Atmosfera yig‘inlarining daryo havzasi bo‘yicha taqsimlanishi - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	4.8MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Atmosfera yig‘inlarining daryo havzasi bo‘yicha taqsimlanishi

Купить

MAVZU: ATMOSFERA YIG'INLARINING
DARYO HAVZASI BO'YICHA
TAQSIMLANISHI
REJA

1. Atmosferaga ekologik omillarni ta’siri.

2 . Atmosfera ifloslanishi va uning oqibatlari.

3. Tuproqning ifloslanishi

4. Atmosfera havosining ifloslanishi kishi
organizmga ta’siri .

5. Atmosferani muhofaza qilish .

6. Atmosfera havosini sun’iy ifloslanishdan
tozalash yo’llari

Atmosferaga ekologik
omillarni ta’siri.

Atmosfera havosiga Yerni ichki va tashqi kuchlarni harakati bilan
bog’liq turli tabiiy va sun’iy omillar doimo ta’sir ko’rsatadi va bu
ta’sirlar natijasida havoda turli o’zgarishlar va shu jumladan salbiy
o’zgarishlar yuz bermoqda.

Atmosfera havosiga ekologik omillarni ta’sirida uni ifloslanishi,
zaharlanishi, bulg’alanishi, haroratini o’zgarishi, CO2 gazini
muvozanatini buzilishi, azon qatlamini siyraklashishi va unda
teshiklar paydo bo’lishi, «smog» hodisasini yuz berishi, shovqin-
suronni ta’siri yuz beradi.

Bunday ta’sirlar natijasida havoni tarkibini o’zgarishi va nafas
olish uchun xavfli holatni yuzga kelishi, kislotali va ishqorli
yomg’irlarni yog’ishi, quyosh radiatsiyasini pasayishi, yoz
haroratini ko’tarilishi va boshqa hodisalar bo’ladi. Bu o’zgarishlar
biosferada salbiy jarayonlarni keltirib chiqaradi, o’simliklarga,
hayvonlarga va insonlarga salbiy ta’sir ko’rsatadi.

Atmosferaning sun'iy ifloslanishda avtomobil transporti birinchi
o’rinni (40%) energetika sanoati (20%) ikkinchi o’rinni, korxona va
tashkilot ishlab chiqarishi, maishiy – kommunal xo’jaligi va
boshqalar zimmasiga esa atmosferani sun'iy ifloslanishining 26%
to’g’ri keladi.

•
Atmosfera havosi
T abiiy va S un'iy
ifloslanishlari
mumkin .


Tabiiy ifloslanish.

Atmosferada muhlum miqdorda changlar uchraydi.
CHanglarning uch turi ajratiladi: M ineral, O rganik,
K osmik.

Mineral changlar - tog’ jinslarining yemirilishi,
vulqonlar otilishi, o’rmon yong’inlari, dengizlar
yuzasidan suvlarning bug’lanishi kabilar tufayli kelib
chiqadi.

Organik changlar - havo qatlamidagi aeroplanktonlar
shuningdek, o’simlik va hayvonlarning qoldiqlar va
parchalanish mahsulotlaridir.

Kosmik changlar - metioritlarning atmosfera
qatlamidan o’tayotganda yongan qoldiqlari
hisoblanadi.


S un'iy ifloslanish.

Atmosfera havosini asosan ifloslantiruvchi
manbalar bugungi kunda tobora rivojlanib
borayotgan insonning sanoat ishlab
chiqarishidagi va avtotrasportlarning
rivojlanishidir.

Havoga ko’p miqdorda karbon kislota,
uglevodorodlarning oksidlari, sulfid angidrid
va boshqa moddalar chiqarilib, ular tabiiy
muhitga va odamlarga juda katta zarar
yetkazmoqda.

Atmosfera havosini ifloslanishi muammosi
barcha insoniyatni tashvishlantirmoqda.

•
O’zbekistonda tamosferaga chiqariladigan nisbiy
ifloslantiruvchi moddalarning miqdori keyingi
yillarda ikki martaga qisqardi, yahni jon boshiga 90
kg ni tashkil etdi.
•
Ifloslantiruvchi moddalarning umumiy miqdloriga
nisbatan 51,9%-SO2, 16%-NO2, 17,9%-SNlar,
8,8%-SO2, 6,1%-qattiq moddalar va 0,2% boshqa
maxsus zararli moddalarga to’g’ri keladi.
•
Ko’pgina shaharlarda ifloslanishning sanitar-
gigienik normadan ortiqligi kuzatilmoqda.
•
Masalan, Olmaliq, Navoiy, Samarqand, Toshkent,
Angren, Marg’ilon, CHirchiq, Toshkent va boshqa
shaharlar shular jumlasidan bo’lib, eng ifloslangan
shahar Navoiy shahri bo’lib hisoblanadi.

H avoning ifloslanishi KISHI ORGANIZMIGA salbiy ta’sir
etib, ