   п р о ц е с с л а р   д е й и л а д и .
Е р д а г и   г е о г р а ф и к   қ о н у н и я т л а р   о б з о р и н и   и қ л и м л а р н и
ҳ о с и л   қ и л а д и г а н   э к з о г е н   п р о ц е с с л а р н и и г   р о л и н и   т у ш у н т и р и ш д а н
б о ш л а й м и з .
Е Р Н И Н Г   И С С И К Л И К   Р Е Ж И М И
3 5 . Қ у ё ш     р а д и а ц и я с и н и н г   к е л и ш и   в а
т а қ с и м л а н и ш и .   Қ у ё ш н и н г   Е р н и   и с и т и ш и д а   и к к и   м о м е н т   б о р :
I ) Қ у ё ш   э н е р г и я с и   д у н ё   ф а з о с и   о р қ а л и   н у р   э н е р г и я с и   ( р а д и а ц и я )
с и ф а т и д а   к е л а д и   в а   2 )   Е р г а   к е л г а н   н у р   э н е р г и я с и   и с с и қ л и к
э н е р г и я г а   а й л а н а д и .
Е р г а   к е л а д и г а н   Қ у ё ш   р а д и а ц и я с и н и н г   м и қ д о р и   д а с т а в в а л
Е р   б и л а н   Қ у ё ш   о р а с и д а г и   м а с о ф а г а   б о ғ л и қ .   Е р   Қ у ё ш г а   1   я н в а р д а
э н г   я қ и н   к е л а д и ,   3   и ю л д а   э с а   у н д а н   э н г   у з о қ д а   т у р а д и ;   б у   и к к и
м а с о ф а   о р а с и д а г и   ф а р қ   5   м л н .  км   г а   т е н г ,   н а т и ж а д а   Е р   б и л а н   Қ у ё ш
о р а с и д а г и   м а с о ф а   ў р т а ч а   б ў л г а н д а г и г а   н и с б а т а н ,   б и р и н ч и   ҳ о л а т д а
Е р   3,4   п р о ц е н т   к ў п   р а д и а ц и я ,   и к к и н ч и   ҳ о л а т д а   э с а   3,5   п р о ц е н т   к а м
р а д и а ц и я   о л а д и .  
Е р   ю з а с и д а г и   ҳ а р   б и р   ж о й г а   т у ш а д и г а и   р а д и а ц и я   м и қ д о р и ,
и к к и н ч и д а н ,   ш у   ж о й г а   Қ у ё ш   н у р и н и н г   қ а н д а й   б у р ч а к   б и л а н
т у ш и ш и г а   б о ғ л и қ .   Н у р   қ а н ч а л и к   к и ч и к   б у р ч а к   ҳ о с и л   қ и л и б   т у ш с а ,
Қ у ё ш н и н г   б и р   т у т а м   ( б и р   т у п )   н у р и   э н е р г и я с и   ш у н ч а л и к   к а т т а м а й д о н г а   т а р қ а л а д и   в а   б у   э н е р г и я   м а й д о н   б и р л и г и г а   ш у н ч а л и к   к а м
т ў ғ р и   к е л а д и   ( 2 0 - р а с м ) .   Қ уёш   н у р и н и н г   қ а н д а й   б у р ч а к   б и л а н
т у ш и ш и   к ў п   с а б а б л а р г а :   ж о й н и н г   г е о г р а ф и к   к е н г л и г и г а ,   Қ у ё ш н и н г
г о р и з о н т д а н   қ а н ч а л и к   б а л а н д л и г и г а   ( Қ у ё ш н и н г   г о р и з о н т д а н
б а л а н д л и г и   с у т к а   д а в о м и д а   ҳ а м ,   й и л   д а в о м и д а   ҳ а м   ў з г а р и б   т у р а д и )
в а   е р   ю з а с и   р е л ь е ф и г а   б о ғ л и қ .  
У ч и н ч и   ф а к т о р - Қ у ё ш   н у р и   а т м о с ф е р а   о р қ а л и   ў т г а н д а
Қ у ё ш   р а д и а ц и я с и н и н г   ў з г а р и ш и .   А т м о с ф е р а г а   к е л г а н   Қ у ё ш
р а д и а ц и я с и н и н г   б и р   қ и с м и   т а р қ а л и б   к е т а д и ,   б и р   қ и с м и   ю т и л а д и   в а
б и р   қ и с м и   д у н ё   ф а з о с и г а   я н а   қ а й т и б   к е т а д и ,   ш у н д а й   қ и л и б ,
а т м о с ф е р а н и н г   у с т к и   ч е г а р а с и г а   к е л г а н   р а д и а ц и я н и н г   ҳ а м м а с и   ҳ а м
е р   ю з а с и г а   е т и б   к е л а в е р м а й д и ;
6 - т а б л и ц а
Т у р л и   п а р а л л е л л а р д а   р а д и а ц и я н и н г   т у р л и ч а   к е л и ш и
в а   т у р л и ч а   қ а й т и ш и
( 1   кв.   см   ю з а г а   б и р   м и н у т д а   т у ш а д и г а и   к а л о р и я
ҳ и с о б и д а )
Г
еографик
кенглик К
еладиган
радиация Қ
айтадиган
радиация Г
еографик
кенглик К
еладиган
радиация Қ
айтадиган
радиация
0
0 0
,339 0,
271 5
0 0 0
,232 0,
277
1
0 0
,334 0,
282 6
0 0
,193 0,
272
2
0 0
,320 0,
234 7
0 0
,160 0,
260
3
0 0
,297 0,
284 8
0 0
,144 0,
252
4
0 0
,267 0,
282 9
0 0
,140 0,
252
е р г а   е т и б   к е л г а н   р а д и а ц и я   т а р к и б и   ҳ а м   ў з г а р и б   к е т а д и
( м а с а л а н ,   0 , 3   µ -   д а н   қ и с қ а   т ў л қ и н л а р н и   к и с л о р о д   б и л а н   о з о н   ю т и б
о л а д и   в а   б у н д а й   т ў л қ и н л а р   е р   ю з а с и г а   е т и б   к е л м а й д и ) .   Қ у ё ш   н у р и
а т м о с ф е р а   о р қ а л и   қ а н ч а   у з о қ   й ў л   б о с и б   ў т с а   ( б у   Қ у ё ш н и н г
г о р и з о н т д а н   қ а н ч а л и к   б а л а н д   э к а н л и г и г а ,   я ъ н и   с у т к а н и н г   қ а й
в а қ т и   э к а н л и г и г а   в а   й и л   ф а с л и г а   б о ғ л и қ ) ,   у   ш у н ч а   к ў п   ў з г а р а д и   в а
ш у н ч а   к ў п   э н е р г и я   с а р ф   қ и л а д и . Н и ҳ о я т ,   ш у   н а р с а н и   э с д а   т у т и ш   к е р а к к и ,   қ а н д а й д и р
ж и с м г а   т у ш г а н   Қ у ё ш   э н е р г и я с и н и н г   ҳ а м м а с и н и   ҳ а м   ш у   ж и с м
ю т а в е р м а й д и .   Э н е р г и я н и н г   б и р   қ и с м и   қ а й т а д и .   Қ а й т и б   к е т г а н
э н е р г и я н и н г   ш у   ж о й г а   т у ш г а н   э н е р г и я г а   н и с б а т и  альбедо   д е й и л а д и .
А л ь б е д о н и н г   к а т т а - к и ч и к л и г и   ж и с м л а р   т а б и а т и г а   в а   у л а р н и н г
ф и з и к   х о с с а с и г а   б о ғ л и қ   б ў л и б ,   ж у д а   ҳ а р   х и л   б ў л а д и ,   б и н о б а р и н ,
р а д и а ц и я   б и р   х и л   ш а р о и т д а   к е л г а н д а   ҳ а м   е р   ю з а с и д а г и   т у р л и
ж и с м л а р   т у р л и ч а   и с и й д и .
У м у м и й   г е о г р а ф и к   х у л о с а л а р   ч и қ а р и ш   у ч у н   д и қ қ а т г а   э н г
с а з о в о р   н а р с а   т у р л и   п а р а л л е л л а р д а   р а д и а ц и я н и н г   т у р л и ч а   к е л и ш и
в а   т у р л и ч а   қ а й т и ш и д и р ;   б у н и   6 - т а б л и ц а д а н   в а   2 1 - р а с м д а н   к ў р и ш
м у м к и н .
Й и л   ф а с л л а р и н и н г   а л м а ш и б   т у р и ш и   н а т и ж а с и д а   р а д и а ц и я -
н и н г   р и т м и к   ( д а в р и й )   ў з г а р и б   т у р и ш и   ҳ а м   у м у м и й   г е о г р а ф и к
х у л о с а л а р   у ч у н   м у ҳ и м д и р ,   ч у н к и   б и р о р   ж о й д а   и с с и қ л и к
р е ж и м и н и н г   р и т м и к   ( д а в р и й )   ў з г а р и б   т у р и ш и   а н а   ш у н г а
б о ғ л и қ д и р . 3 6 .   Й и л
ф а с л л а р и н и н г
а л м а ш и б   т у р и   ш   и .   Е р -
н и н г   Қ у ё ш   а т р о ф и д а
а й л а н и ш и   в а   Е р   ў қ и н и н г
э к л и п т и к а   т е к и с л и г и г а   0 6 , 5 0
қ и я   б ў л и ш и   н а т и ж а с и д а   й и л
ф а с л л а р и   а л м а ш и б   т у р а д и ,
б у н д а   Е р н и н г   й и л л и к
ҳ а р а к а т и   в а қ т и д а   Е р   ў қ и
ф а з о д а   а м а л д а   д о и м о   ў з -
ў з и г а   п а р а л л е л   б ў л и б
қ о л а в е р а д и   ( 2 2 - р а с м ) .
Й и л   ф а с л л а р и н и н г
а л м а ш и б   т у р и ш   с а б а б л а р и н и
б и л и б   о л и ш   у ч у н   2 2   и ю н д а ,
2 2   д е к а б р д а ,   2 1   м а р т д а   в а   2 3
с е н т я б р д а   Е р н и н г   Қ у ё ш г а
н и с б а т а н   т у р г а н   ҳ о л а т и н и
к ў р и б   ч и қ и ш н и н г   ў з и
к и ф о я д и р .   2 2   и ю н д а   ( ё з г и
Қ у ё ш   т у р и ш и )   Е р   ш у н д а й
ҳ о л а т   о л а д и к и ,   б у н д а   у н и н г
Ш и м о л и й   қ у т б и   Қ у ё ш г а
қ а р а г а н   б ў л а д и   ( 2 3 - р а с м ) ,
Қ у ё ш   н у р и   с а р а т о н
т р о п и г и д а г и н а   т и к   т у ш а д и ,
ш и м о л и й   я р и м   ш а р д а г и   ҳ а р
қ а н д а й   п а р а л л е л н и н г   к а т а
қ и с м и   ё р у ғ   с е к т о р д а   б ў л а д и ,
Ш и м о л и й   қ у т б   д о и р а с и д а н
ш и м о л и й   қ у т б г а ч а   б ў л г а н
п а р а л л е л л а р   э с а   б у т у н л а й
а н н а   ш у   ё р у ғ   с е к т о р д а
б ў л а д и .   Д е м а к ,   ҳ а м м а   ж о й д а
( к у н   б и л а н   т у н   б а р а в а р
б ў л г а н   э к в а т о р д а н   б о ш қ а   е р л а р д а )   т у н г а   н и с б а т а н   к у н   у з у н
б ў л а д и ,   ш и м о л и й   қ у т б   д о и р а с и   и ч и д а   э с а   ў ш а   к у н и   Қ у ё ш   б у т у н л а й
б о т м а й д и .   А н н а   ш у б   а р ч а   с а б а б л а р г а   к ў р а ,   Е р г а   к е л а д и г а н
р а д и а ц и я   ( д е м а к   и с с и қ л и к   ҳ а м )   с а р ф   б ў л а д и г а н   и с с и қ л и к к а
н и с б а т а н   к ў п д и р .   Ш и м о л и й   я р и м   ш а р д а   ё з   б о ш л а н а д и ,   ж а н у б и й
я р и м   ш а р д а   э с а   ( ш а р о и т   б у н и н г   а к с и ч а   б ў л г а н л и г и д а н )   қ и ш
б о ш л а н а д и .  
Қ и ш к и   Қ у ё ш   т у р и ш и   к у н и д а   ( 2 2   д е к а б р д а )   Ш и м о л и й   қ у т б
Қ у ё ш д а н   т е с к а р и   т о м о н г а   қ а р а г а н   б ў л а д и ,   Қ у ё ш   н у р и   ф а қ а т   Ж а д д а т р о п и г и д а г и н а   т и к   т у ш а д и ,   ш и м о л и й   я р и м   ш а р д а г и   ҳ а р   қ а н д а й
п а р а л л е л н и н г   к а т т а   қ и с м и   қ о р о н ғ и   с е к т о р д а   б ў л а д и .  
Ш и м о л и й   Қ у т б   д о и р а с и д а н   Ш и м о л и й   қ у т б г а ч а   б ў л г а н
п а р а л л е л л а р   э с а   б у т у н л а й   а н а   ш у   қ о р о н ғ и   с е к т о р д а   б ў л а д и .   Д е м а к ,
ҳ а м м а   ж о й д а   к у н   қ и с қ а ,   т у н   у з о қ ;   ( л е к и н   э к в а т о р д а   т у н   б и л а н   к у н
т е н г ) ,   б у   е р г а   к е л г а н   и с с и қ л и к д а н   к ў р а   к ў п р о қ   и с с о қ л и к   с а р ф
б ў л а д и .   Ш и м о л и й   я р и м   ш а р д а   қ и ш ,   ж а н у б и й   я р и м   ш а р д а   э с а   ё з
б о ш л а н а д и   ( 2 4 -   р а с м ) .
Б а ҳ о р г и   Қ у ё ш   т у р и ш и   ( 2 1   м а р т )   в а   к у з г и   Қ у ё ш   т у р и ш и   ( 2 3
с е н т я б р ь )   к у н л а р и д а   Қ у ё ш д а н   қ и ш д а г и г а   н и с б а т а н   к ў п р о қ ,
ё з д а г и г а   н и с б а т а н   э с а   к а м р о қ   ( ў р т а ч а )   и с с и қ л и к   к е л а д и   ( 2 5 - р а с м ) .
Қ у ё ш   н у р и   т у ш и б   т у р г а н   ё р у ғ   т о м о н   б и л а н   қ о р о н ғ и   т о м о н
ў р т а с и д а г и   ч е г а р а л а р   и к к а л а   қ у т б   о р қ а л и   ў т и б ,   Е р д а г и   ҳ а р   б и р
п а р а л л е л н и   т е н г   и к к и г а   б ў л и б   т у р а д и   в а   Е р   ю з и н и н г   ҳ а м м а   ж о й и д а
к у н   б и л а н   т у н   т е н г   б ў л а д и .   Қ у ё ш   э к в а т о р д а   т и к   ( з е н и т д а )   т у р а д и .  
3 7 .   Е р н и н г   и с с и қ л и к   б а л а н с и .
А т м о с ф е р а н и н г   у с т к и   ч е г а р а с и д а   Қ у ё ш   н у р и г а   п е р п е н д и к ў л я р
б ў л г а н   ҳ а р   б и р   к в .   с м   ю з а   г а   б и р   й и л д а   2 5 5   к а т т а   к а л о р и я   и с с и қ л и к
н у р   э н е р г и я с и   ( қ и с қ а   т ў л қ и н л и   р а д и а ц и я )   с и ф а т и д а   т у ш а д и .   Б у
и с с и қ л и к н и н г   ҳ а м м а с и   а т м о с ф е р а н и н г   у с т к и   ч е г а р а с и д а н   Е р   ю з а с и
т о м о н   т у ш и б   к е т а д и .   Х у д д и   ш у н ч а   м и қ д о р д а г и   э н е р г и я
а т м о с ф е р а н и н г   у с т и д а н   Д у н ё   ф а з о с и г а   қ а й т и б   к е т а д и ;   л е к и н
қ а й т и б   к е т г а н   э н е р г и я н и н г   т а р к и б и   б о ш қ а ч а :   у н д а н   4 3   п р о ц е н т и
қ а й т г а н   қ и с қ а   т ў л қ и н л и   р а д и а ц и я   ( 4 3   п р о ц е н т   м и қ д о р   Е р
а л ь б е д о с и   д е й и л а д и ) ,   5 7   п р о ц е н т и   э с а   а т м о с ф е р а д а н   ( 5 0   п р о ц е н т )
в а   е р   ю з а с и д а н   ( 7   п р о ц е н т )   қ а й т г а н   у з у н   т ў л қ и н л и   ( и с с и қ л и к )
н у р л а р д и р . Э н д и   а т м о с ф е р а д а   в а   е р   ю з а с и д а   и с с и қ л и к   б а л а н с и н и
к у р и б   ч и қ а й л и к   ( б у   б а л а н с н и   2 2 5   к а т т а   к а л о р и я г а   н и с б а т а н
п р о ц е н т   б и л а н   и ф о д а л а й м и з )   ( 2 6 - р а с м ) .
А т м о с ф е р а   қ а т л а м и г а   ( у н и н г   у с т к и   қ и с м и д а н   т о   е р
ю з а с и г а ч а )   к е л г а н   и с с и қ л и к   1 4 6   п р о ц е н т н и   т а ш к и л   э т а д и .   Б у
и с с и қ л и к   қ у й и д а г и л а р д а н   т а р к и б   т о п а д и :   а т м о с ф е р а   Қ у ё ш
р а д и а ц и я с и н и   ( 1 4   п р о ц е н т )   в а   Е р   қ а й т а р г а н   у з у н   т ў л қ и н л и
н у р л а р н и   ( 1 0 8   п р о ц е н т )   ю т а д и ,   ш у н и н г д е к   а т м о с ф е р а д а г и   с у в
б у ғ л а р и н и н г   к о н д е н с а ц и я л а н и ш и д а н   ( т ў й и н и ш и д а н )   ч и қ қ а н
и с с и қ л и к   ( 1 8   п р о ц е н т )   ҳ а м д а   е р   ю з а с и д а н   ч и қ қ а н   и с с и қ л и к   ( 6
п р о ц е н т )   а т м о с ф е р а г а   ў т а д и .   А т м о с ф е р а д а г и   и с с и қ л и к   и к к и   й ў л
б и л а н   с а р ф   б ў л а д и :   и с с и қ л и к н и н г   б и р   қ и с м и   ( 5 0   п р о ц е н т и )   Д у н ё
ф а з о с и г а   к е т а д и ,   и к к и н ч и   қ и с м и   ( 9 6   п р о ц е н т и )   э с а   е р   ю з а с и г а
қ а й т а д и .
Е р   ю з а с и г а   к е л г а н   и с с и қ л и к   1 3 9   п р о ц е н т н и   т а ш к и л   э т а д и ;
б у   и с с и қ л и к   қ у й и д а г и л а р д а н   и б о р а т   —   Қ у ё ш д а н   т ў п п а - т ў ғ р и
к е л г а н   в а   а т м о с ф е р а д а   т а р қ а л г а н   р а д и а ц и я н и   ( 4 3   п р о ц е н т )   в а
а т м о с ф е р а н и н г   у з у н   т ў л қ и н л и   н у р л а р и н и   ( 9 6   п р о ц е н т )   е р   ю з а с и
ю т а д и .   Б у   и с с и қ л и к   қ у й и д а г и ч а   с а р ф   б ў л а д и :   е р   ю з а с и н и н г   у з у н
т ў л қ и н л и   н у р   с о ч и ш и   ( 1 1 5   п р о ц е н т ) ,   е р   ю з а с и д а н   с у в   б у ғ л а т и ш
у ч у н   с а р ф   б ў л г а н   э н е р г и я   ( 1 8   п р о ц е н т )   в а   а т м о с ф е р а г а   к е т г а н
и с с и қ л и к   ( 6   п р о ц е н т ) .
Ю қ о р и д а   у м у м а н   Е р   ш а р и д а   и с с и қ л и к   б а л а н с и
к ў р с а т и л г а н .   Т а б и и й к и ,   Е р   ю з и д а г и   ҳ а р   қ а й с и   м у а й я н   ж о й д а   в а
а в в а л о   т у р л и   г е о г р а ф и к   к е н г л и к л а р д а   и с с и қ л и к   б а л а н с и
т у р л и ч а д и р .   Б а ъ з и   г е о г р а ф и к   к е н г л и к л а р д а   Е р г а   к е л г а н
и с с и қ л и к д а н   к ў р а   к ў п р о қ   и с с и қ л и к   с а р ф   б ў л а д и ,   б а ъ з и   б и р
г е о г р а ф и к   к е н г л и к л а р д а   э с а ,   а к с и н ч а ,   Е р г а   к ў п   и с с и қ л и к   к е л и б ,
к а м р о қ   и с с и қ л и к   с а р ф   б ў л а д и .   Л е к и н   е р н и н г   и с с и қ л и к   б а л а н с и д а г и
б у н д а й   ф а р қ л а р   и с с и қ л и к н и   қ а й т а   т а қ с и м л о в ч и   п р о ц е с с л а р   д е н г и з
о қ и м л а р и   в а   ҳ а в о   о қ и м л а р и н и н г   ҳ а р а к а т и   т у ф а й л и   к а м а й и б   т у р а д и .
Қ у й и д а   б и з   ҳ а в о   т е м п е р а т у р а с и и и и г   т а қ с и м л а н и ш и
т ў ғ р и с и д а г и   м а ъ л у м о т л а р д а н   ф о й д а л а н и б ,   Е р   ш а р и н и н г   т у р л и
ж о й и д а   и с с и қ л и к н и н г   ҳ а қ и қ а т а н   қ а н д а й   т а қ с и м л а н г а н л и г и н и
к ў р с а т и ш г а   ҳ а р а к а т   қ и л а м и з .
38.   Е р д а     и с с и қ л и к н и н г   т а қ с и м л а н и ш и .   И ю л ь   в а   я н в а р ь
и з о т е р м а л а р и 1
  к а р т а л а р и н и   қ а р а б   ч и қ қ а н и м и з д а   Е р д а   и с с и к л и к
т а қ с и м л а н и ш и н и н г   у м у м и й   х у с у с и я т л а р и н и   е т а р л и   д а р а ж а д а
т ў л и қ   т у ш у н и б   о л а м и з ,   б у   и з о т е р м а л а р   э н г   и с с и қ   о й   б и л а н   э н г
с о в у қ   о й н и н г   и с с и к л и к   ш а р о и т и н и   к ў р с а т и б   б е р а д и .
1
  Температуралари бир хил бўлган жойларни бирлаштирувчи чизиқлар изотермалар дейилади.   Б у   и к к и   к а р т а н и   ( 2 7   в а   2 8 - р а с м л а р )   б и р - б и р и г а
т а қ қ о с л а г а н д а   қ у й и д а г и   х у л о с а л а р г а   к е л а м и з :
1 ) Ҳ а р   и к к а л а   я р и м   ш а р д а   қ и ш д а   ҳ а м ,   ё з д а   ҳ а м
т е м п е р а т у р а   э к в а т о р д а н   қ у т б л а р г а   т о м о н   б о р г а н   с а р и   п а с а я
б о р а д и   ( ч у н к и   Қ у ё ш   р а д и а ц и я с и   ш у   т о м о н г а   қ а р а б   к а м а я
б о р а д и ) ;
2 ) ж а н у б и й   я р и м   ш а р д а   и з о т е р м а л а р   й ў н а л и ш и
ш и м о л и й   я р и м   ш а р д а г и ч а л и к   э г р и - б у г р и   э м а с ,   ч у н к и   ш и м о л и й
я р и м   ш а р д а г и г а   қ а р а г а н д а   ж а н у б и й   я р и м   ш а р д а   ж у д а   к а т т а
т е р р и т о р и я л а р н и   о к е а н л а р   э г а л л а б   ё т а д и   ( §   2 6   г а   қ а р а н г ) ;
3 ) б и р   х и л   г е о г р а ф и к   к е н г л и к л а р д а г и   м а т е р и к л а р   ш у
к е н г л и к л а р д а   ж о й л а ш г а н   о к е а н г а   н и с б а т а н   ё з д а   и с с и қ р о қ ,
қ и ш д а   э с а   с о в у қ p o қ   б ў л а д и .   Б у н г а   с а б а б   ш у к и ,   с у в н и н г
и с с и қ л и к   с и ғ и м и   к а т т а ,   қ у р у қ л и к н и н г   и с с и қ л и к   с и ғ и м и   э с а к и ч и к ,   ш у н г а   к ў р а   с у в   қ у р у қ л и к к а   қ а р а г а н д а   с е к и н   и с и б ,
с е к и н   с о в и й д и ;
4 ) А т л а н т и к а   о к е а н и   б и л а н   Т и н ч   о к е а н н и н г   ш и м о л и й
қ и с м л а р и д а ,   ж а н у б и й   я р и м   ш а р д а   э с а   Ж а н у б и й   А м е р и к а н и н г ,
А ф р и к а н и н г   в а   А в с т р а л и я н и н г   ғ а р б и й   қ и р ғ о қ л а р и д а
и з о т е р м а л а р   о з м и - к ў п м и   ш и м о л г а   б у р и л г а н .   Ж а н у б д а и
ш и м о л г а   б о р у в ч и   д е н г и з   о қ и м л а р и —   ш и м о л и й   я р и м   ш а р д а
и л и қ   о қ и м л а р ,   ж а н у б и й   я р и м   ш а р д а   э с а   с о в у қ   о қ и м л а р   ў ш а
ж о й л а р д а   и з о т е р м а л а р н и н г   ш и м о л г а   б у р и л и ш и г а   с а б а б
б ў л г а н д и р .   Ж а н у б г а   т о м о н   о қ и б   к е л а д и г а н   с о в у қ   о қ и м л а р
т а ъ с и р и   н а т и ж а с и д а   П и р е н е я   я р и м   о р о л и   я қ и н и д а   в а   Ш и м о л и й
А м е р и к а н и н г   ғ а р б и й   қ и р ғ о ғ и   б ў й л а б   и з о т е р м а л а р   ж а н у б г а
б у р и л а д и ;
5 ) қ у р у қ л и к д а г и г а   н и с б а т а н   о к е а н   ю з а с и н и н г   ҳ а м м а
ж о й и д а   ҳ а в о   т е м п е р а т у р а с и   к а м   ў з г а р а д и ;
6 ) қ и ш   т е м п е р а т у р а с и   б и л а н   ё з   т е м п е р а т у р а с и   э н г   к а м
ф а р қ   қ и л а д и г а н   ж о й   т р о п и к   м и н т а қ л а р ;   т р о п и к   м и н т а қ а д а н   ҳ а р
и к к а л а   қ у т б г а   т о м о н   б о р г а н   с а р и   б у   ф а р қ   о р т и б   б о р а д и ;
7 ) ҳ а р   и к к а л а   я р и м   ш а р д а   ҳ а м   ё з д а   э н г   и с с и қ
т е м п е р а т у р а   э к в а т о р д а   э м а с ,   б а л к и   т р о п и к л а р д а   ( ч ў л л а р
о б л а с т и д а )   б ў л а д и ,   ч у н к и   б у   в а қ т д а   Қ у ё ш   т р о п и к д а   в а   т р о п и к
я қ и н и д а   қ о қ   т е п а д а   ( з е н и т д а )   т у р а д и .   Е р   ш а р и д а   и ю л ь   о й и н и н г
э н г   ю қ о р и   т е м п е р а т у р а с и   ( 5 6 , 7 ° )   А ж а л   В о д и й с и д а
( К а л и ф о р н и я ) ,   я н в а р ь   о й и н и н г   э н г   п а с т   т е м п е р а т у р а с и   ( — 6 8 ° )
В е р х о я н с к д а   қ а й д   қ и л и н г а н қ 2
.
Е р   ш а р и д а   и с с и қ л и к н и н г   т а қ с и м л а н и ш и г а   г е о г р а ф и к
к е н г л и к ,   қ у р у қ л и к   б и л а н   д е н г и з н и н г   ж о й л а ш и ш и ,   д е н г и з   в а
ҳ а в о   о қ и м л а р и н и н г   т а ъ с и р   э т и ш и   3 7   в а   38-§   л а р д а н   к ў р и н и б
турибди.   Я н а   ж о й н и н г   р е л ь е ф и   в а   д е н г и з   с а т ҳ и д а н   б а л а н д л и г и
к а б и   б и р - б и р и   б и л а н   б о ғ л а н г а н   ф а к т о р л а р н и   ҳ а м   ҳ и с о б г а   о л и ш
к е р а к ,   ч у н к и   б а л а н д г а   к ў т а р и л г а н   с а р и   т е м п е р а т у р а   п а с а я д и ,
р е л ь е ф   ҳ а р а к т е р и   э с а   и л и қ   в а   с о в у қ   ҳ а в о   м а с с а л а р и н и н г
ҳ а р а к а т и н и   о с о н л а ш т и р а д и   ё к и   қ и й и н л а ш т и р а д и .
3 9 .   И с с и к л и к   м и н т а қ а л а р и .   Й и л
ф а с л л а р и н и н г   а л м а ш и б   т у р и ш и   т ў ғ р и с и д а   ю қ о р и д а
к е л т и р и л г а н   м а ъ л у м о т л а р н и н г   ў з и ё қ   ( § 3 6 )   Е р   ш а р и д а г и
и с с и қ л и к   м и н т а қ а л а р и н и   у м у м и й   т а р з д а   а н и қ л а ш г а   и м к о н
б е р а д и .   И к к а л а   т р о п и к   о р а с и д а г и   м и н т а қ а д а   Қ у ё ш   н у р л а р и
т у ш   п а й т и д а   ҳ а м м а   в а қ т   к а т т а   б у р ч а к   б и л а н   т у ш а д и ,   Қ у ё ш   б и р
й и л д а   и к к и   м а р т а   з е н и т д а   т у р а д и ,   т у н   б и л а н   к у н   ў р т а с и д а г и
ф а р қ   к а т т а   э м а с ,   й и л и г а   к е л а д и г а н   и с с и қ л и к   м и қ д о р и   к ў п   в а
й и л   б ў й и   а н ч а   б и р   м е ъ ё р д а   к е л и б   т у р а д и .   Б у — и с с и қ   м и н т а қ а .
2
  Энг паст температура 1958 йил 25 августда Антарктидадаги “Восток” станциясида (-87,4) 
кузатилган. Қ у т б л а р   б и л а н   қ у т б   д о и р а л а р и   о р а с и д а г и   о б л а с т л а р д а
к у н   б и л а н   т у н   с у т к а д а н   у з о қ   б ў л и ш и   м у м к и н .   У з о қ   д а в о м
э т а д и г а н   қ и ш   к е ч а л а р и   н и ҳ о я т д а   с о в у қ   б ў л а д и   ( ч у н к и
и с с и к л и қ   б у т у н л а й   к е л м а й д и ) ,   у з о қ   д а в о м   э т а д и г а н   ё з
к у н л а р и д а   э с а   Қ у ё ш   г о р и з о н т д а н   у   қ а д а р   б а л а н д
к ў т а р и л м а г а н л и г и д а н ,   р а д и а ц и я н и   қ о р   в а   м у з
қ а й т а р г а н л и г и д а н   ҳ а м д а   қ о р   б и л а н   м у з н и   э р и т и ш   у ч у н
и с с и қ л и к   с а р ф   б ў л г а н л и г и д а н   ҳ а в о   к ў п   и л и м а й д и .   Б у   —   с о в у қ
м и н т а қ а .  
Т р о п и к л а р   б и л а н   қ у т б   д о и р а л а р и   о р а с и д а   ў р т а ч а
( м ў ъ т а д и л )   м и н т а қ а л а р   б о р .   Б у   м и н т а қ а л а р д а   Қ у ё ш   ё з д а
б а л а н д   к ў т а р и л и б ,   қ и ш д а   т а с т   т у р а д и ,   ш у н и н г   у ч у н
т е м п е р а т у р а   й и л   б ў й и   а н ч а   к е с к и н   ў з г а р и б   т у р а д и .
Е р н и н г   т у р л и   г е о г р а ф и к   к е н г л и к л а р д а   и с с и қ л и к   о л и ш
х у с у с и я т л а р и г а г и н а   а с о с л а н и б ,   Е р н и   б у н д а й   и с с и қ л и к
м и н т а қ а л а р и г а   б ў л и ш   м у к а м м а л   э м а с ,   ч у н к и   б у н д а   3 8 - §
о х и р и д а   а й т и л г а н   и с с и қ л и к н и   қ а й т а   т а қ с и м л о в ч и   б о ш қ а
ф а к т о р л а р   э ъ т и б о р г а   о л и н м а й д и .   Ш у н г а   к ў р а ,   и с с и қ л и к
м и н т а қ а л а р и н и н г   ч е г а р а л а р и   қ и л и б   а с т р о н о м и к   ч и з и қ л а р н и
( т р о п и к л а р   в а   қ у т б   д о и р а л а р и н и )   э м а с ,   б а л к и   м а ъ л у м
и з о т е р м а л а р н и   о л и ш ,   м а с а л а н ,   й и л л и к   т е м п е р а т у р а л а р
а м п л и т у д а л а р и   ( э н г   с о в у қ   о й   б и л а н   э н г   и с с и қ   о й н и н г   ў р т а ч а т е м п е р а т у р а л а р и   ў р т а с и д а г и   ф а р қ )   к и ч и к   б ў л г а н   м и н т а қ а   у ч у н
й и л л и к   и з о т е р м а л а р н и ,   т е м п е р а т у р а л а р и   й и л   б ў й и   к е с к и н
ў з г а р и б   т у р а д и г а н   м и н т а қ а л а р   у ч у н   э н г   иссиқ   о й н и н г
и з о т е р м а л а р и н и   о л и ш   а н ч а   т ў ғ р и р о қ д и р .
Ш y   п р и н ц и п н и   э ъ т и б о р г а   о л и б ,   Е р   ш а р и н и   қ у й и д а г и
е т т и т а   и с с и қ л и к   м и н т а қ а с и г а   б ў л и ш   м у м к и н :
1 ) Ҳ а р   и к к а л а   я р и м   ш а р д а   ҳ а м   + 2 0 0
  л и   й и л л и к   и з о т е р м а
б и л а н   ч е г а р а л а н а д и г а н   и л и қ   ё к и   и с с и қ   м и н т а қ а ;   б у   и з о т е р м а
3 0   ш и м о л и й   в а   3 0 - ж а н у б и й   п а р а л л е л л а р   я қ и н и д а н   ў т а д и .
2 - 3 ) и к к и т а   ў р т а ч а   м и н т а қ а ;   б у   м и н т а қ а л а р   ҳ а р   и к к а л а
я р и м   ш а р д а   й и л л и к   и з о т е р м а   б и л а н   э н г   и с с и қ   о й н и н г   + 1 0 0
  л и
и з о т е р м а с и   о р а с и д а   ж о й л а ш г а н   ( ш и м о л и й   я р и м   ш а р д а   э н г   и с с и қ   о й
— и ю л ь ,   ж а н у б и й   я р и м   ш а р д а   э н г   и с с и қ   о й   —   я н в а р ь ) ;
4 — 5 )   и к к и т а  совуқ   м и н т а қ а ;   б у   м и н т а қ а л а р   ҳ а р   и к к а л а   я р и м
ш а р д а   ҳ а м   э н г   и с с и қ   о й н и н г   + 1 0 °   в а   0 °   л и   и з о т е р м а л а р и
о р а с и д а д и р ;
6 — 7 )   и к к и т а   д о и м и й   с о в у қ   о б л а с т ь ,   б у   о б л а с т л а р д а   э н г
и с с и қ   о й н и н г   т е м п е р а т у р а с и   0   д а н   п а с т   б ў л а д и .   Ш и м о л и й   я р и м
ш а р д а   б у н д а й   о б л а с т г а   Г р е н л а н д и я н и н г   и ч к и   қ и с м и   ( қ у т б
а т р о ф л а р и   ҳ а м   к и р с а   к е р а к ) ;   ж а н у б и й   я р и м   ш а р д а   э с а   6 0 -
п а р а л л е л д а н   ж а н у б д а г и   ҳ а м м а   ж о й л а р   к и р а д и .
А Т М О С Ф Е Р А   Ҳ А Р А К А Т Л А Р И
4 0 .   А т м о с ф е р а   ц и р қ ў л я ц и я с и н и н г   а с о с и й
ф а к т о р л а р и .   Ҳ а в о н и н г   б и р   ж о й д а н   и к к и н ч и   ж о й г а   с и л ж и ш и г а
б е в о с и т а   с а б а б   а т м о с ф е р а   б о с и м и н и н г   т у р л и ч а   б ў л и ш и д и р :   ҳ а в о
б о с и м   к а т т а   б ў л г а н   ж о й д а н   б о с и м   к и ч и к   б ў л г а н   ж о й г а   о қ а д и 3
.
Ш у н д а й   қ и л и б ,   а т м о с ф е р а   ц и р қ ў л я ц и я с и н и и г   а с о с и й   ф а к т о р л а р и г а
а т м о с ф е р а   б о с и м и н и н г   ў з г а р и ш и г а   т а ъ с и р   э т а д и г а н   ҳ а м м а
ф а к т о р л а р н и   к и р и т и ш   з а р у р .   Б у н д а й   ф а к т о р л а р   и к к и т а :   ҳ а в о
т е м п е р а т у р а с и   в а   ҳ а в о   ҳ а р а к а т и .
Т е м п е р а т у р а с и   б и р   х и л   б ў л г а н   қ ў ш н и   и к к и   ҳ а в о
у с т у н и н и н г   б о с и м и   ю қ о р и г а   к ў т а р и л г а н   с а р и   б и р   х и л д а   п а с а й и б
б о р а д и :   ҳ а р   и к к а л а   у с т у н д а   е р   ю з а с и д а н   б и р   х и л   б а л а н д л и к д а
б о с и м   б и р -   б и р ш г а   т е н г   б ў л а д и   в а   д е м а к ,   ҳ а р   и к к а л а   у с т у н д а   ҳ а р
қ а н д а й   б а л а н д л и к д а н   ф и к р а н   ў т к а з и л г а н   и з о б а р и к   ю з а л а р 4
( с и р т л а р )   б и р - б и р л а р и г а   п а р а л л е л   в а   г о р и з о н т а л   б ў л а д и .   Ҳ а р
и к к а л а   у с т у н   е р   ю з а с и г а   б и р   х и л   к у ч   б и л а н   б о с и б   т у р а д и .   Б о р д и - ю
ҳ а в о   у с т у н л а р и д а н   б и р и н и н г   т е м п е р а т у р а с и   о ш с а ,   ш у   ҳ а в о   у с т у н и
3
  1. Ҳ аво босими симоб устунининг  баландлиги  билан   (мм   ҳисобида)  ўлчанади;  бу
симоб   устуни   атмосферанинг   юқори   чегарасигача   бўлган   ҳаво   устунининг   босимини
кўрсатади.   Бироқ   сўнгги   вақтда   ҳаво   босимини   миллибарлар   билан   ифодалаш   қабул
қилинади (1  мб  0,75  мм  симоб устунига ёки  I   г / с м  га яқин босимга тенг).
4
  )Ҳамма нуқталарида босим бир хил бўлган юза изобарик юза дейилади. ю қ о р и г а   т о м о н   у з а я д и ,   у н и н г   т е п а   қ и с м и   с о в у қ   у с т у н   т о м о н   о ғ а д и ;
н а т и ж а д а   ю қ о р и д а   ҳ а в о   и л и қ   у с т у н д а н   с о в у қ р о қ   қ ў ш н и   ҳ а в о
у с т у н и   т о м о н г а   о ғ а д и .   Ҳ а в о н и н г   б у н д а й   о қ и ш и   н а т и ж а с и д а   и л и қ
у с т у н д а г и   ҳ а в о   м а с с а с и   к а м а я д и ,   с о в у қ   у с т у н д а г и   ҳ а в о   м а с с а с и   э с а
о р т а д и ,   и л и қ   ҳ а в о   у с т у н и   с о в у қ   ҳ а в о   у с т у н и г а   н и с б а т а н   е р   ю з а с и г а
к а м   к у ч   б и л а н   б о с а д и   в а   ҳ а в о   е р   ю з а с и д а н   с о в у қ   ҳ а в о   у с т у н и
т а г и д а н   и л и қ   ҳ а в о   у с т у н и   т а г и г а   т о м о н   ҳ а р а к а т   қ и л а   б о ш л а й д и .
Ю қ о р и д а   а й т и л г а н л а р д а н   к ў р и н а д и к и ,   Е р   ш а р и н и н г   и с с и қ
ж о й л а р и д а   п а с т   б о с и м   о б л а с т л а р и ,   с о в у қ   ж о й л а р и д а   э с а   б а л а н д
б о с и м   о б л а с т л а р и   ҳ о с и л   б ў л а д и .   Ҳ а в о н и н г   и с и ш и   г е о г р а ф и к
к е н г л и к к а   в а   е р   ю з а с и н и н г   н и м а д а н   и б о р а т   э к а н л и г и г а   ( қ у р у қ л и к ,
д е н г и з ,   и с с и қ   в а   с о в у қ   д е н г и з   о қ и м л а р и ,   д о и м и й   қ о р   д е н г и з
м у з л а р и г а   в а   б о ш қ а л а р г а )   б о ғ л и қ   б ў л г а н л и г и д а н ,   ш у
ф а к т о р л а р н и н г   ў з и   а т м о с ф е р а   б о с и м и н и н г   т у р л и ч а   б ў л и ш и г а   т а ъ -
с и р   э т а д и .   Б о с и м н и н г   т у р л и ч а   б ў л и ш и д а н   ҳ а в о н и н г   ҳ а р а к а т г а
к е л и ш и   ҳ а м   б о с и м н и н г   ў з г а р и ш и г а   с а б а б   б ў л а д и - ҳ а в о   к е т г а н
ж о й д а   б о с и м   п а с а я д и ,   ҳ а в о   к е л г а н   ж о й д а   б о с и м   к ў т а р и л а д и .
А т м о с ф е р а   ц и р қ ў л я ц и я с и н и   ў р г а н г а н д а   ҳ а в о   м а с с а л а р и
ҳ а р а к а т и н и н г   т е з л и г и   в а   й ў н а л и ш и н и   б е л г и л о в ч и   ш а р о и т н и   ҳ а м
ҳ и с о б г а   о л и ш   з а р у р .   Ҳ а в о   м а с с а с и   ҳ а р а к а т и н и н г   т е з л и г и   д а с т а в в а л
и к к и   ж о й д а г и   б о с и м н и н г   г о р и з о н т а л   ф а р қ и н и н г   к а т т а - к и ч и к л и г и г а
( б у   ф а р қ н и   босимнинг   горизонтал   градиенти ,   я ъ н и   а т м о с ф е р а
б о с и м и н и н г   1   м е р и д и а н   ( 1 1 1 , 1   к м )   м а с о ф а д а   э н г   к ў п   к а м а й и ш
т о м о н г а   қ а р а б   п а с а й ш и   д е б   а т а ш   қ а б ў л   қ и л и н и г а н   ҳ а в о
қ а т л а м л а р и н и н г   б и р - б и р л а р и г а   в а   е р   ю з а с и г а   и ш қ а л а н и ш и г а ,   ҳ а в о
ҳ а р а к а т и г а   ҳ а л а к и т   б е р а д и г а н   с о ф   м е х а н и к   т ў с и қ л а р н и н г   б о р -
й ў к л и г и г а   б о ғ л и қ   ( б у   т ў с и қ л а р   о р а с и д а   е р   ю з а с и н и н г   р е л ь е ф
ш а к л л а р и   э н г   м у ҳ и м   р о л ь   ў й н а й д и ) .   Ҳ а в о   ҳ а р а к а т и н и н г
й ў н а л и ш и г а   Е р н и н г   ў з   ў қ и   а т р о ф и д а   а й л а н и ш и   ( Е р н и н г   б у
а й л а н и ш и   ҳ а в о   о қ и м л а р и н и   б а р и к   г р а д и е н т   й ў н а л и ш д а н   ш и м о л и й
я р и м   ш а р д а   ў н г г а ,   ж а н у б и й   я р и м   ш а р д а   ч а п г а   б у р и б   ю б о р а д и ,   §   1 6
г а     қ а р а н г )   в а   к е л а ё т г а и   ҳ а в о   м а с с а л а р и   й ў л и д а г и   б а л а н д   т о ғ
т и з м а л а р и   т а ъ с и р   э т а д и .
4 1 .   Б а р и к   р е л ь е ф .   Ю қ о р и д а   а й т и л г а н л а р д а н
к ў р и н а д и к и ,   е р   ю з а с и д а   а т м о с ф е р а н и н г   ҳ а р а к а т л а р и   т ў ғ р и с и д а
ф и к р   ю р и т и ш   у ч у н   а т м о с ф е р а   б о с и м и н и н г   ў р т а ч а   ( и қ л и м и й )
т а қ с и м л а н н ш и н и   о л д и н д а н   а н и қ л а б   о л и ш   з а р у р .   И з о б а р а л а р
( а т м о с ф е р а   б о с и м и   б и р   х и л   б ў л г а н   ж о й л а р н и   б и р л а ш т и р у в ч и
ч и з и қ л а р )   ё р д а м и д а   к ў р с а т и л г а н   б у н д а й   т а с в и р   барик   рельеф   д е й и -
л а д и ,   б у н д а   и з о б а р а л а р н и н г   б е р к   с и с т е м а л а р и   м а р к а з и д а   п а с т
б о с и м   о б л а с т и   б ў л с а ,   ц и к л о н   и з о б а р а л а р и   с и с т е м а с и   м а р к а з и д а
ю қ о р и   б о с и м   о б л а с т и   б ў л с а ,   а н т и ц и к л о н   и з о б а р а л а р и   с и с т е м а с и
д е й и л а д и . И ю л ь   в а   я н в а р ь   и з о б а р а л а р и   к а р т а л а р и н и   қ а р а б
ч и қ қ н и м и з д а   ( 2 9   в а   3 0 - р а с м л а р )   қ у й и д а г и л а р н и   к ў р а м и з :
э к в а т о р н и н г   ҳ а р   и к к а л а   ё н и   б ў й л а б   д о и м и й   п а с т   б о с и м л и
( б о с и м   1 0 1 2  мб   в а   у н д а н   к а м р о қ   б ў л г а н )   п о л о с а   ж о й л а ш г а н ;
Ҳ а р   и к к а л а   я р и м   ш а р д а   3 0 - п а р а л л е л н и и г   и к к а л а   т о м о н и д а
о к е а н   у с т и д а   д о и м и й   ю қ о р и   б о с и м л и   с у б т р о п и к   з о н а л а р
ж о й л а ш г а н ,   б у   с у б т р о п и к   з о н а л а р   ч е г а р а с и н и н г   а н и қ л и г и   в а   м а й -
д о н и   й и л   ф а с л л а р и г а   қ а р а б   б и р   о з   ў з г а р и б   т у р а д и .   Б у   з о н а л а р н и
ҳ о с и л   қ и л у в ч и   а й р и м   а н т и ц и к л о н л а р   б о с и м н и н г   субтропик
максимумлари   д е б   а т а л а д и ;
Ў р т а ч а   г е о г р а ф и к   к е н г л и к л а р д а   п а с т   б о с и м   о б л а с т л а р и
ж о й л а ш г а н .   Ш и м о л и й   я р и м   ш а р д а   И с л а н д и я   о р о л и   в а   А л е у т
о р о л л а р и   р а й о н и д а г и   м и н и м у м л а р   а й н и қ с а   я қ қ о л   к ў р и н а д и .
Ж а н у б и й   я р и м   ш а р д а   ў р т а ч а   к е н г л и к л а р д а г и   п а с т   б о с и м   м и н т а қ а с и
д е я р л и   у з л у к с и з   ч ў з и л и б   к е т г а н ;
ў р т а ч а   г е о г р а ф и к   к е н г л и к л а р д а н   қ у т б л а р   т о м о н г а   б о р г а н
с а р и   а т м о с ф е р а   б о с и м и   а с т а - с е к и н   о р т а   б о р а д и ; б а р и к   р е л ь е ф н и н г   зона-зона   бўлиб   т а қ с и м л а н и ш   х у с у с и я т -
л а р и н и   ш у   м а ъ н о д а   д о и м и й   д е й и ш   м у м к и н к и ,   б у   х у с у с и я т л а р
й и л н и н г   и л и қ   ф а с л и д а   ҳ а м ,   с о в у қ   ф а с л и д а   ҳ а м   м а в ж у д   б ў л а д и .
Л е к и н   б у   з о н а л   ҳ о л а т и н и   ш у   н а р с а   м у р а к к а б л а ш т и р а д и к и ,
к а р т а л а р д а н   к ў р и н г а н и   к а б и   м а т е р и к л а р   у с т и д а   ё з д а   п а с т   б о с и м
о б л а с т л а р и ,   қ и ш д а   э с а   ю қ о р и   б о с и м   о б л а с т л а р и   ҳ о с и л   б ў л а д и
( ч у н к и   ё з д а   қ у р у қ л и к   и с и б   к е т а д и ,   қ и ш д а   э с а   д е н г и з г а   н и с б а т а н
к ў п р о қ   с о в и б   к е т а д и ) ;   а й н и қ с а   п а с т   б о с и м л и   о б л а с т л а р   ( и ю л ь   9 9 7
м б )   в а   а й н и қ с а   ю қ о р и   б о с и м л и   о б л а с т л а р   ( я н в а р ь ,   1 0 3 6   м б )
О с и ё д а   ҳ о с и л   б ў л а д и .   Ш у н д а й   қ и л и б ,   м а т е р и к л а р   у с т и д а   ё з д а
ҳ о с и л   б ў л а д и г а н   б а р и к   р е ж и м   п а с т   б о с и м л и   д о и м и й   м и н т а қ а л а р н и
к у ч а й т и р а д и   в а   ю қ о р и   б о с и м л и   д о и м и й   м и н т а қ а л а р н и
с у с а й т и р а д и ;   қ и ш к и   б а р и к   р е ж и м   э с а   б у н и н г   а к с и ч а   т а ъ с и р
к ў р с а т а д и .
4 2 .   Ш а м о л л а р н и н г   г е о г р а ф и к
т а қ с и м л а н и ш и .   Е р   ю з а с и д а   ҳ а в о н и н г   г о р и з о н т а л   ҳ а р а к а т
қ и л и ш и   ш а м о л   д е й и л а д и .   Б а р и к   р е л ь е ф г а   к ў р а ,   қ у й и д а г и   ш а м о л
з о н а л а р и   б о р   ( 3 1 -   р а с м ) :
1 )   э к в а т о р
ё н и д а г и   ш т и л л а р 5
м и н т а қ а с и ;   б у   е р д а
( қ и з и г а н   ҳ а в о н и н г
к ў п и н ч а   ю қ о р и г а   т и к
к ў т а р и л и ш и   н а т и ж а с и д а )
ш а м о л   а н ч а   к а м   б ў л а д и ,
ў қ т и н - ў қ т и н   т у р г а н   ш а м о л
, ҳ а м   б ў р о н   к а б и   ш и д д а т л и
б ў л а д и ,   б и р д а н   т ў х т а б
қ о л а д и ;
2 — 3 )   ш и м о л и й   в а
ж а н у б и й   я р и м   ш а р л а р д а г и
п а с с а т л а р   з о н а л а р и ;
с у б т р о п и к л а р д а г и   д о и м и й
ю қ о р и   б о с и м л и   з о н а д а н   э к в а т о р д а г и   д о и м и й   п а с т   б о с и м л и   з о н а
т о м о н г а   й и л   б ў й и   э с и б   т у р а д и г а н   ш а м о л л а р  пассатлар   д е й и л а д и .   Е р
а й л а н и ш и н и н г   б у р и б     ю б о р и ш и   н а т и ж а с и д а   ш и м о л и й   я р и м   ш а р д а
п а с с а т   ш и м о л д а н   ж а н у б г а   э м а с ,   б а л к и   ш и м о л и - ш а р қ д а н   ж а н у б и -
ғ а р б г а   э с а д и   ( я ъ н и   ў н г г а   б у р и л а д и ) ,   ж а н у б и й   я р и м   ш а р д а   э с а
ж а н у б д а н   ш и м о л г а   э м а с ,   б а л к и   ж а н у б и - ш а р қ д а н   ш и м о л и - ғ а р б г а
э с а д и   ( я ъ н и   ч а п г а   б у р и л а д и ) .   П а с с а т   т р о п о с ф е р а н и н г   қ а л и н л и г и   4
км   ч а   б ў л г а н   қ у й и   қ а т л а м и д а   э с а д и .   П а с с а т н и н г   у с т и д а   ў н г г а
қ а р а м а - қ а р ш и   т о м о н г а   ( э к в а т о р д а н   с у б т р о п и к л а р г а )  антипассат   д е б
а т а л а д и г а н   ҳ а в о   о қ и м и   э с а д и .   Б у   ҳ а в о   о қ и м и   ( а н т и п а с с а т )   э к в а т о р
5
  Ш т и л ь   —  шамолсиз, тинч ҳаводир  (таржимон). ё н и д а г и   ш т и л л а р   п о л о с а с и д а н   т и к к а   ю қ о р и г а   к ў т а р и л и б ,   у   е р д а н
ш и м о л г а   в а   ж а н у б г а   о қ а д и г а н   ҳ а в о д и р .   А н т и п а с с а т   ҳ а м   к о р и о л и с
к у ч и   т а ъ с и р и д а   м е р и д и о н а л   й ў н а л и ш д а н   б у р и л а д и .   Т а х м и н а н   3 0 -
п а р а л л е л л а р д а   б у р и л и ш   б у р ч а г и   9 0 0
  г а   е т а д и   в а   б у   е р д а   ҳ а в о
п а р а л л е л л а р   б ў й л а б   ( ғ а р б д а н   ш а р қ қ а )   ҳ а р а к а т   қ и л а д и .   3 0 -
п а р а л л е л л а р г а   д о и м и й   р а в и ш д а   а н т и п а с с а т   к е л и б   т у р и ш и   у   ж о й д а
ю қ о р и   б о с и м л и   с у б т р о п и к   м и н т а қ а   ҳ о с и л   қ и л а д и ,   ш у н д а й   қ и л и б ,
б у   м и н т а қ а   т е м п е р а т у р а   т а ъ с и р и д а   э м а с ,   б а л к и   д и н а м и к   с а б а б л а р
т у ф а й л и   в у ж у д г а   к е л а д и ;
4 — 5 )   ю қ о р и   б о с и м л и   с у б т р о п и к   м и н т а қ а н и   ҳ о с и л   қ и л г а н
а н т и ц и к л о н л а р д а   ҳ а в о н и н г   в е р т и к а л   ҳ а р а к а т л а р и   к а т т а   р о л ь
ў й н а й д и   ( э к в а т о р д а   ҳ а в о   т и к   к ў т а р и л и б   ҳ а р а к а т   қ и л с а ,
а н т и ц и к л о н л а р д а   ю қ о р и д а н   п а с т г а   т и к   т у ш а д и ) .   Ш у н и н г   у ч у н   ҳ а р
и к к а л а   я р и м   ш а р н и н г   с у б т р о п и к л а р и д а   ш а м о л с и з   о б л а с т л а р
ж о й л а ш г а н ;
6   7 )   и к к а л а   я р и м   ш а р н и н г   ў р т а ч а   г е о г р а ф и к   к е н г л и к л а р и д а
к ў п и н ч а   ғ а р б и й   ш а м о л л а р   э с а д и г а н   з о н а л а р   б о р ,   ч у н к и   с у б т р о п и к
м а к с и м у м л а р д а н   ў р т а ч а   г е о г р а ф и к   к е н г л и к л а р н и н г   п а с т   б о с и м л и
м и н т а қ а л а р и г а   э с а д и г а н   ҳ а в о   о қ и м л а р и   ш и м о л и й   я р и м   ш а р д а
ў н г г а ,   ж а н у б и й   я р и м   ш а р д а   с ў л г а   б у р и л а д и ,   д е м а к ,   ҳ а р   и к к а л а
ҳ о л д а   ҳ а м   ғ а р б и й   ш а м о л л а р   к ў п   э с а д и ;
8 — 9 ) қ у т б л а р   а т р о ф и д а г и   е р л а р д а   ш а м о л л а р   қ у т б л а р д а н
ў р т а ч а   к е н г л и к л а р н и н г   п а с т   б о с и м л и   о б л а с т л а р и   т о м о н и г а ,   я ъ н и
ш и м о л и й   я р и м   ш а р д а   ( Е р   а й л а н и ш и н и н г   б у р и б   ю б о р у в ч и   к у ч и
т а ъ с и р и д а )   ш и м о л и - ш а р қ д а н ,   ж а н у б и й   я р и м   ш а р д а   ж а н у б и -
ш а р қ д а н   э с а д и .   Д е м а к ,   б у   е р д а   ш а м о л л а р   к ў п и н ч а   ш а р қ д а н
э с а д и г а н   областлар   ж о й л а ш г а н . 43.М у ссонл а р,   циклонл а р   ва   а н т и ц и к л о н л а р .
М а т е р и к л а р н и н г   у с т и д а   б а р и к   р е ж и м н и н г   м а в с у м и й   ў з г а р и ш и
н а т и ж а с и д а   б а р и к   р е л ь е ф н и н г   з о н а - з о н а   б ў л и б   ж о й л а ш и ш
х у с у с и я т л а р и   м у р а к к а б л а ш г а н и   к а б и   ( § 4 1 ) , ш а м о л л а р н и н г
ю қ о р и д а   а й т и л г а н   з о н а - з о н а   б ў л и б   т а қ с и м л а н и ш и   ҳ а м
м у р а к к а б л а ш а д и ,   я ъ н и :
1 )   Е р   ш а р и н и н г   б и р   қ а н ч а   о б л а с т л а р и д а   қ у р у қ л и к   б и л а н
д е н г и з   т е м п е р а т у р а л а р и   ў р т а с и д а   в а   ш и м о л и й   я р и м   ш а р   б и л а н
ж а н у б и й   я р и м   ш а р   т е м п е р а т у р а л а р и   ў р т а с и д а   к а т т а   ф а р қ   б ў л и ш и
т у ф а й л и  муссонлар-   қ и ш д а   в а   ё з д а   қ а р а м а - қ а р ш и   т о м о н г а   ё к и   д е я р л и
қ а р а м а - қ а р ш и   т о м о н г а   э с а д и г а н   м а в с у м и й   ҳ а р а к т е р д а г и   д о и м и й
ҳ а в о   о қ и м л а р и   п а й д о   б ў л а д и .   М у с с о н л а р   и к к и   х и л   —   т р о п и к д а н
б о ш қ а   ж о й л а р д а г и   м у с с о н л а р   в а   т р о п и к   м у с с о н л а р и   б ў л а д и .
Тропикдан бошқа жойлардаги муссонларнинг   ҳ о с и л   б ў л и ш и д а
д е н г и з   б и л а н   қ у р у қ л и к н и н г   т у р л и ч а   и с и ш и   а с о с и й   р о л ь   ў й н а й д и .
Б у н д а   м у с с о н л а р   ю қ о р и   б о с и м л и   в а   п а с т   б о с и м л и   м а в с у м и й
о б л а с т л а р   о р а с и д а   в у ж у д г а   к е л а д и ,   б у н д а й   о б л а с т л а р н и н г
б а ъ з и л а р и   м а т е р и к д а ,   б о ш қ а л а р и   э с а   о к е а н д а   б ў л а д и .   М а с а л а н ,
у з о қ   ш а р қ   м у с с о н и   қ и ш д а   қ у р у қ л и к д а н   о к е а н г а   э с а д и ,   ч у н к и   б у
в а қ т д а   О с и ё   у с т и д а   б о с и м   ю қ о р и ,   А л е у т   о р о л л а р и   р а й о н и д а   д е н г и з
у с т и д а   э с а   б о с и м   п а с т   б ў л а д и ;   ё з д а   м у с с о н   о к е а н д а н   қ у р у қ л и к к а э с а д и ,   ч у н к и   б у   в а қ т д а   ю қ о р и   б о с и м   Т и н ч   о к е а н н и н г   ш и м о л и й
қ и с м и   у с т и д а ,   п а с т   б о с и м   э с а   О с и ё   м а т е р и г и   у с т и д а   б ў л а д и .
Т р о п и к д а н   б о ш қ а   ж о й л а р д а г и   м у с с о н л а р   У з о қ   Ш а р қ   б и л а н
К а м ч а т к а д а н   т а ш қ а р и ,   О х о т а   д е н г и з и д а ,   Я п о н и я д а ,   А л я с к а д а   в а
Ш и м о л и й   М у з   о к е а н и   с о ҳ и л и д а   а й н и қ с а   к у ч л и   э с а д и .
Тропик муссонлар   а с о с а н   ш и м о л и й   я р и м   ш а р   б и л а н   ж а н у б и й
я р и м   ш а р   ў р т а с и д а   т е м п е р а т у р а   ф а р қ   қ и л и ш и д а н   п а й д о   б ў л а д и ,
ч у н к и   б и р   я р и м   ш а р д а   ё з   б ў л с а ,   и к к и н ч и   я р и м   ш а р д а   қ и ш   б ў л а д и .
3 0 - р а с м д а н   к ў р и н и б   т у р и б д и к и ,   я н в а р д а   ю қ о р и   б о с и м   о б л а с т л а р и
ш и м о л и й   я р и м   ш а р д а   д е я р л и   у з л у к с и з   ч ў з и л и б   ё т а д и ,   ж а н у б и й
я р и м   ш а р д а   э с а   ж а н у б г а   с у р и л г а н   п а с т   б о с и м л и   э к в а т о р и а л
о б л а с т ь   к е н г   м а й д о н н и   и ш ғ о л   қ и л г а н ;   н а т и ж а д а   ҳ а в о   ш и м о л и й
я р и м   ш а р д а н   ж а н у б и й   я р и м   ш а р г а   о қ и б   ў т а д и   ( 3 2 - р а с м ) .   И ю л д а
б а р и к   с и с т е м а л а р   ( 2 9 - р а с м )   я н в а р д а г и н и н г   а к с и ч а   б ў л г а н л и г и д а н
ҳ а в о   ж а н у б и й   я р и м   ш а р д а н   э к в а т о р   о р қ а л и   ш и м о л и й   я р и м   ш а р қ қ а
ў т а д и   ( 3 3 - р а с м ) .   Ш у н д а й   қ и л и б ,   т р о п и к   м у с с о н - ҳ а в о н и н г   б и р   я р и м
ш а р д а н   и к к и н ч и   я р и м   ш а р г а   о қ и б   ў т и ш и   э к а н   в а   б у   ҳ а в о
( т р о п и к д а н   б о ш қ а   ж о й л а р д а г и   м у с с о н   к а б и )   д е н г и з д а н   қ у р у қ л и к к а
в а   қ у р у қ л и к д а н   д е н г и з г а г и н а   э с и б   қ о л м а с д а н ,   б а л к и   д е н г и з д а н
д е н г и з г а   ( Д у н ё   о к е а н и н и н г   и к к и   ж о й и   ў р т а с и д а )   ё к и   қ у р у қ л и к д а н
қ у р у қ л и к к а   ( м а т е р и к н и н г   и к к и   ж о й и   ў р т а с и д а )   э с и ш и   ҳ а м   м у м к и н .
Т р о п и к   м у с с о н л а р   э с а д и г а н   о б л а с т н и н г   ҳ а м м а с и   2 0 °   ш и м о л и й
к е н г л и к   б и л а н   1 5 0
  ж а н у б и й   к е н г л и к   о р а с и д а   ж о й л а ш г а н .   Т р о п и к
А ф р и к а н и н г   э к в а т о р д а н   ш и м о л и й   қ и с м н ,   ш а р қ и й   А ф р и к а н и н г
э к в а т о р д а н   ж а н у б и й   қ и с м и ,   ж а н у б и й   А р а б и с т о н ,   Ҳ и н д   о к е а н и н и н г
М а д а г а с к а р   б и л а н   ш и м о л и й   А в с т р а л и я   ў р т а с и д а г и   қ и с м и ,
Ҳ и н д и с т о н   я р и м   о р о л и ,   Ҳ и н д и х и т о й   я р и м   о р о л и ,   И н д о н е з и я н и н г
С у м а т р а д а н   б о ш қ а   қ и с м и ,   Ш а р қ и й   Х и т о й ,   Ж а н у б и й   А м е р и к а д а   э с а
К о л у м б и я   в а   у н и н г   я қ и н и д а г и   м а м л а к а т л а р   т р о п и к   м у с с о н   э с и б
т у р а д и г а н   е р л а р д и р .
Т р о п и к   м у с с о н   ҳ а м ,   п а с с а т   ҳ а м   ҳ а в о н и н г   ю қ о р и   б о с и м л и
с у б т р о п и к   о б л а с т л а р д а н   п а с т   б о с и м л и   э к в а т о р и а л   о б л а с т г а   о қ и б
ў т и ш и д а и   и б о р а т ,   б у   ш а м о л л а р н и   б о ш қ а - б о ш қ а   ш а м о л л а р   д е б
б ў л м а й д и ,   ч у н к и   у л а р   б и р   х и л   й ў л   б и л а н   ҳ о с и л   б ў л г а н .   Т р о п и к
м у с с о н   ҳ а м   п а с с а т н и н г   ў з и - ю ,   л е к и н   э к в а т о р и а л   з о н а   я қ и н и г а
б о р г а н д а   я н г и   х у с у с и я т   о л а д и ,   я ъ н и   э к в а т о р и а л   з о н а д а   у н и н г
а с о с и й   й ў н а л и ш и   м а в с у м г а   қ а р а б   ў з г а р а д и ,   ч у н к и   п а с т   б о с и м л и
э к в а т о р и а л   м и н т а қ а   б и р   ж о й д а   м у қ и м   т ў р м а с д а н   м а в с у м г а   қ а р а б
ў з г а р и б   т у р а д и - б а ъ з а н   ж а н у б и й   я р и м   ш а р г а ,   б а ъ з а н   э с а   ш и м о л и й
я р и м   ш а р г а   к ў ч а д и .   Б у   а й т и л г а н л а р   3 4 - р а с м д а   с х е м а   б и л а н
к ў р с а т и л г а н - б у н д а   я х л и т   с т р е л к а л а р   п а с т   б о с и м л и   э к в а т о р и а л
м и н т а қ а  А — А   ҳ о л а т и н и   о л г а н   п а й т д а п а с с а т л а р   й ў н а л и ш и н и ,
п у н к т и р   с т р е л к а л а р   э с а   э к в а т о р и а л   б а р и к   д е п р е с с и я   В — В
ҳ о л а т и н и   о л г а н   п а й т и д а   п а с с а т л а р   й ў н а л и ш н н и   к ў р с а т а д и ;   р а с м д а н
к ў р и н а д и к и ,   А   —   А   ч и з и ғ и д а н   ш и м о л д а   в а   В   —   В   ч и з и ғ и д а н ж а н у б д а   п а с с а т л а р   й ў н а л и ш и   ў з г а р м а й д и ,   ш у   ч и з и қ л а р   о р а с и д а   э с а
п а с с а т л а р   й ў н а л и ш и   ў з г а р а д и ,   я ъ н и   б у   ж о й д а   п а с с а т л а р   т р о п и к
м у с с о н л а р и   ҳ а р а к т е р и д а   б ў л а д и ;
2 )   Е р   ш а р и д а г и   б и р   қ а н ч а
о б л а с т л а р д а   ( ў р т а ч а   г е о г р а ф и к
к е н г л и к л а р д а   с у б т р о п и к л а р д а н
к е л а д и г а н   ҳ а в о   о қ и м л а р и   қ у т б
о б л а с т л а р и д а н   к е л а д и г а н   ҳ а в о
о қ и м л а р и   б и л а н   т ў қ н а ш г а н   з о н а д а ,
т р о п и к   г е о г р а ф и к   к е н г л и к л а р д а   э с а
и к к и   я р и м   ш а р д а г и   п а с с а т л а р
т ў қ н а ш г а н   з о н а д а )   циклонлар   в а
антициклонлар   п а й д о   б ў л и б ,   б и р
ж о й д а н   и к к и н ч и   ж о й г а   к ў ч и б   ю р а д и .   Ц и к л о н   в а   а н т и ц и к л о н
д е г а н д а   а т м о с ф е р а   б о с и м и   п а с т   в а   ю қ о р и   б ў л г а н   о б л а с т л а р
ҳ о л а т и н и   т а с в и р л о в ч и   б е р к   и з о б а р а л а р   с и с т е м а л а р и г и н а   э м а с ,
б а л к и   б у   с и с т е м а л а р   и ч и д а г и   ҳ а в о   о қ и м л а р и н и н г   ҳ а р а к а т и   ҳ а м
т у ш у н и л а д и .   Ц и к л о н л а р   с и с т е м а с и д а   и з о б а р а л а р н и н г   б о с и м
г р а д и е н т и   б у   с и с т е м а н и н г   м а р к а з и г а   т о м о н   м а р к а з и г а   т о м о н
й ў н а л г а н   ( 3 5 -   р а с м д а г н   т ў ғ р и
с т р е л к а л а р ) .   Б и р о қ   Е р н и н г
а й л а н и ш и   т а ъ с и р и д а   ш а м о л л а р
ш и м о л и й   я р и м   ш а р д а   ў н г г а
б у р и л а д и ,   б у н д а й   с и с т е м а д а   ҳ а в о
с о а т   с т р е л к а с и   й ў н а л и ш и г а
т е с к а р и   т о м о н г а   а й л а н и б   ҳ а р а к а т
қ и л а д и .   А н т и ц и к л о н д а   б о с и м
г р а д и е н т и   м а р к а з д а н   а т р о ф г а
й ў н а л г а н д и р   ( 3 5 - р а с м ) .   Е р н и н г
а й л а н и ш и   т а ъ с и р и д а   ш а м о л л а р
а н т и ц и к л о н   м а р к а з и д а н   т у р л и   т о м о н г а   с о а т   с т р е л к а с и   й ў н а л и ш и
б ў й и ч а   э с а д и .  
Ц и к л о н л а р   ҳ а в о   о қ и м л а р и   б и р - б и р л а р и   б и л а н   т ў қ н а ш г а н
ж о й д а   ҳ о с и л   б ў л и ш и   ю қ о р и д а   а й т и л д и .   Ц и к л о н л а р   б у н д а й   п а й д о
б ў л а д и :   б и р - б и р и   б и л а н   у ч р а ш г а н   ҳ а в о   м а с с а л а р и н и н г
т е м п е р а т у р а с и ,   н а м л и г и   в а   й ў н а л и ш и   т у р л и ч а   б ў л г а н л и г и д а н   у л а р
о р а с и д а   т ў л қ и н с и м о н   э г р и - б у г р и   ч е г а р а   ҳ о с и л   б ў л а д и   в а   с о в у қ
ҳ а в о   б и л а н   и л и қ   ҳ а в о   б и р - б и р н и н г   о р а с и г а   п о н а   к а б и   к и р и б
б о р а д и .   Б у н д а   с о в у қ   ҳ а в о   и ч и г а   и л и қ   ҳ а в о   п о н а   б ў л и б   к и р г а н
ж о й л а р д а     э с а   а н т и ц и к л о н   ц и р қ ў л я ц и я с и   с и с т е м а с и   ҳ о с и л   б ў л а д и .
Ҳ а в о   м а с с а л а р и   т ў қ н а ш г а н   е р д а   п а й д о   б ў л г а н   т ў л қ и н л а р
ц и к л о н л а р   в а   а н т и ц и к л о н л а р   ш а к л и д а   б и р и н - к е т и н   е р   ю з а с и
б ў й л а б   т а р қ а л а д и .   Ҳ а р   и к к а л а   я р и м   ш а р н и н г   ў р т а ч а   г е о г р а ф и к   к е н г л и к л а р и д а
ц и к л о н л а р   а с о с а н   4 0 - 6 0   п а р а л л е л л а р   о р а с и д а г и   з о н а д а   ҳ о с и л
б ў л а д и   в а   ш а р қ   т о м о н г а   с и л ж и й д и   ( 3 6   в а   3 7 - р а с м л а р ) .   Т р о п и к
ц и к л о н л а р   1 0   в а   2 0 0
  л и   ш и м о л и й   в а   ж а н у б и й   к е н г л и к л а р   о р а с и д а ,
о к е а н л а р н и н г   э н г   и с с и қ   ж о й л а р и   у с т и д а   ҳ о с и л   б ў л а д и   в а   у   е р д а
ц и к л о н л а р   ғ а р б   т о м о н г а   с и л ж и й д и   ( 3 8 - р а с м ) .
Ц и к л о н л а р   б и л а н   б ў л г а н   а н т и ц и к л о н л а р   ю қ о р и д а
а й т и л г а н и д е к ,   а н ч а   ҳ а р а к а т ч а н   б ў л а д и .   Б у   а н т и ц и к л о н л а р   ю қ о р и
б о с и м л и   с у б т р о п и к   п о я с и н и н г   а н ч а   т у р ғ у н   а н т и ц и к л о н л а р и д а н   ё к и
қ и ш д а   м а т е р и к л а р   у с т и д а   ҳ о с и л   б ў л а д и г а н   а н ч а   т у р ғ у н
а н т и ц и к л о н л а р д а н   а н а   ш у   б и л а н   ф а р қ   қ и л а д и .   Л е к и н   ж у д а
ҳ а р а к а т ч а н   а н т и ц и к л о н л а р   т у р ғ у н   а н т и ц и к л о н л а р д а н   ҳ а м   а ж р а л и б
ч и қ и ш и   м у м к и н :   м а с а л а н ,   А з о р   о р о л л а р и   р а й о н и д а г и   а н т и ц и к л о н а н а   ш у н д а й   х у с у с и я т г а   э г а ;   в а қ т и   –   в а қ т и   б и л а н   б у   а н т и ц и к л о н д а н
ч и қ қ а н   а н т и ц и к л о н л а р   ш а р қ қ а   –   Е в р о п а   т о м о н г а   ҳ а р а к а т   қ и л а д и .  
Ў р т а ч а   г е о г р а ф и к   к е н г л и к л а р н и н г   ц и к л о н л а р и   н и ҳ о я т
к а т т а   м а й д о н н и   ў з   и ч и г а   о л а д и ;   у л а р н и н г   д и а м е т р и   б а ъ з а н   3 0 0 0   к м
д а н   к а т т а   б ў л а д и   ( к ў п и н ч а   1 0 0 0   к м   б ў л а д и ) ;   ц и к л о н л а р н и н г
м а р к а з и д а   ҳ а в о   б о с и м и   1 0 0 0 — 9 7 0   м б   ( б а ъ з а н   у н д а н   п а с т р о қ ) ,
ш а м о л   т е з л и г и   1 - 1 5   м / с е к   ( к а м д а н - к а м   ҳ о л л а р д а   3 0   м / с е к   г а   е т а д и
в а   у н д а н   ҳ а м   о р т а д и ) ,   ц и к л о н   с о а т и г а   3 0 — 5 0   к м   т е з л и к   б и л а н
ҳ а р а к а т   қ и л а д и .   Т р о п и к   ц и к л о н л а р н и н г   д и а м е т р и   б и р   н е ч а   ю з
к и л о м е т р д а н   о р т м а й д и ,   л е к и н   у л а р н и н г   м а р к а з и д а   б о с и м   б а ъ з а н
8 9 0   м б   г а   т у ш и б   қ о л а д и ,   ш а м о л   т е з л и г и   5 0   м / с е к   д а н   о ш и ш и
м у м к и н   ц и к л о н   с о а т и г а   1 5 — 2 0   к м   т е з л и к   б и л а н   с и л ж и й д и .
Ў р т а ч а   к е н г л и к л а р н и н г   ц и к л о н л а р и   қ а н ч а   м а й д о н н и
э г а л л а с а ,   а н т и ц и к л о н л а р   ҳ а м   ў ш а н ч а   м а й д о н н и   ў з   и ч и г а   о л а д и .
А н т и ц и к л о н л а р н и н г   м а р к а и н д а   б о с и м   1 0 2 0 — 1 0 3 0   м б ,   а й р и м
в а қ т л а р д а   1 0 7 0   м б   г а   е т а д и .   М а р к а з д а   ш а м о л н и н г   т е з л и г и   к и ч и к
( б а ъ з а н   ш а м о л   б у т у н л а й   б ў л м а й д и ) ,   л е к и н   а н т и ц и к л о н н и н г   ч е к к а
қ и с м л а р и д а   ш а м о л   т е з л и г и   2 0 — 3 0   м / с е к   г а   е т и ш и   м у м к и н .   К а т т а
а н т и ц и к л о н л а р   с е к и н   ҳ а р а к а т   қ и л а д и ;   ц и к л о н л а р н и н г   о р қ а с и д а н
б о р а д и г а н   а н т и ц и к л о н л а р   ш у   ц и к л о н л а р   б и л а н   б и р   х и л   т е з л и к д а
с и л ж и й д и .
4 4 .   Ҳ а в о   м а с с а л а р и   ҳ а қ и д а   т у ш у н ч а .   Ю қ о р и д а г и
п а р а г р а ф л а р   м а т е р и а л л а р и д а н   м а ъ л у м к и ,   т р о п о с ф е р а   я г о н а   в а   б и р
б у т у н   б ў л с а   ҳ а м ,   у н и н г   а й р и м   қ и с м л а р и   х о с с а л а р и г а   к ў р а   б и р -
б и р л а р и д а н   ф а р қ   қ и л а д и .   Ҳ а в о   қ а й с и   г е о г р а ф и к   к е н г л и к д а   в а
қ а н д а й   ж о й   ( ў р м о н ,   д е н г и з ,   ў т л о қ   в а   ҳ о к а з о )   у с т и д а
ж о й л а ш г а н л и г и г а   қ а р а б ,   у   с о в у қ   ё к и   и л и қ ,   н а м   ё к и   қ у р у қ ,   т и н и қ
ё к и   х и р а   б ў л и ш и   м у м к и н .   Б о ш қ а ч а   а й т г а н д а ,   т р о п о с ф е р а   б и р   қ а т о р
а л о м а т л а р и г а   к ў р а   б и р - б и р л а р и д а н   ф а р қ   қ и л а д и г а н   ҳ а в о
м а с с а л а р и г а   б ў л и н а д и .
Х а в о   м а с с а л а р и н и н г   к а т т а л и г и   г о р и з о н т а л   б ў й и ч а   б и р
н е ч а   м и н г   к и л о м е т р г а   е т а д и .   Ҳ а в о   м а с с а л а р и   ё к и   ё н м а - ё н ,   ё к и у с т м а - у с т   б ў л а д и ,   в а қ т и н ч а   б и р   ж о й д а   т у р и ш и   м у м к и н ,   л е к и н
к ў п и н ч а   б и р   ж о й д а н   и к к и н ч и   ж о й г а   к ў ч и б   ю р а д и .   Ҳ а р   б и р   ҳ а в о
м а с с а с и   ш а р т л и   р а в и ш д а   б и р   ж и н с л и   д е б   ҳ и с о б л а н а д и .   Б у н и н г
м а ъ н о с и   ш у к и ,   ҳ а в о   м а с с а с и н и н г   б и р - б и р и д а н   у з о қ   т у р г а н   т у р л и
қ и с м л а р и д а   н а м л и к ,   т е м п е р а т у р а   в а   б о ш қ а л а р   с е к и н   ў з г а р а д и
ҳ а м д а   к а м   ф а р қ   қ и л а д и .   Б и р о қ   б и р   ҳ а в о   м а с с а с и д а н   и к к и н ч и   ҳ а в о
м а с с а с и г а   ў т и ш   а н ч а   к е с к и н   б ў л а д и .   И к к и   х и л   ҳ а в о   м а с с а с и н и
а ж р а т и б   т у р г а н   з о н а   ф р о н т   д е й и л а д и .   О д а т д а   ф р о н т н и н г   и к к а л а
т о м о н и д а г и   ҳ а в о   м а с с а л а р и н и н г   х у с у с и я т л а р и   б и р - б и р и д а н   к а т т а
ф а р қ   қ и л а д и   в а   б у   х у с у с и я т л а р   т е з   ў з г а р а д и .   Ш у н д а й   қ и л и б ,   ҳ а в о
м а с с а л а р и - т р о п о с ф е р а н и н г   б и р - б и р л а р и д а н   м а ъ л у м   д а р а ж а д а
а ж р а л и б   т у р г а н   в а   ў з   х у с у с и я т л а р и г а   к ў р а   а н ч а   б и р   х и л   ( б и р
ж и н с л и )   к а т т а   қ и с м л а р и д и р ;   ҳ а в о   м а с с а л а р и   а т м о с ф е р а
о қ и м л а р и д а н   б и р и д а   б и р   ж о й д а н   и к к и н ч и   ж о й г а   к ў ч и б   ю р а д и г а н
б и р   б у т у н   ҳ а в о д и р .
Ҳ а в о   м а с с а л а р и   у з о қ   в а қ т   т у р и б   к о л г а н   ж о й д а   ( м а с а л а н ,
д о и м и й   а н т и ц и к л о н л а р   о б л а с т и д а )   ҳ а в о   м а с с а л а р и   о с о н л и к   б и л а н
т а р к и б   т о п а д и ,   я ъ н и   у л а р   б и р   қ а н ч а   м а ъ л у м   х у с у с и я т л а р г а   э г а
б ў л а д и .   Б у   ҳ а в о   м а с с а л а р и   б и р   ж о й д а   у з о қ   т у р и б   қ о л и ш и
н а т и ж а с и д а   у л а р д а   м а ъ л у м   т е м п е р а т у р а ,   н а м л и к   в а   т и н и қ л и к   ҳ о с и л
б ў л а д и ;   б у   х у с у с и я т л а р   г е о г р а ф и к   к е н г л и к к а   в а   ҳ а в о   м а с с а л а р и
қ а н д а й   ж о й   у с т и д а   т у р г а н и г а   б о ғ л и қ .   А г а р   ҳ а в о   м а с с а с и   д е н г и з
у с т и д а   ҳ о с и л   б ў л с а ,   б у н д а й   ҳ а в о   д е н г и з   ҳ а в о с и   д е й и л а д и ,   ҳ а в о
м а с с а с и   қ у р у қ л и к ,   м у з   ё к и   қ о р   у с т и д а   в у ж у д г а   к е л г а н   б ў л с а ,
б у н д а й   ҳ а в о  континентал   ҳ а в о   д е й и л а д и .
Ҳ а в о   м а с с а с и   б и р   ж о й д а н   и к к и н ч и   ж о й г а   с и л ж и г а н д а ,
у н и н г   г е о г р а ф и к   ў р н и   ў з г а р а д и ,   ш у н и н г д е к ,   ҳ а в о   м а с с а с и н и н г
т а г и д а г и   ж о й   ҳ а м   ў з г а р а д и .   Ҳ а в о   м а с с а с и   т е з   с и л ж и с а ,   у н и н г
д а с т л а б к и   х у с у с и я т л а р и   у з о қ   ж о й г а ч а   с а қ л а н а д и   в а   Е р   ш а р и н и н г
б о ш қ а     р а й о н л а р и г а   б у   х у с у с и я т л а р   к а м   ў з г а р г а н   ҳ о л д а   е т и б
б о р а д и .   Ҳ а в о   м а с с а с и   с е к и н   с и л ж и с а ,   й ў л д а ё қ   у н и н г   х у с у с и я т л а р и
х и й л а   ў з г а р и б   қ о л а д и .   Ҳ а в о   м а с с а с и   я н г и   ж о й д а   у з о қ   в а қ т   т у р и б
қ о л с а ,   б у   е р д а   3 — 9   к у н   и ч и д а   б у т у н л а й   ў з г а р а д и
( т р а н с ф о р м а ц и я л а н а д и )   в а   я н г и   х у с у с и я т л а р   о л а д и .
Ҳ а в о   м а с с а л а р и   қ у й и д а г и   а с о с и й   т и п л а р г а   б ў л и н а д и :
1 ) А р к т и к а   в а   А н т а р к т и к а   ҳ а в о с и ;   қ у т б   ў л к а л а р и д а г и   қ о р
в а   м у з л а р   у с т и д а   ҳ о с и л   б ў л а д и ;   т е м п е р а т у р а с и   п а с т ,   н а м л и г и   к а м
в а   ж у д а   т и н и қ   б ў л а д и ;
2 ) Қ у т б   ҳ а в о с и   ё к и   б о р е а л   ҳ а в о ;   ў р т а ч а   г е о г р а ф и к   к е н г л и к -
л а р н и н г   а и т и ц и к л о н л а р и д а — қ у р у қ л и к   у с т и д а   ( к о н т и н е н т а л   ҳ а в о )
ё к и   д е н г и з   у с т и д а   ( д е н г и з   ҳ а в о с и )   т а р к и б   т о п а д и .   К о н т и н е н т а л
қ у т б   ҳ а в о с и   ё з д а   и с с и қ   қ и ш д а   с о в у қ   б ў л а д и .   Е в р о п а г а   А т л а н т и к а
о к е а н и   т о м о н и д а н   д е н г и з   ҳ а в о с и   к е л г а н д а   қ и ш д а   ҳ а в о   и л и қ ,   ё з д а
э с а   с а л қ и н   б ў л а д и ; 3 ) т р о п и к   ҳ а в о ;   с у б т р о п и к   а н т и ц и к л о н л а р д а   —   о к е а н л а р
у с т и д а   д е н г и з   ҳ а в о с и ,   д а ш т   в а   ч ў л л а р   у с т и д а   к о н т и н е н т а л   ҳ а в о   в у -
ж у д г а   к е л а д и ;   т е м п е р а т у р а с и   б а л а н д   б ў л а д и ;
4 ) э к в а т о р и а л   ҳ а в о ;   а н т и п а с с а т л а р д а н   ё к и   и к к и н ч и   я р и м
ш а р н и н г   п а с с а т л а р и д а н   и б о р а т   ( п а с с а т л а р   э к в а т о р н и   к е с и б   ў т г а н д а
ш у н д а й   б ў л а д и ) ;   ш т и л л а р   п о л о с а с и д а   т а р к и б   т о п а д и ;
т е м п е р а т у р а с и   б а л а н д   в а   н а м л и г и   к ў п .
4 5 .   А т м о с ф е р а   ҳ а р а к а т л а р и н и н г
г е о г р а ф и к   а ҳ а м и я т и .   А т м о с ф е р а   ц и р қ ў л я ц и я с и н и н г
а с о с и й   г е о г р а ф и к   а ҳ а м и я т и   ш у н д а к и ,   Е р   ш а р и н и н г   б и р   ж о й и д а н
и к к и н ч и   ж о й и г а   к е т а ё т г а н   ҳ а в о   ў з и   б и л а н   б и р г а   н а м   в а   и с с и қ л и к
о л и б   б о р а д и .   П а р а л л е л л а р н и н г   й и л л и к   ў р т а ч а   т е м п е р а т у р а с и г а
а т м о с ф е р а   ц и р қ ў л я ц и я с и н и н г   у м у м и й   т а ъ с и р и н и   7 - т а б л и ц а д а н
к ў р и ш   м у м к и н .   Б у   т а б л и ц а д а   Е р д а   ҳ а в о   ҳ а р а к а т   қ и л м а й д и   д е б
ф а р а з - қ и л и н г а н   г и п о т е з а г а   н и с б а т а н   ҳ о з и р г и   ш а р о и т д а   б и р о н
п а р а л л е л д а   ҳ а в о   қ а н ч а л и к   и с с и қ   ё к и   с о в у қ   э к а н л и г и   к ў р с а т и л г а н .
Т а б л и ц а д а н   к ў р и н а д и к и ,   и с с и қ л и к   қ у й и   г е о г р а ф и к
к е н г л и к л а р д а н   ю қ о р и   г е о г р а ф и к   к е н г л и к л а р г а   б о р а д и ;   б у   ҳ о л
Қ у ё ш   р а д и а ц и я с и   б а л а н с и   м у с б и й   б ў л г а н   ( и с с и қ )   р а й о н л а р   б и л а н
Қ у ё ш   р а д и а ц и я с и   б а л а н с и   м а н ф и й   б ў л г а н   ( с о в у қ )   р а й о н л а р
ў р т а с и д а г и   т е м п е р а т у р а   ф а р қ л а р и н и   к а м а й т и р а д и   ( 6 - т а б л и ц а г а
қ а р а н г ) .
7-т а б л и ц а
Ш и м о л и й   я р и м   ш а р н и н г   ҳ а қ и қ и й   ( ҳ а р а к а т ч а н )
а т м о с ф е р а с и   б и л а н   ҳ а р а к а т   қ и л м а с д а н   б и р   ж о й д а   т у р а д и   д е б
ф а р а з   қ и л и н г а н   а т м о с ф е р а д а г и   ў р т а ч а   т е м п е р а т у р а л а р   ф а р қ и
Г
еографи
к
кенглик 0
0 1
0 0 2
0 0 3
0 0 4
0 0 5
0 0 6
0 0 7
0 0 8
0 0
Г
радус
фарқи
(Цельси
й
ҳисобид
а) +
2,0 -
4,6 -
6,8 -
4,4 +
1,9 +
8,4 +
16,2 +
18,8 +
17,4
Қ у р у қ л и к   ҳ а в о с и   б и л а н   д е н г и з   ҳ а в о с и ,   ш и м о л и й   я р и м   ш а р
ҳ а в о с и   б и л а н   ж а н у б и й   я р и м   ш а р   ҳ а в о с и   в а   ҳ а р   б и р   я р и м   ш а р д а г и
т у р л и   г е о г р а ф и к   к е н г л и к л а р   ҳ а в о с и   а л м а ш г а н д а   н а м   ҳ а м
а л м а ш и н а д и .   Б у н д а   ц и к л о н л а р   а й н и қ с а   к а т т а   р о л ь   ў й н а й д и .
Ц и к л о н л а р   ё ғ и н - с о ч и н л а р н и   ҳ о с и л   қ и л а д и   в а   у л а р н и   т а қ с и м л а б
т у р а д и .
Е р   ш а р и н и н г   ҳ а р   қ а н д а й   р а й о н и д а   о б - ҳ а в о   м а ҳ а л л и й   г е о -
г р а ф и к   ш а р о и т   т а ъ с и р и д а г и н а   э м а с ,   б а л к и   ш у   т е р р и т о р и я г а у з о қ д а н   к е л а д и г а н   в а   ў з и   б и л а н   б и р г а   я н г и   м е т е о р о л о г и к   ш а р о и т
о л и б   к е л а д и г а н   ҳ а в о   м а с с а л а р и   т а ъ с и р и д а   ҳ а м   т а р к и б   т о п а д и .
А т м о с ф е р а   ц и р қ ў л я ц и я с и   ҳ а м ,   н у р л и   э н е р г и я н и н г   к е л и ш и
в а   с а р ф   б ў л и ш и   с и н г а р и ,   и қ л и м н и   ҳ о с и л   қ и л у в ч и   м у ҳ и м
ф а к т о р д и р .   Б у   т ў ғ р и д а   в а   ҳ а в о   ҳ а р а к а т л а р и   б и л а н   б о ғ л и қ   б ў л г а н
б а ъ з н   б и р   бошқа   п р о ц е с с л а р   ( ч а н г ,   у р у ғ   в а   м е в а л а р н и н г   у ч и б ,   б и р
е р д а н   и к к и н ч и   е р г а   б о р и ш и ,   к ў ч м а   қ у м л а р ,   қ о р н и н г   т ў з и ш и   в а
б о ш қ а л а р )   ҳ а қ и д а   к е й и н р о қ   а н ч а   м у ф а с с а л   г а п и р и л а д и .
А Т М О С Ф Е Р А Д А Г И   Н А М Н И Н Г   Р Е Ж И М И   В А
Т А Қ С И М Л А Н И Ш И
4 6 .   Е р   ш а р и д а   с у в н и н г   а й л а н и б   ю р и ш и .   Е р   ш а р и д а
о к е а н л а р ,   д а р ё л а р ,   к ў л л а р   в а   ҳ о в у з л а р г и н а   э м а с ,   б а л к и   м у з л и к л а р ,
қ о р ,   д е н г и з   м у з л а р и   ҳ а м   с у в д а н   и б о р а т ,   т у п р о қ   в а   т о ғ   ж и н с л а р и г а
м а ъ л у м   ч у қ у р л и к к а ч а   с у в   с и н г г а н ,   е р   т а гида   с у в   т ў п л а н и б   қ олган
қ а т л а м л а р   б о р ,   ҳ а р   қ а н д а й   о р г а н и з м н и н г   бир қисми   а л б а т т а   с у в д и р ,
с у в   ҳ а в о   т а р к и б и д а   ҳ а м   м у қ а р p a p   у ч р а й д и .   8 - т а б л и ц а   Е р   ш а р и д а г и
с у в   з а п а с и   т ў ғ р и с и д а   у м у м и й   т а с а в в у р   б е р а д и .
8-таблица
Е р   ш а р и д а   с у в н и н г   ҳ а ж м и
( к у б   к м  хисобида)
Дунё океани 1370 000 000
Курукликда:
дарёлар 1 200
кўллар 750 000
музликлар 21 000000
ер ости сувлари 100   000   000   дан
ортнқ
Атмосферада 12   300
С у в   т а б и а т д а   т ў х т о в с и з   ҳ а р а к а т   қ и л и б ,   б и р   ҳ о л а т д а н
и к к и н ч и   ҳ о л а т г а   ў т и б   ю р а д и   ҳ а м д а   Е р   ш а р и д а   к а т т а   в а   к и ч и к
а й л а н м а   ҳ а р а к а т   қ и л а д и   ( 3 9 - р а с м ) .   О к е а н   ю з а с и д а н   с у в н и н г
б у ғ л а н и ш и ( 1 ) ,   а т м о с ф е р а д а   с у в   б у ғ и н и н г
к о н д е н с а ц и я с и ( т ў й и н и ш и )   в а   о к е а н   ю з а с и г а   ( 2 )   ё ғ и н   ё ғ и ш и
с у в н и н г   к и ч и к   а й л а н м а   ҳ а р а к а т и   д е й и л а д и .   Л е к и н   ҳ а в о   о қ и м л а р и
с у в   б у ғ и н и   қ у р у қ л и к к а   о л и б   к е л г а н д а   ( 8 )   с у в н и н г   а й л а н м а
ҳ а р а к а т и   м у р а к к а б л а ш а д и .   Қ у р у қ л и к к а   ё қ қ а н   ё ғ и н н и н г   б и р   қ и с м и
б у ғ л а н а д и   ( 3 )   в а   а т м о с ф е р а г а   қ а й т и б   ч и қ а д и   ( 4 ) ,   б о ш қ а   е р   у с т и д а н
в а   е р   о с т и д а н   п а с т   ж о й л а р г а   о қ и б   б о р а д и   в а   с у в   ҳ а в з а л а р и г а   ҳ а м д а
д а р ё л а р г а   қ у й и л а д и   ( 5 ) .   С у в н и н г   б у ғ л а н и ш   в а   қ у р у қ л и к к а   ё ғ и н
ё ғ и ш   п р о ц е с с и   к ў п   м а р т а   т а к р о р л а н и ш и   м у м к и н ,   л е к и н ,   н и ҳ о я т
ҳ а в о   о қ и м л а р и   о к е а н д а н   қ у р у қ л и к к а   к е л т и р г а н   н а м   д а р ё л а р   о р қ а л и
( 6 )   в а   е р   о с т и д а н   ( 7 )   о к е а н г а   қ а й т и б   т у ш а д и ;   б у   — с у в н и н г   к а т т а
а й л а н м а   ҳ а р а к а т и д и р . 47.   Ё ғ и н л а р .   Ё ғ и н л а р н и н г   ҳ о с и л   б ў л и ш и д а   и к к и   а с о с и й
б о с қ и ч н и   ф а р қ   қ и л и ш   к е р а к :   1 )   а т м о с ф е р а д а г и   н а м н и н г   с у в
т о м ч и л а р и г а   ё к и   м у з   к р и с т а л л ч а л а р и г а   а й л а н и ш и   у ч у н   ҳ а в о н и н г
з а р у р   м и қ д о р д а   с у в   б у ғ и г а   т ў й и н и ш и ;   2 )   ҳ о с и л   б ў л г а н   с у в
т о м ч и л а р и   ё к и   м у з   к р и с т а л л ч а л а р и н и н г   к а т т а л а ш и б   о ғ и р л и г и
о ш и ш и .   С у в   т о м ч и л а р и   а т м о с ф е р а   о р қ а л и   ў т г а н д а   б у т у н л а й
б у ғ л а н и б   к е т м а й д и г а н   д а р а ж а д а   т е з   т у ш и ш и   у ч у н   а н а   ш у н д а й   о ғ и р
б ў л и ш и   ш а р т .
А б с о л ю т   н а м л и к   б и л а н   н и с б и й   н а м л и к   ҳ а в о   н а м л и г и н и н г
б и р д а н - б и р   к ў р с а т к и ч л а р и   б ў л м а с а   ҳ а м   ж у д а   м у ҳ и м
к ў р с а т к и ч л а р и д и р .   А б с о л ю т   н а м л и к   —   м а ъ л у м   в а қ т д а   ҳ а в о д а
б ў л г а н   с у в   б у ғ л а р и н и н г   м и қ д о р и ;   а б с о л ю т   н а м л и к   б и р   к у б   м е т р
ҳ а в о д а   қ а н ч а   г р а м м   с у в   б у ғ и   б о р л и г и   б и л а н   ё к и   с у в   б у ғ и   б о с и м и н и
м у в о з а н а т л а ш т и р а д и г а н   б о с и м   б и р л и г и   ( с и м о б   у с т у н н и н г
м и л л и м е т р л а р и   ё к и   м и л л и б а р л а р )   б и л а н   ў л ч а н а д и .   Н и с б и й   н а м л и к
—   с у в   б у ғ л а р и г а   ҳ а в о н и н г   т ў й и н и ш   д а р а ж а с и ;   ҳ а в о д а   а с л и д а
б ў л г а н   с у в   б у ғ и   м и қ д о р и н и н г   ш у   ҳ а ж м д а г и   ҳ а в о н и н г   х у д д и   ш у
т е м п е р а т у р а д а   т ў й и н и ш и   у ч у н   з а р у р   б ў л г а н   м и қ д о р д а г и   с у в   б у ғ и г а
б ў л г а н   н и с б а т и д и р ;   н и с б и й   н а м л и к   п р о ц е н т   б и л а н   ў л ч а н а д и .
Ё ғ и н   ҳ о с и л   б ў л и ш и н и н г   б и р и н ч и   ( д а с т л а б к и )   б о с қ и ч и -
ҳ а в о н и н г   с у в   б у ғ л а р и г а   т ў й и н и ш и ,   я ъ н и   н и с б и й   н а м л и к н и н г   1 0 0
п р о ц е н т и г а   е т и ш и - т а б и а т д а ,   д е я р л и   ф а қ а т   б и р   й ў л   б и л а н :   ҳ а в о
т е м п е р а т у р а с и н и и г   п а с а й и ш и   н а т и ж а с и д а   р ў й   б е р а д и .   Д е м а к ,   ҳ а в о
с о в у қ   ю з а г а   т е к к а н д а   ё к и   н у р   с о ч и б   с о в и г а н д а ,   ё   б ў л м а с а ,
т е м п е р а т у р а с и   т у р л и ч а   б ў л г а н   ҳ а в о   м а с с а л а р и   а р а л а ш г а н д а   ё к и
н и ҳ о я т ,   ҳ а в о   ю қ о р и г а   к ў т а р и л и б   к е н г а й г а н д а   ( а д и а б а т и к   с о в и ш )
с у в   б у ғ л а р и   с у в   т о м ч и л а р и г а   ё к и   м у з   к р и с т а л л ч а л а р и г а   а й л а н а д и .
Б ў л а р   о р а с и д а   с ў н г г и   ш а р т   ( я ъ н и   ҳ а в о   ю қ о р и г а   к ў т а р и л и б
к е н г а й г а н д а   с у в   б у ғ л а р и н и н г   с у в   т о м ч и л а р и г а   ё к и   м у з
к р и с т а л л а р и г а   а й л а н и ш и )   э н г   я х ш и   н а т и ж а л а р   б е р а д и .   Ш у   б и л а н
б и р г а ,   с у в   б у ғ и н и н г   қ у ю л и ш и   у ч у н   п а с т   т е м п е р а т у р а н и н г   ў з и г и н а
к и ф о я   қ и л м а с л и г и   а н и қ л а н г а н .   Ҳ а в о д а   к о н д е н с а ц и я   я д р о л а р и   в а
с у б л и м а ц и я   я д р о л а р и   д е б   а т а л у в ч и   ж у д а   м а й д а   м и н е р а л
з а р р а ч а л а р н и н г   ( ч а н г )   б ў л и ш и   ҳ а м   ш а р т .   Б у   з а р р а ч а л а р н и н г   с у в б у ғ л а р и н и н г   к о н д е н с а ц и я л а н и ш и г а   ё к и   к р и с т а л л а р г а   а й л а н и ш и г а
қ а н д а й   т а ъ с и р   қ и л и ш и   ҳ а л и   т ў л а   а н и қ л а н г а н и   й ў қ ,   л е к и н   ш у   н а р с а
м а ъ л у м к и ,   г и г р о с к о п и к   з а р р а ч а л а р г и н а   а н а   ш у н д а й   т а ъ с и р
к ў р с а т а д и   в а   б у н д а й   з а р р а ч а л а р   б ў л м а г а н д а   э д и ,   с у в   б у ғ л а р и
н и с б и й   н а м л и к   4 0 0 — 6 0 0   п р о ц е н т   б ў л г а н д а г и н а   қ у ю л а р   э д и
( х о л б у к и   а т м о с ф е р а д а   ҳ е ч   в а қ т   б у н д а й   б ў л м а й д и ,   ч у н к и   ҳ а в о н и н г
т ў й и н и ш и   к а м д а н - к а м   ҳ о л л а р д а г и н а   1 0 2 — 1 0 3   п р о ц е н т   н и с б и й
н а м л и к к а   е т а д и ) .
С у в   т о м ч и л а р и   в а   қ о р   к р и с т а л л ч а л а р и н и н г   т ў п л а н и ш и д а н
б ў л у т   ҳ а м д а   т у м а н л а р   п а й д о   б ў л а д и .   Б ў л у т д а г и   б у   т о м ч и л а р   в а
к р и с т а л л ч а л а р   и к к и   й ў л   б и л а н   й и р и к л а ш а д и ;   у л а р н и н г   ю з а с и г а
я н г и - я н г и   с у в   б у ғ л а р и   ё п и ш а д и   ё к и   т о м ч и л а р   б и р - б и р л а р и г а
т ў қ н а ш и б   в а   т у р л и ч а   з а р я д л а н г а н   ( м у с б а т   в а   м а н ф и й )   т о м ч и   ҳ а м д а
к р и с т а л л ч а л а р   б и р - б и р л а р и н и   т о р т и б   қ ў ш и л а д и .   А р а л а ш
б ў л у т л а р д а ,   я ъ н и   а й н и   в а қ т д а   ҳ а м   с у в   т о м ч и л а р и д а н ,   ҳ а м   қ о р
к р и с т а л л ч а л а р и д а н   и б о р а т   б ў л у т л а р д а   ё ғ и н   э н г   о с о н   ҳ о с и л   б ў л а д и .
Т е м п е р а т у р а   н о л д а н   п а с т   б ў л г а н д а   м у з   к р и с т а л л ч а л а р и   у с т и д а   с у в
б у ғ л а р и   у с т и д а г и г а   қ а р а г а н д а   т ў й и н т и р у в ч и   ( к о н д е н с а ц и я )
б у ғ н и н г   б о с и м и   к а м   б ў л г а н л и г и д а н ,   а р а л а ш   б ў л у т д а   д о и м о   с у в
б у ғ и ,   с у в   т о м ч и л а р и   м у з   к р и с т а л л ч а л а р и г а   а й л а н и б   т у р а д и ;   д е м а к ,
с у в   т о м ч и л а р и   к и ч р а й и б   б у ғ л а н и б   к е т а д и ,   м у з   к р и с т а л л ч а л а р и   э с а
к а т т а л а ш а   б о р и б ,   м а ъ л у м   о ғ и р л и к к а   е т г а н д а н   к е й и н   п а с т г а   т у ш а
б о ш л а й д и .   Қ и ш д а   м у з   к р и с т а л л ч а л а р и   қ о р   б ў л и б ,   ё з д а   э с а
а т м о с ф е р а н и н г   қ у й и   қ а т л а м л а р и д а   э р и б ,   ё м ғ и р   б ў л и б   ё ғ а д и .
Қ о р   б и л а н   ё м ғ и р   Е р н и н г   л а н д ш а ф т   қ о б и ғ и   ҳ а ё т и д а   э н г
к а т т а   а ҳ а м и я т г а   э г а   б ў л г а н   ё ғ и н л а р д и р .   Ё ғ и н   с у в и   е р г а
с и н г м а с д а н ,   б у ғ л а н м а с д а н   в а   п а с т   ж о й л а р г а   о қ и б   к е т м а с д а н   е р ю з а с и д а   й и ғ и л с а ,   ш у   с у в   қ а т л а м и н и н г   қ а л и н л и г и   ( м и л л и м е т р   ё к и
с а н т и м е т р   ҳ и с о б и д а )   м а ъ л у м   д а в р   и ч и д а   ё қ қ а н   ё ғ и н   м и қ д о р и н и
к ў р с а т а д и .   Б и р   м и л л и м е т р   қ а л и н л и к д а   ё ғ и н   ё ғ с а ,   б и р   к в а д р а т
к и л о м е т р г а   м и н г   т о н н а   с у в   т у ш г а н   б ў л а д и .  
4 8 .   Ё ғ и н л а р н и н г   г е о г р а ф и к   т а қ с и м л а н и ш и .   Ё ғ и н л а р н и н г
г е о г р а ф и к   т а қ с и м л а н и ш и г а   қ у й и д а г и   а с о с и й   ф а к т о р л а р   т а ъ с и р
к ў р с а т а д и :
1 ) ҳ а в о   т е м п е р а т у р а с и ,   ч у н к и   ҳ а в о н и н г   н а м н и   о з   ё к и   к ў п
с и н г д и р и ш и   ҳ а м ,   б у ғ л а н и ш н и н г   т е з л и г и   ҳ а м   ҳ а в о   т е м п е р а т у р а с и г а
б о ғ л и қ д и р .   С о в у қ   о б л а с т л а р д а   с у в   к а м   б у ғ л а н а д и ,   с о в у қ   ҳ а в о н и н г
ў з и   э с а   к ў п   с у в   б у ғ и   с и н г д и р а   о л м а й д и ;   д е м а к ,   б у н д а й   ҳ а в о
к о н д е н с а ц и я   б ў л г а н д а   ( т ў й и н г а н д а )   ў з и д а н   к ў п   м и қ д о р д а   ё ғ и н
а ж р а т и б   ч и қ а р а   о л м а й д и .   И л и қ   о б л а с т л а р д а   э с а   ш а р о и т   б у н и н г
а к с и ч а д и р ;
2 ) а т м о с ф е р а   ц и р қ ў л я ц и я с и .   Ҳ а в о   ю қ о р и г а   к ў т а р и л а д и г а н
ж о й л а р д а   ( э к в а т о р   у с т и д а ,   ц и к л о н л а р д а ,   т о ғ   т и з м а л а р и н и н г
ш а м о л г а   р ў п а р а   т у р г а н   ё н   б а ғ и р л а р и д а )   ё ғ и н   ё ғ и ш и   у ч у н   қ у л а й
ш а р о и т   ҳ о с и л   б ў л а д и ;   ч у н к и   ю қ о р и г а   к ў т а р и л г а н   ҳ а в о   б о с и м   к а м
б а л а н д   з о н а л а р г а   ч и қ и б   к е н г а я д и   в а   к е н г а й и ш   н а т и ж а с и д а
с о в и й д и .   Ҳ а в о   к ў п и н ч а   п а с т г а   т у ш и б   т у р а д и г а н   ж о й л а р д а
( а н т и ц и к л о н л а р д а ,   п а с с а т л а р   о б л а с т и д а ,   т о ғ л а р н и н г   ш а м о л г а
т е с к а р и   ё н   б а ғ и р л а р и д а )   ё ғ и н   ж у д а   к а м   б ў л а д и ,   ч у н к и   п а с т г а
т у ш а ё т г а н   ҳ аво   и с и й д и   в а   т ў й и н и ш   ҳ о л а т и д а н   у з о қ л а ш а д и .
Б ў л а р д а н   б о ш қ а   ф а к т о р л а р   и к к и н ч и   д а р а ж а л и   а ҳ а м и я т г а
э г а ,   ч у н к и   б у н д а й   ф а к т о р л а р   и к к и   а с о с и й   ф а к т о р н и н г   т а ъ с и р и н и
б и р о н   ш а к л д а   а к с   э т т и р а д и .   И л и қ   д е н г и з   о қ и м л а р и н и н г   ю қ о р и
г е о г р а ф и к   к е н г л и к л а р г а   к е л и ш и   ё ғ и н   ҳ о с и л   б ў л и ш и г а   с а б а б   б ў -
л а д и ,   с о в у қ   о қ и м л а р   т а ъ с и р и д а г и   р а й о н д а   ё ғ и н   к а м   ё ғ а д и ,   ч у н к и
и л и қ   о қ и м л а р   а т м о с ф е р а н и н г   ц и к л о н и к   ц и р қ ў л я ц и я с и н и   ҳ о с и л қ илади,   с о в у қ   о қ и м л а р   к е л г а н д а   э с а ,   о д а т д а ,   ю қ о р и   б о с и м   в у ж у д г а
к е л а д и .   Т о ғ л а р н и н г   ш а м о л г а   т е с к а р и   ё н   б а ғ и р л а р и г а   н и с б а т а н
ш а м о л г а   р ў п а р а   т у р г а н   ё н   б а ғ и р л а р и г а   ё ғ и н   к ў п   т у ш а д и ,   ч у н к и   т о ғ
т и з м а с и г а   д у ч   к е л г а н   ҳ а в о   о қ и м и   б у   т о ғ   т и з м а с и н н н г   ш а м о л г а
р ў п а р а   ё н   б а ғ р и д а н   ю қ о р и г а   к ў т а р и л а д и   в а   т о ғ   қ и р р а с и д а н   о ш и б
ш а м о л г а   т е с к а р и   ё н   б а ғ и р   б ў й л а б   п а с т г а   т у ш а д и .   Й и л л и к   ё ғ и н
м и қ д о р и н и н г   т а қ с и м л а н и ш и   4 0 -   в а   4 1   р а с м л а р д а   к ў р с а т и л г а н .
Ё ғ и н л а р н и н г   ( т е м п е р а т у р а ,   ҳ а в о   б о с и м и   в а   ш а м о л л а р   к а б и )   з о н а -
з о н а   б ў л и б   т а қ с и м л а н г а н и   б у   р а с м л а р д а н   а н и қ - р а в ш а н   к ў р и н и б
т у р и б д и .   Қ у й и д а г и   ё ғ и н   з о н а л а р и   б о р :
1 ) н а м   т р о п и к   з о н а   ( т а х м и н а н   2 0 °   ш и м о л и й   к е н г л и к   б и л а н
2 0 °   ж а н у б и й   к е н г л и к   о р а с и д а ) ,   б у   з о н а н и н г   д е я р л и   ҳ а м м а   ж о й и д а
й и л и г а   7 5 0 — 1 0 0 0   м м   д а н   о р т и қ   ё ғ и н   ё ғ а д и ,   б а ъ з и   ж о й л а р д а   э с а
( М а р к а з и й   А м е р и к а ,   А м а з о н к а   ҳ а в з а с и н и н г   ғ а р б и й   қ и с м и ,   М а л а й я
а р х и п е л а г и   в а   б о ш қ а   е р л а р д а )   2 0 0 0   м м   д а н   о р т и қ   ё ғ и н   т у ш а д и .   Е р
ш а р и д а г и   э н г   н а м   ж о й   Ч е р р а п у н ж а   р а й о н и д и р   ( А с с а м ,   2 5 °
ш и м о л и й   к е н г л и к д а ) ;   б у   е р д а   ҳ а в о   ц и р қ ў л я ц и я с и   ҳ а м ,   о р о г р а ф и к
ш а р о и т   ҳ а м   қ у л а й   б ў л г а н л и г и д а н   ў р т а   ҳ и с о б д а   й и л и г а   1 2 6 6 5   м м
ё ғ и н   ё ғ а д и   ( 1 8 5 6   й и л д а   б у   е р г а   2 3   м   г а   я қ и н   ё ғ и н   т у ш г а н ;   Е р
ш а р и н и н г   ҳ е ч   б и р   ж о й и д а   ш у   в а қ т г а   қ а д а р л и   б и р   й и л д а   б у н ч а л и к
к ў п   ё ғ и н   ё қ қ а н   э м а с ) ;
2 — 3 )   ш и м о л и й   я р и м   ш а р д а   ҳ а м ,   ж а н у б и й   я р и м   ш а р д а   ҳ а м
т а х м и н а н   2 0 "   в а   4 0 ° к е н г л и к л а р   о р а с и д а   ҳ а в о   к ў п и н ч а   ю қ о р и д а н
п а с т г а   т у ш и б   т у р г а н л и г и д а н   п а с т   г е о г р а ф и к   к е н г л и к л а р н и н г   қ у р у қ
з о н а л а р и   ҳ о с и л   б ў л г а н .   М а т е р и к л а р н и н г   ё н и д а н   с о в у қ   д е н г и з
о қ и м л а р и   ў т а д и г а н   ғ а р б и й   с о ҳ и л л а р и д а   ё ғ и н   а й н и қ с а   к а м   ё ғ а д и .   Е р
ш а р и д а г и   э н г   к а т а   ч ў л л а р   а н а   ш у   қ у р у қ   з о н а л а р д а д и р .   Б а ъ з и
ж о й л а р д а ,   м а с а л а н ,   Л а - Ж о й а д а   ( П е р у   ч ў л и   1 7 °   ж а н у б и й   к е н г л и к д а )
ё к и   А с у а н д а   ( Л и в и я   ч ў л и   2 4 °   ш и м о л и й   к е н г л и к д а )   й и л и г а   б и р
т о м ч и   ҳ а м   ё ғ и н   т у ш м а й д и ;
4 — 5 )   ҳ а р   и к к а л а   я р и м   ш а р д а г и   4 0 -   в а   6 0 - п а р а л л е л л а р
о р а с и д а   ж о й л а ш г а н   ў р т а ч а   к е н г л и к л а р н и н г   н а м   з о н а л а р и .   Б у
г е о г р а ф и к   к е н г л и к л а р д а   ц и к л о н л а р   б ў л и б   т у р г а н л и г и д а н   а н ч а г и н а
( 5 0 0   м м   д а н   о р т и қ )   ё ғ и н   ё ғ а д и .   М а т е р и к л а р н и н г   ғ а р б и й
қ и р р о қ л а р и г а   ҳ а в о   о қ и м л а р и   к ў п и н ч а   ғ а р б д а н   к е л г а н л и г и д а н
ш а р қ и й   қ и р ғ о қ л а р г а   н и с б а т а н   к ў п р о қ   ё ғ и н   ё ғ а д и ;   р е л ь е ф   ҳ а р а к т е р и
( н а м   ҳ а в о   о қ и м л а р и н и н г   й ў л и н и   т ў с и б   т у р а д и г а н   т о ғ л а р )   ҳ а м
б у н г а   қ у л а й л и к   т у ғ д и р а д и ;
6 — 7 )   ҳ а р   и к к а л а   я р и м   ш а р н и н г   ю қ о р и   г е о г р а ф и к
к е н г л и к л а р и д а г и   ё ғ и н   к а м   ( 2 5 0   м м   д а н   о з )   ё ғ а д и г а н   с о в у қ
о б л а с т л а р   ( л е к и н   ц и к л о н л а р   ў т а д и г а н   а й р и м   р а й о н л а р д а   ё ғ и н   к ў п
б ў л а д и ) .   Т е м п е р а т у р а н и н г   п а с т   б ў л и ш и   б у   е р д а   ё ғ и н   к а м   ё ғ и ш и г а
с а б а б   б ў л а д и .
4 9 . Е р   ш а р и д а   н а м г а р ч и л и к   б а л а н с и .
Ю қ о р и д а   б и з   ё ғ и н л а р н и н г   т а қ с и м л а н и ш и н и   т е к ш и р и б   ч и қ д и к . Л е к и н   ё ғ и н   п р о ц е с с и н и н г   б и р   т о м о н и н и - н а м н и н г   к е л и ш и н и г и н а
к ў р с а т г а н л и г и д а н   у   б и р о н   т е р р и т о р и я д а   н а м г а р ч и л и к   к ў п   ё к и   о з
э к а н л и г и   т ў ғ р и с и д а   ф и к р   ю р и т и ш   у ч у н   е т а р л и   э м а с л и г и   м а ъ л у м .
К е л г а н   н а м   м и қ д о р и н и   ( ё ғ и н л а р )   б у   н а м н и н г   қ а н ч а   с а р ф
б ў л г а н л и г и г а   ( б у ғ л а н и ш и   в а   о қ и б   к е т и ш и )   т а қ қ о с л а г а н и м и з д а г и н а
н а м г а р ч и л и к н и н г   а с л и д а   қ а й   д а р а ж а д а   э к а н л и г и н и   а н и қ л а ш
м у м к и н .   Б у т у н   Е р   ш а р и д а   н а м г а р ч и л и к   б а л а н с и   у м у м а н
қ у й и д а г и ч а д и р :
О к е а н л а р
Ёғинлар ....................... 412 минг   к у б   к м  (ёки қалинлиги 1140   м м )
Дарёлар  с у в и   . . .   3 6   .   . . . . . . . . . . . . . . . .       .   .   .   .   . 100   м м
Буғланиш ....................   448       .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   1200
м м
Қуруқлик 
(Океанга оқиб борадиган сувлар билан бирга)
                  Ёғинлар   .   .   .   .   .   .   .   .   99   минг   к у б   к м   (ёки   қалинлиги   850
м м )
Дарёлар  с у в и   . . .  35 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  310   м м
Буғланиш ........................ 63  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  540   м м
Куруқлик
(Океанга оқиб борадиган сувлар кирмайди)
Ёғинлар ................................................... 8 минг   к у б   к м
Буғланиш ................................................ 8 
Б у   ҳ и с о б д а н   к ў р и н а д и к и ,   о к е а н   ю з а с и д а н   б у ғ л а н а д и г а н
н а м   ё ғ и н   б ў л и б   қ а й т и б   к е л г а н   н а м д а н   к ў р а   к ў п р о қ д и р ;   л е к и н
о к е а н г а   қ у р у қ л и к д а г и   с у в   ( д а р ё л а р )   к е л и б   т у р а д и .   Қ у р у қ л и к д а   э с а ,
а к с и н ч а ,   б у ғ л а н а д и г а н   н а м д а н   к ў р а   ё ғ и н   к ў п р о қ   ё ғ а д и ;   о р т и қ ч а   с у в
о к е а н г а   о қ и б   к е т а д и .   Е р   ш а р и д а   н а м   и н т е н с и в   р а в и ш д а   а й л а н и б
ю р а д и ;   й и л л и к   ё ғ и н   м и қ д о р и   ( 5 1 9   м и н г   к у б   к м )   ҳ о с и л   б ў л и ш и   у ч у н
а т м о с ф е р а д а г и   н а м   ( а т м о с ф е р а д а   ў р т а   ҳ и с о б д а   1 2 , 3   м и н г   к у б   к м
н а м   б ў л а д и ;   8 - т а б л и ц а г а   қ а р а н г )   б и р   й и л д а   4 2   м а р т а   а й л а н и ш и
к е р а к .   5 1 9   м и н г   к у б   к м   с у в н и   б у ғ л а т и ш   у ч у н   Қ у ё ш д а н   Е р г а   к е л г а н
б у т у н   э н е р г и я н и н г   2 0   п р о ц е н т и д а н   к ў п р о ғ и   с а р ф   б ў л а д и .
Қ у р у қ л и к д а г и   т у р л и   к е н г л и к   з о н а л а р и д а   н а м г а р ч и л и к
б а л а н с и   т ў ғ р и с и д а   м у к а м м а л р о қ   м а ъ л у м о т л а р   9 - т а б л и ц а д а
к е л т и р и л г а н .
9-т а б л и ц а
К у р у қ л и к н и н г   к е н г л и к   з о н а л а р и д а   ё ғ и н л а р н и н г ,
б у ғ л а н и ш н и н г   в а   о қ и б   к е т а д и г а н   с у в л а р н и н г   ў р т а ч а   й и л л и к
м и қ д о р и
( м м  ҳисобида) Ке	
нглик	
зоналари	
Ёғ	
инлар 	
Буғ	
ланиш
 	
О
қ	
иб кетадиган	
сув	
Ке	
нглик	
зоналари	
Ёғ	
инлар 	
Буғ	
ланиш
 	
О
қ	
иб кетадиган	
сув 	
Ш
имолий ярим ш
ар8
0-70 0
7
0-60 0
6
0-50 0
5
0-40 0
4
0-30 0
3
0-20 0
2
0-10 0
1
0-0 0 1
94
3
40
5
10
5
61
5
01
5
13
7
63
1
677 3
8
1
00
2
30
3
71
4
13
3
70
5
69
1
112 1
56
2
40
2
80
1
90
8
8
1
43
1
94
5
65	
Ж
анубий ярим ш
ар  0
-10 0
1
0-20 0
2
0-30 0
3
0-40 0
4
0-50 0
5
0-60 0
6
0-90 0 1
872
1
110
6
07
5
64
8
68
9
76
1
00 1
143
8
40
4
64
4
30
4
38
1
98
2
0 7
29
2
70
1
43
1
34
4
30
7
78
8
0
Д Е Н Г И З  ОҚИМЛАРИ -   И Қ Л И М  ФАКТОРИ
5 0 . Д е н г и з   о қ и м л а р и н и н г   ҳ о с и л   б ў л и ш и
в а   к л а с с и ф и к а ц и я с и .   О к е а н д а   с у в   ҳ а р а к а т и н и н г   э н г   м у ҳ и м
ш а к л л а р и д а н   б и р и   б ў л г а н   д е н г и з   о қ и м л а р и   с у в   м а с с а л а р и н и н г   ҳ а р
ҳ о л д а   д о и м   б и р   т о м о н г а   г о р и з о н т а л   с и л ж и ш и д и р .   О қ и м л а р   ҳ о с и л
б ў л и ш и г а   к ў р а   қ у й и д а г и   т у р л а р г а   б ў л и н а д и :   и ш қ а л а н и ш
н а т и ж а с и д а   ҳ о с и л   б ў л а д и г а н   ф р и к ц и я   о қ и м л а р и ,   д е н г и з   с а т ҳ и н и н г
н и ш а б   б ў л и ш и д а н   в у ж у д г а   к е л а д и г а н   г р а в и т а ц и о н - г р а д и е н т
о қ и м л а р   в а   д е н г и з   с у в и   к ў т а р и л и ш и   ҳ а м д а   қ а й т и ш и д а н   п а й д о
б ў л а д и г а н   о қ и м л а р .   Д е н г и з   с у в и   к ў т а р и л и ш и   в а   қ а й т и ш и д а н   ҳ о с и л
б ў л а д и г а н   о қ и м л а р   т е з л и г и   а н ч а   к а т т а   б ў л с а   ҳ а м ,   Д у н ё   о к е а н и
с у в л а р и н и н г   ҳ а р а к а т и д а   с е з и л а р л и   р о л ь   ў й н а м а й д и ;   ш у н и н г   у ч у н
д а с т л а б к и   и к к и   г р у п п а   о қ и м л а р   г е о г р а ф и к   н у қ т а и   н а з а р д а н
д и қ қ а т г а   э н г   с а з о в о р   о қ и м л а р д и р .
Ф р и к ц и я   о қ и м л а р и д а н   э н г   м у ҳ и м и   д р е й ф   о қ и м л а р и д и р ;   б у
о қ и м л а р   у з о қ   в а қ т   д а в о м и д а   б и р   т о м о н д а н   э с а д и г а н   ш а м о л л а р
т а ъ с и р и д а   қ о с и л   б ў л а д и ,   б у н д а   ҳ а р а к а т   қ и л а ё т г а н   ҳ а в о   и ш қ а л а н и ш
к у ч и   в а   т ў л қ и н л а р н и   ш а м о л г а   р ў п а р а   т у р г а н   т о м о н и г а   б о с и ш и
н а т и ж а с и д а   о к е а н   ю з а с и д а г и   с у в   з а р р а л а р и н и   с у р и б   к е т а д и ,
с у в н и н г   ю қ о р и   қ а т л а м и д а г и   з а р р а л а р н и н г   ҳ а р а к а т и   ч у қ у р р о қ
қ а т л а м л а р н и   ҳ а м   ҳ а р а к а т г а   к е л т и р а д и ,   ч у қ у р г а   т у ш г а н   с а р и
ҳ а р а к а т   с е к и н л а ш а   б о р а д и .
Д е н г и з   с а т ҳ и н и н г   н и ш а б л и г и   н а т и ж а с и д а   в у ж у д г а
к е л а д и г а н   о қ и м л а р   г р у п п а с и   ў з   н а в б а т и д а   т ў р т   т у р г а   б ў л и н а д и :
қ у й и л м а   о қ и м л а р ,   ҳ а й д а м а   о қ и м л а р ,   з и ч л и к   о қ и м л а р и ,
к о м п е н с а ц и я   о қ и м л а р и .   Д у н ё   о к е а н и н и н г   и к к и   р а й о н и   о р а с и д а о к е а н   ю з а с и н и н г   б и р   т о м о н г а   н и ш а б   б ў л и ш и   б у   р а й о н л а р д а н
б и р и д а   с у в   с а т ҳ и н и н г   к ў т а р и л и ш и   в а   п а с а й и ш и д а н   в у ж у д г а
к е л а д и .   О к е а н н и н г   и к к и   ж о й и д а   с у в   с а т ҳ и н и н г   ў з г а р и ш и   д а р ё л а р
қ у й и л и ш и ,   ё ғ и н л а р   ё ғ и ш и   ё к и   б у ғ л а н и ш   ҳ и с о б и г а   р ў й   б е р с а ,
қ у й и л м а   о қ и м   ҳ о с и л   б ў л а д и .   Т а ш қ и   к у ч л а р   ( м а с а л а н ,   ш а м о л л а р )
н а т и ж а с и д а   с у в   о қ и б   к е л и б   ё к и   о қ и б   к е т и б ,   с у в   с а т ҳ и   к ў т а р и л с а
ё к и   п а с а й с а ,   б у н д а й   о қ и м   - ҳ айдама оқим   д е й и л а д и .
Зичлик   оқимлари   с у в и   т у р л и ч а   з и ч л и к д а   б ў л г а н   с у в
ҳ а в з а л а р и   о р а с и д а   в у ж у д г а   к е л а д и ;   з и ч л и к   с у в н и н г   т е м п е р а т у р а с и
в а   ш ў р л и г и г а   б о ғ л и қ ,   с у в н и н г   т е м п е р а т у р а с и   б и л а н   ш ў р л и г и   э с а ,
ў з   н а в б а т и д а ,   ё ғ и н л а р н и н г   б у ғ л а н и ш и ,   м у з л а р н и н г   э р и ш и   в а   б о ш қ а
п р о ц е с с л а р г а   б о ғ л и қ д и р .
Ҳ а р   қ а н д а й   д е н г и з   о қ и м и   ҳ а м   ш у н г а   о л и б   к е л а д и к и ,   о қ и м
б о ш л а н г а н   р а й о н д а   о қ и м   с у в н и   о л и б   к е т и ш и   н а т и ж а с и д а   д е н г и з
с а т ҳ и   п а с а я д и ,   о қ и м   к е л г а н   ж о й д а   э с а   о қ и м   о л и б   к е л г а н   с у в д а н
д е н г и з   с а т ҳ и   к ў т а р и л а д и .   Д е н г и з   с а т ҳ и   п а с а й г а н   е р   ё н в е р и д а г и
ж о й л а р д а н   с у в   о қ и б   к е л и б ,   д е н г и з н и н г   ў ш а   с у в   с а т ҳ и   п а с а й г а н
қ и с м и н и   т ў л д и р а д и ,   ш у н д а  компенсация оқимлари   в у ж у д г а   к е л а д и .
Т а б и а т д а   о қ и м л а р н и н г   п а й д о   б ў л и ш и г а ,   о д а т д а ,   ю қ о р и д а
а й т и л г а н   ф а к т о р л а р д а н   б и т т а с и г и н а   э м а с ,   б а л к и   б и р   н е ч а   ф а к т о р
т а ъ с и р   э т а д и ,   ш у н и н г   у ч у н   д е н г и з   о қ и м л а р и н и н г   к ў п ч и л и г и   б и р
қ а н ч а   ф а к т о р л а р   н а т и ж а с и д а   ҳ о с и л   б ў л а д и .
А й р и м   ҳ о л л а р н и   ҳ и с о б г а   о л м а г а н д а ,   д е н г и з   о қ и м л а р и   2 0 0 -
3 0 0   м   г а ч а   б ў л г а н   қ а л и н л и к д а г и   с у в   қ а т л а м и н и   ў з   и ч и г а   о л а д и .
О қ и м н и н г   й ў н а л и ш и ,   б и р и н ч и   г а л д а ,   ш у   о қ и м н и   в у ж у д г а
к е л т и р г а н   б а р ч а   к у ч л а р н и н г   й ў н а л и ш и г а   б о ғ л и қ д и р .   Б у н д а н
т а ш қ а р и ,   д е н г и з   о қ и м л а р и н и н г   й ў н а л и ш и г а   Е р - а й л а н и ш и н и н г
б у р у в ч и   к у ч и ,   б у   о қ и м   й ў л и д а   у ч р а й д и г а н   т ў с и қ л а р   ( о р о л л а р ,   я р и м
о р о л л а р )   в а   д е н г и з   т а г и н и н г   р е л ь е ф и   ( а г а р   о қ и м н и н г   о с т к и   қ и с м и
д е н г и з   т а г и г а   т е г и б   ў т с а )   т а ъ с и р   э т а д и .
5 1 .   Д е н г и з   о қ и м л а р и н и н г
т а қ с и м л а н и ш и д а г и   э н г   м у ҳ и м   қ о н у н и я т л а р .   Д у н ё
о к е а н и д а г и   о қ и м л а р н и н г   у м у м и й   с х е м а с и   в а   б у   о қ и м л а р д а н   э н г
к а т т а л а р и н и н г   н о м и   4 2 - р а с м д а   к е л т и р и л г а н .   Б у   с х е м а н и   к ў р и б
ч и қ и б ,   қ у й и д а г и   х у л о с а л а р г а   к е л и ш   м у м к и н :
1   ҳ а м м а   о к е а н л а р д а   э к в а т о р н и н г   ҳ а р   и к к а л а   т о м о н и д а   П а с -
с а т   о қ и м л а р и   б о р ,   б у   о қ и м л а р   ў ш а   е р д а   д о и м и й   э с и б   т у р а д и г а н
ш а м о л л а р   ( п а с с а т л а р )   н а т и ж а с и д а   п а й д о   б ў л а д и .   Б у   о қ и м л а р
ш а р қ д а н   ғ а р б г а   т о м о н   б о р а д и ,   я ъ н и   ш и м о л и й   я р и м   ш а р д а   п а с -
с а т л а р   ( К о р и о л и с   к у ч и г а   к ў р а )   ў н г г а ,   ж а н у б и й   я р и м   ш а р д а   ч а п г а
б у р и л а д и .   А т л а н т и к а   о к е а н и д а   в а   Т и н ч   о к е а н д а ,   Ш и м о л и й   в а
Ж а н у б и й   П а с с а т   о қ и м л а р и   ў р т а с и д а ,   б у   о қ и м л а р   б о ш л а н а д и г а н
ж о й л а р д а   Э к в а т о р и а л   қ а р ш и   о қ и м л а р   б о р ,   л е к и н   п а й д о   б ў л и ш и г а
к ў р а   к о м п е н с а ц и я   о қ и м и   б ў л г а н   б у   о қ и м л а р   қ а р а м а - қ а р ш и   т о м о н г а ( ғ а р б д а н   ш а р қ қ а )   о қ а д и .   Ж а н у б и й   я р и м   ш а р н и н г   ў р т а ч а   г е о г р а ф и к
к е н г л и к л а р и д а   ш а м о л л а р н и н г   д о и м и й   э с и б   т у р и ш и   ж и ҳ а т и д а н
п а с с а т л а р   р е ж и м и г а   ж у д а   ў х ш а ш   F a p б и й   Ш а м о л л а р   о қ и м и   б о р ,   б у
к а т т а   о қ и м   П а с с а т   о қ и м л а р и г а   ў х ш а ш   б ў л а д и ,   б и р о қ   ғ а р б д а н
ш а р қ қ а   қ а р а б   о қ а д и ;
2 ) Ҳ и н д   о к е а н и н и н г   ш и м о л и й   қ и с м и д а   Ш и м о л и й   П а с с а т
о қ и м и   й ў қ ,   ч у н к и   б у   е р д а   п а с с а т л а р   ў р н и г а   м у с с о н   ш а м о л л а р и
э с и б   т у р а д и .   М у с с о н   ш а м о л л а р и д а н   ҳ о с и л   б ў л г а н   м у с с о н   д е н г и з
о қ и м л а р и   м а в с у м л а р г а ,   я ъ н и   қ и ш к и   в а   ё з г и   м у с с о н л а р н и н г
а л м а ш и ш и г а   қ а р а б   ў з   й ў н а л и ш и н и   ў з г а р т и р и б   т у р а д и   ( 4 2 - р а с м г а
қ а р а н г ) ;
3 ) д е н г и з   о қ и м л а р и   ҳ а р   б и р   о к е а н д а   о к е а н   ц и р қ ў л я ц и я с и
ҳ а л қ а л а р и   ҳ о с и л   қ и л а д и .   Б у н д а й   ҳ а л қ а л а р д а н   э н г   к а т т а л а р и   э к -
в а т о р   б и л а н   4 0 - п а р а л л е л л а р   о р а с и д а д и р ,   ш и м о л и й   я р и м   ш а р д а г и
ҳ а л қ а л а р д а   с у в   с о а т   с т р е л к а с и   й ў н а л и ш и   б ў й и ч а   ҳ а р а к а т   қ и л а д и ,
ж а н у б и й   я р и м   ш а р д а   э с а   с о а т   с т р е л к а с и   й ў н а л и ш и г а   т е с к а р и
ҳ а р а к а т   қ и л а д и .   Ҳ а р   и к к а л а   я р и м   ш а р д а   ҳ а м   б у   о қ и м л а р   ҳ а л қ а с и
с у б т р о п и к   а н т и ц и к л о н л а р   о б л а с т л а р и н и   ў р а б   т у р а д и .   Б и р о қ   ш у
н а р с а н и   п а й қ а ш   м у м к и н к и ,   о к е а н л а р н и н г   а т м о с ф е р а   б о с и м и   п а с т
б ў л г а н   қ и с м л а р и д а   ц и к л о н л а р   н а т и ж а с и д а   с у в   а й л а н и б   ҳ а р а к а т
қ и л и б   т у р а д и   ( ш и м о л и й   я р и м   ш а р д а   с у в   с о а т   с т р е л к а с и
й ў н а л и ш и г а   т е с к а р и ,   ж а н у б и й   я р и м   ш а р д а   с о а т   с т р е л к а с и
й ў н а л и ш и   б ў й и ч а   ҳ а р а к а т   қ и л а д и ) .   А н а   ш у л а р н и ,   ш у н и н г д е к
п а с с а т   в а   м у с с о н   о қ и м л а р и н и н г   ҳ о с и л   б ў л и ш   с а б а б л а р и н и   в а у л а р н и н г   қ а е р л а р д а   э к а н л и г и н и   э ъ т и б о р г а   о л с а к ,   о к е а н л а р
ю з а с и д а г и   с у в л а р н и н г   ц и р қ ў л я ц и я с и   Д у н ё   о к е а н и н и н г   б и р о н
ж о й и д а   а т м о с ф е р а   ц и р қ ў л я ц и я с и   х у с у с и я т л а р и н и   д е я р л и   т ў л а   а к с
э т т и р и ш и н и   к ў р и ш   о с о н .
5 2 .   Д е н г и з   о қ и м л а р и н и н г   и қ л и м д а г и   р о л и .
Б у т у н   Е р   ш а р и   ю з а с и н и н г   7 1   п р о ц е н т и н и   э г а л л а б   ё т г а н   о к е а н   ў з
м а й д о н и   к а т т а   б ў л г а н л и г и д а н   Қ уёш   э н е р г и я с и н и н г   а с о с и й   қ и с м и н и
о л а д и ,   с у в н и н г   и с с и қ л и к   с и ғ и м и   к а т т а   б ў л г а н л и г и   н а т и ж а с и д а   э с а
о к е а н   а н а   ш у   э н е р г и я н и н г   а с о с и й   а к к у м у л я т о р и   ҳ а м д и р .   С у в
м а с с а л а р и   с о в и г а н д а   ў з и д а н   ҳ а в о г а   а н ч а   м и қ д о р д а   и с с и қ л и к
ч и қ а р а д и ,   с у в   м а с с а л а р и   ҳ а в о д а н   и с и г а н д а   э с а   у н д а н   к ў п г и н а   и с -
с и қ л и к   о л а д и 6
.   У м у м а н   д е н г и з н и н г ,   ж у м л а д а н   д е н г и з   о қ и м л а р и -
н и н г   и қ л и м г а   н и ҳ о я т д а   к у ч л и   т а ъ с и р   э т и ш и н и н г   с а б а б и   а н а
ш у н д а д и р .   Д е н г и з   о қ и м л а р и н и н г   р о л и н и   я н а   ш у   ҳ а м   о ш и р а д и к и ,
б у   о қ и м л а р   и с с и қ л и к н и   б и р   х и л   г е о г р а ф и к   к е н г л и к л а р д а н   б о ш қ а
г е о г р а ф и к   к е н г л и к л а р г а   олиб   боради ,   я ъ н и   и с с и қ л и к н и   қ а й т а д а н
т а қ с и м л а б   т у р а д и .   Б у   ж и ҳ а т д а н   қ а р а г а н д а   б и р   х и л   о қ и м л а р   и л и қ ,
б о ш қ а л а р и   с о в у қ   о қ и м л а р   э к а н л и г и н и   н а з а р д а   т у т и ш   м у ҳ и м д и р .
О қ и б   к е л г а н   с у в   у   етиб   б о р г а н   р а й о н л а р д а г и   с у в д а н   и л и қ   б ў л с а ,
б у н д а й   о қ и м л а р   илиқ   о қ и м л а р   д е й и л а д и ;   о қ и б   к е л г а н   с у в н и н г
т е м п е р а т у р а с и   б у   о қ и м л а р   е т и б   к е л г а н   е р л а р д а г и   с у в
т е м п е р а т у р а с и г а   н и с б а т а н   п а с т   б ў л с а ,   б у н д а й   о қ и м л а р   со вуқ
о қ и м л а р   ҳ и с о б л а н а д и .   О д а т д а ,   п а с т   г е о г р а ф и к   к е н г л и к л а р д а н
ю қ о р и   г е о г р а ф и к   к е н г л и к л а р г а   б о р а д и г а н   о қ и м л а р   и л и қ ,   юқори
г е о г р а ф и к   к е н г л и к л а р д а н   п а с т   г е о г р а ф и к   к е н г л и к л а р г а   к е л а д и г а н
о қ и м л а р   с о в у қ   б ў л а д и . Д е н г и з   о қ и м л а р и   и қ л и м г а   б е в о с и т а   т а ъ с и р
қ и л м а й д и ,   б а л к и   ҳ а в о   м а с с а л а р и   о р қ а л и   т а ъ с и р   э т а д и .   Д е н г и з
о қ и м л а р и   ҳ а в о   м а с с а л а р и н и   и с и т и ш и   ё к и   с о в и т и ш и   м у м к и н .
К а л и ф о р н и я н и н г ,   Ж а н у б и й   А м е р и к а н и н г ,   А ф р и к а   в а
А в с т р а л и я н и н г   с о в у қ   о қ и м л а р   ў т а д и г а н   ғ а р б и й   с о ҳ и л л а р и   и қ л и м и
ш у   м а т е р и к л а р н и н г   х у д д и   ў ш а   к е н г л и к л а р д а г и   и ч к и   қ и с м л а р и
и қ л и м и г а   н и с б а т а н   с о в у қ р о қ д и р ;   а к с и н ч а ,   и л и қ   о қ и м л а р   ў т а д и г а н
с о ҳ и л л а р н и н г   и қ л и м и   м а т е р и к л а р   и ч к и   қ и с м л а р и н и н г   и қ л и м и д а н
и л и қ р о қ   в а   ю м ш о қ р о қ   б ў л а д и   ( ж у м л а д а н   2 7   в а   2 8 - р а с м л а р д а г и
и з о т е р м а л а р н и н г   и л и қ   в а   с о в у қ   о қ и м л а р   т а ъ с и р и д а   ш и м о л г а   ё к и
ж а н у б г а   б у р и л и ш и   ш у н и   к ў р с а т а д и ) .   Л а б р а д о р д а   в а   К а н а д а
а р х и п е л а г и д а   т у н д р а   б ў л с а ,   Ғ а р б и й   Е в р о п а д а   ў ш а   к е н г л и к л а р д а
и г н а   б а р г л и   в а   а р а л а ш   ў р м о н л а р   ў с а д и ;   ч у н к и   Л а б р а д о р н и н г   в а
К а н а д а   а р х и п е л а г и н и н г   с о ҳ и л л а р и   с о в у қ   Л а б р а д о р   о қ и м и
т а ъ с и р и д а ,   Ғ а р б и й   Е в р о п а н н н г   ў ш а   к е н г л и к л а р д а г и   ж о й л а р и   э с а
и л и қ   А т л а н т и к а   о қ и м и   ( я ъ н и   Г о л ь ф с т р и м н и н г   ў з и г а   х о с
д а в о м и ) н и н г   т а ъ с и р и д а д и р .   И л и қ   о к и м л а р   ў р т а ч а   г е о г р а ф и к
6
  Бир куб сантиметр денгиз  суви  1 0  
совиганда чиққан  иссиқлик  билан  3134   к у б   с м  
ҳ а в о н и   1°  иситиш  мумкин к е н г л и к л а р д а г и   в а   қ у т б   я қ и н и д а г и   о б л а с т л а р г а   к а н ч а   к ў п   к и р и б
б о р с а ,   б у   о қ и м л а р н и н г   и қ л и м г а   т а ъ с и р и   ш у н ч а   о р т а   б о р а д и ;   б у
ж и ҳ а т д а н ,   м а с а л а н ,   А т л а н т и к а   о қ и м и н и н г   р о л и   Т и н ч   о к е а н д а г и
х у д д и   ш у н д а й   К у р о с и о   о қ и м и г а   н и с б а т а н   ж у д а   к а т т а ,   ч у н к и
А т л а н т и к а   о қ и м и   К у р о с и о   о к и м и г а   н и с б а т а н   д е я р л и   4 0 0
  ш и м о л г а
к и р и б   б о р а д и .
Г о л ь ф с т р и м   в а   А т л а н т и к а   о қ и м и   Ш и м о л и й   А т л а н т и к а н и н г
ҳ а р   б и р   к в а д р а т   с а н т и м е т р   ж о й и г а   й и л и г а   8 0 — 1 0 0   к а т т а   к а л о р и я
и с с и қ л и к   о л и б   к е л а д и ,   б у   и с с и қ л и к   ш у   р а й о н л а р д а г и   қ у ё ш
р а д и а ц и я с и г а   т а х м и н а н   т е н г   к е л а д и .   К у р о с и о   о қ и м и   Я п о н
о р о л л а р и   я қ и н и г а   2 0 — 3 0   к а т т а   к а л о р и я   и с с и қ л и к   о л и б   к е л а д и ,
с о в у қ   К а л и ф о р н и я   о қ и м и   ў т а д и г а н   К а л и ф о р н и я   с о ҳ и л и   я қ и н и д а
1 2 0   в а   4 0 °   ш и м о л и й   к е н г л и к   о р а с и д а   э с а   о к е а н   ҳ а р   к в а д р а т
с а н т и м е т р   ж о й д а н   й и л и г а   6 0   г а ч а   к а т т а   к а л о р и я   э н е р г и я   с а р ф
қ и л а д и .
Д е н г и з   о қ и м л а р и   ё ғ и н л а р н и н г   т а қ с и м л а н и ш и г а   ҳ а м
б а в о с и т а   т а ъ с и р   э т и ш и   ш у б ҳ а с и з д и р .   И л и қ   о қ и м л а р н и   к ў п и н ч а
ц и к л о н л а р   ў т а д и г а н   к а т т а   й ў л л а р г а   ў х ш а т и ш   м у м к и н ;   с о в у қ
о қ и м л а р   у с т и д а ,   о д а т д а ,   ю қ о р и   а т м о с ф е р а   б о с и м и   ҳ о с и л   б ў л а д и .
Ш у н г а   к ў р а ,   с о в у қ   о қ и м л а р   ў т а д и г а н   қ и р ғ о қ л а р д а   ё ғ и н   к а м   б ў л а д и ,
я қ и н и д а н   и л и қ   о қ и м л а р   ў т а д и г а и   с о ҳ и л л а р д а   э с а   ё ғ и н   к ў п   ё ғ а д и .
Р Е Л Ь Е Ф Н И Н Г   И Қ Л И М Г А   Т А Ъ С И Р И
53. Р е л ь е ф   в а   и с с и қ л и к   ш а р о и т л а р и .   Э р к и н   а т м о с ф е р а д а   ҳ а р
1 0 0   м   к ў т а р и л г а н д а   т е м п е р а т у р а   0,6°   п а с а я   б о р а д и .   Т о ғ л а р д а   ҳ а м
ю қ о р и г а   ч и қ қ а н   с а р и   т е м п е р а т у р а   п а с а я   б о р а д и ,   л е к и н   б у   ж у д а
м у р а к к а б   ҳ о д и с а д и р ,   ч у н к и   т о ғ л а р д а   т е м п е р а т у р а н и н г   п а с а я
б о р и ш и г а   б а л а н д л и к к и н а   э м а с ,   б а л к и   р е л ь е ф   шакллари   ҳ а м   т а ъ с и р
э т а д и .   Р е л ь е ф   ш а к л л а р и н и н г   и к к и   а ҳ а м и я т и   б о р :   1 )   ё н
б а ғ и р л а р н и н г   экспозицияси   ф а к т о р и ,   я ъ н и   ё н   б а ғ и р л а р н и н г   қ а й с и
т о м о н г а   қ а р а г а н л и г и   ( э р к и н   а т м о с ф е р а д а   б у   н а р с а   й ў қ ,   а л б а т т а ) ;
ж а н у б г а ,   ш и м о л г а ,   ғ а р б г а   в а   б о ш қ а   т о м о н г а   қ а р а г а н   ( ё н   б а ғ и р л а р
а й н и   б и р   в а қ т н и н г   ў з и д а   т у р л и   м и қ д о р д а   и с с и қ л и к   о л а д и   в,а
т у р л и ч а   м и қ д о р д а   и с с и қ л и к   с а р ф л а й д и ;   б и р   т о м о н г а   қ а р а г а н ,
л е к и н   т и к л и г и   т у р л и ч а   б ў л г а н   ё н   б а ғ и р л а р   ҳ а м   и с с и қ л и к   р е ж и м и
ж и ҳ а т и д а н   б и р - б и р л а р и д а н   ф а р қ   қ и л а д и .   2 )   м а ъ л у м   ҳ а ж м д а г и
ҳ а в о н и н г   қ а й   д а р а ж а д а   ҳ а р а к а т   қ и л и ш и   ш у   ж о й   р е л ь е ф и
ш а к л л а р и г а   б о ғ л и қ ,   б у   н а р с а   с у т к а   д а в о м и д а   т е м п е р а т у р а н и н г
ў з г а р и ш   ҳ а р а к т е р и г а   ҳ а м   т а ъ с и р   э т а д и .   Ю з а с и   т е к и с р о қ ,   к е н г   я с с и
т о ғ л и к л а р   у с т и д а   в а   ч у қ у р   ж о й л а р д а   ҳ а в о   у з о қ   в а қ т   т у р и б   қ о л и ш и
м у м к и н ;   а к с и н ч а ,   т о р   т е п а л а р и д а г и   с о в у қ   ҳ а в о   ё н   б а ғ и р л а р д а н
в о д и й л а р г а   о қ и б   т у ш а д и   в а   б у   ҳ а в о н и н г   ў р н и н и   п а с т д а н   с у р и б
ч и қ а р и л г а н   и л и қ р о қ   ҳ а в о   о л а д и .   Қ и ш д а   т о ғ л а р д а ,   а й н и қ с а   т е з - т е з
б ў л и б   т у р а д и г а н   температура   инверсияси   ( я ъ н и   ю қ о р и   к ў т а р и л г а н
с а р и   т е м п е р а т у р а   п а с а й м а с д а н ,   а к с и н ч а   о ш и б   б о р и ш и ) ҳ о д и с а л а р и н и н г   с а б а б и   а н а   ш у н д а д и р ,   т е м п е р а т у р а   и н в е р с и я с и
б а ъ з а н   ш у   қ а д а р   к а т т а   б ў л а д и к и   п а с т д а   қ и ш   ҳ а в о с и   б ў л г а н и   ҳ о л д а
т о ғ   т е п а л а р и д а   қ о р л а р   э р и й д и .
5 4 . Р е л ь е ф   в а   ҳ а в о   ҳ а р а к а т л а р и .     Р е л ь е ф
ў з и н и н г   б а л а н д л и г и г а   в а   т е к и с - н о т е к и с л и г и г а ,   ш у н и н г д е к ,
ш а к л л а р и н и н г   г р у п п а л а н и ш и   в а   ж о й л а ш и ш и г а   қ а р а б ,   ҳ а р а к а т
қ и л а ё т г а н   ҳ а в о   м а с с а л а р и г а   н и с б а т а н   х и л м а - х и л   ф у н к ц и я л а р н и
б а ж а р а д и .   Р е л ь е ф   б а л а н д - п а с т   б ў л г а н л и г и д а н   у м у м а н   о л г а н д а   ҳ а в о
ҳ а р а к а т и г а   т ў с қ и н л и к   қ и л а д и ,   н а т и ж а д а   е р   б и л а н   а т м о с ф е р а н и н г
қ у й и   қ а т л а м л а р и   ў р т а с и д а   и ш қ а л а н и ш   к у ч а я д и ,   ш у н и н г д е к ,   б у
қ а т л а м л а р д а   к ў п д а н - к ў п   у ю р м а л а р   ( қ у ю н л а р )   ҳ о с и л   б ў л а д и ,   а н а   ш у
у ю р м а л а р н и   б а р т а р а ф   қ и л и ш   у ч у н   ш а м о л н и н г   к ў п г и н а   э н е р г и я с и
с а р ф   б ў л а д и .   Н о т е к и с   ж о й л а р г а   қ а р а г а н д а   т е к и с л и к л а р д а   ш а м о л
к а м   т ў с қ и н л и к к а   у ч р а й д и .
Т о ғ   т и з м а л а р и ,   а й н и қ с а   б а л а н д   тоғ   т и з м а л а р и   ҳ а в о
м а с с а л а р и н и н г   б и р   ж о й д а н   и к к и н ч и   ж о й г а   о қ и ш и   у ч у н   с о ф
м е х а н и к   т ў с и қ д и р ,   л е к и н   т у р л и   т о ғ   т и з м а л а р и   т у р л и ч а   т ў с қ и н л и к
қ и л а д и .   И л и қ   ҳ а в о   м а с с а л а р и   т о ғ   т и з м а с и д а н   о ш и б   ў т а д и :   т о ғ
т и з м а с и   б у н д а й   ҳ а в о   м а с с а л а р и н и   б у т у н л а й   т ў с и б   қ о л а   о л м а й д и ,
б а л к и   у л а р н и н г   ҳ а р а к а т и н и   с е к и н л а ш т и р а д и ,   х о л о с .   Б у н д а й   ҳ о л д а
г о р и з о н т а л   ҳ а р а к а т   қ и л а ё т г а н   ҳ а в о   а в в а л   ю қ о р и г а   к ў т а р и л а д и
( т и з м а н и н г   ш а м о л г а   р ў п а р а   ё н   б а ғ р и д а ) ,   т и з м а д а н   о ш г а н д а н   к е й и н
э с а   ( ш а м о л г а   т е с к а р и   ё н   б а ғ и р д а )   п а с т г а   т у ш а д и ;   б у н и н г
н а т и ж а с и д а   б и р   қ а н ч а   ҳ о д и с а л а р   р ў й   б е р а д и   ( ҳ а в о   с о в и й д и   в а
и с и й д и ,   н а м л и г и   ў з г а р а д и   в а   ҳ о к а з о ) .   С о в у қ   э с а   з и ч   б ў л а д и ,   ш у н г а
к ў р а ,   с о в у қ   ҳ а в о   м а с с а с и н и н г   қ а л и н л и г и г а   н и с б а т а н   т о ғ   т и з м а с и
б а л а н д   б ў л с а ,   б у н д а й   ҳ а в о   т о ғ   т и з м а с и д а н   о ш а   о л м а й д и ,   б а л к и   у н и
а й л а н и б   ў т а д и .   Д е м а к ,   к е л а ё т г а н   ҳ а в о   о қ и м л а р и г а   к ў н д а л а н г
т у р г а н   т о ғ   т и з м а л а р и   с о в у қ   ҳ а в о   м а с с а л а р и г а   ғ о в   б ў л а д и   в а
ш у н д а й   т о ғ     т и з м а л а р и н и н г   и к к и   т о м о н и д а г и   р а й о н л а р   ҳ а в о
т е м п е р а т у р а с и   ш а р о и т и г а   к ў р а   к ў п и н ч а   б и р - б и р и д а н   а н ч а   ф а р қ
қ и л а д и ;   м а с а л а н ,   К а в к а з о л д и д а   қ и ш н и н г   ў р т а ч а   т е м п е р а т у р а с и   —
5 °   г а ч а   т у ш а д и .   Ш а р қ и й   З а к а в к а з ь е д а   э с а   +   1 0
  г а   т е н г . Т о ғ   р е л ь е ф и   ҳ а в о   м а с с а л а р и н и н г   ҳ а р а к а т   қ и л и ш и г а   т а ъ с и р
қ и л и ш   б и л а н   б и р г а ,   м а ҳ а л л и й   ш а м о л л а р н и н г   б у т у н   б и р
г р у п п а с и н и н г   ҳ о с и л   б ў л и ш и г а   с а б а б ч и   ҳ а м д и р ,   т о ғ - в о д и й
ш а м о л л а р и   в а   ф ё н л а р   а н а   ш у н д а й   ш а м о л л а р д а н д и р .   О д а т д а г и   о б -
ҳ а в о   п а й т и д а   ( ц и к л о н л а р   й ў қ   в а қ т и д а )   т о ғ л а р д а   к е ч а с и   с о в у қ   ҳ а в о
в о д и й   б ў й л а б   п а с т г а   о қ и б   т у ш а д и   ( т о ғ   ш а м о л и ) ,   к у н д у з и   э с а   ҳ а в о
қ и з и г а н д а   ш а м о л   в о д и й   б ў й л а б   ю қ о р и   т о м о н г а   э с а   б о ш л а й д и
( в о д и й   ш а м о л и ) .   Ф ё н л а р   т о ғ л а р д а н   п а с т г а   т о м о н   э с а д и г а н   в а   е т и б
к е л г а н   е р л а р н и н г   ҳ а в о с и г а   н и с б а т а н   и л и қ р о қ   в а   қ у р у қ р о қ
ш а м о л л а р д и р .   Т о ғ   т и з м а с и н и н г   б и р   т о м о н и д а   б о с и м   ю қ о р и   и к -
к и н ч и   т о м о н и д а   э с а   б о с и м   п а с т   б ў л г а н д а   ф ё н   в у ж у д г а   к е л а д и .   Т о ғ
т и з м а с и н и   к е с и б   ў т г а н   в о д и й л а р д а н   п а с т   б о с и м л и   о б л а с т г а   Ҳаво
о қ и б   к е л а д и   в а   б у   ҳ а в о н и н г   ў р н и г а   т о ғ   т е п а с и д а н   ҳ а в о   т у ш и б
к е л а д и .   Б у н д а   п а с т г а   о қ и б   т у ш а ё т г а н   ҳ а в о   а д и а б а т и к 7
  р а в и ш д а
қ и з и й д и   в а   қ и з и ш   н а т и ж а с и д а   н и с б и й   н а м л и г и   к а м а я д и .   Ф ё н л а р
т о ғ л и   ў л к а л а р д а   к е н г   т а р қ а л г а н ;   б у   ш а м о л л а р н и   т у р л и   ж о й д а
т у р л и ч а   н о м л а р   б и л а н   а т а й д и л а р   ( б о р а ,   м и с т р а л ь ,   с а р м а   ч и н у к   в а
б о ш қ а л а р ) 8
.
5 5 . Р е л ь е ф   в а   ё ғ и н л а р .   Р е л ь е ф н и н г   ё ғ и н л а р   ҳ о с и л
б ў л и ш и д а г и   а ҳ а м и я т и   ш у н д а к и ,   т о ғ   м а с с и в л а р и   ҳ а в о
м а с с а л а р и н и н г   ҳ а р а к а т и г а   т ў с қ и н л и к   қ и л и б ,   у л а р н и   ю қ о р и г а
к ў т а р и л и ш г а   м а ж б у р   э т а д и .   Ю қ о р и г а   к ў т а р и л а ё т г а н   ҳ а в о   с о в и й д и ,
с у в   б у ғ и г а   т ў й и н а   б о р а д и ,   м а ъ л у м   б а л а н д л и к д а   у н д а н   ё ғ и н   ё ғ а д и ,
т о ғ   т и з м а с и д а н   о ш и б   ў т г а н д а   б у   ҳ а в о д а г и   н а м   к а м а й и б   қ о л а д и   в а
б у н д а н   т а ш қ а р и ,   б у   ҳ а в о   т и з м а н и н г   ш а м о л г а   т е с к а р и   ё н   б а ғ р и д а н
п а с т г а   т у ш а ё т г а н д а   а д и а б а т и к   и с и ш   н а т и ж а с и д а   н и с б и й   н а м л и г и
к а м а я   б о р а д и .   Т о ғ л и   ў л к а л а р д а   ш а м о л г а   р ў п а р а   ё н   б а ғ и р л а р д а   в а
ш а м о л г а   т е с к а р и   ё н   б а ғ и р л а р д а   т у р л и   м и қ д о р д а   ё ғ и н   ё ғ и ш и г а
с а б а б   а н а   ш у д и р .   Ё ғ и н   м и қ д о р и   м а ъ л у м   б а л а н д л и к к а ч а   о р т а
б о р а д и ,   у н д а н   ю қ о р и д а   ё ғ и н   м и қ д о р и   я н а   к а м а я д и ;   М а р к а з и й
К а в к а з д а   ё ғ и н   э н г   к ў п   ё ғ а д и г а н   м и н т а қ а   2 5 0 0   м   б а л а н д л и к д а ,   А л ь п
т о ғ л а р и д а   2 0 0 0   м   б а л а н д л и к д а ,   П о м и р   т о ғ л а р и д а   4 3 0 0 — 4 5 0 0   м
б а л а н д л и к д а   в а   ҳ а з о к а з о .
Ё ғ и н л а р   т а қ с и м л а н и ш и г а   р е л ь е ф н и н г   т а ъ с и р и   4 3 - р а с м д а
к ў р с а т и л г а н ;   б у н д а г и   р а қ а м л а р   й и л л и к   ё ғ и н   м и қ д о р и н и   ( с а н т и м е т р
ҳ и с о б и д а )   б и л д и р а д и .
7
  Адиабатик қизиш ҳавонинг  ҳар  100   м  пастга тушганда  1°  исишидир.
8
  Вора,   мистраль,   сарма   ниҳоятда   совуқ   шторм   характерда   бўлган   шамол лардир.
Шунннг учун уларни одатда илиқ фён шамолларидан  фарқ қиладилар. Асосий адабиётлар:
1. Воскресенский Ю.Н. Полевая геофизика. М.: Недра, 2010-478 с.
2.   Алексеенко   В.А.   Геохимические   методы   поисков   месторождений
полезных ископаемых. М.: Логос, 2000.
3.  William M. White. Geochemistry , Wiley-Blackwell, 2013.
4. R.E. Sheriff. L P. Geldart. Exploration seismology/-2nded.p.cm. Includes 
bibliographical references. ISBN 0-521-46282-7. - ISBN 0-521-46826-a(pbk ) @ 
Cambridge University Press1982,1995
5. Абидов А.А., Атабаев Д.Х., Хусанбаев Д.Д. ва б.лар “Yer fizikasi”,   
“Fan va texnologiyalar markazi”. Tошкент, 2014
Қўшимча адабиётлар:
6.   Геофизические   методы   исследований .   Под   ред .   Хмеловского   В . К .,
Л .:  Недра , 1988.
7.  Знаменский   В . В .  Общий   курс полевой геофизики. М., Недра, 1989.
8 . Гравиразведка. Справочник геофизика. Под ред. Е.А. Мудрецовой и 
К.Е. Веселова. М., Недра, 1990.
9 .   Латышева   М.Г.   Практическое   руководство   по   интерпретации
диаграмм геофизических исследований скважин. М.: Недра. 1984.
10 . Логачев А.А., Захаров В.П. Магниторазведка. М., Недра, 1989.
11 .   Электроразведка.   Справочник   геофизика.   Под   ред.   В.К.
Хмелевского и В.М. Бондаренко. М., Недра, 1989.  
12.  Беус А. А. Геохимия литосферы. М., 1972.
13.  Гаврусевич Б.А. Основы общей геохимии-М., Недра, 1968.
14.  Справочник по геохимии. М., Недра, 1990.
15.  Перельман А.И. Геохимия. М., Высшая школа, 1979.
Электрон манбалар:
1.     http    ://    www    .   rsl    .   ru    /   ;
2.     http://www.msu.ru/ ;
3.     http://www.nlr.ru/ ;

Атмосфера ва биосфера геокимёси

Купить
  • Похожие документы

  • 2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
  • 1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
  • 1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
  • Ahmad al-farg‘oniy
  • Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026.

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha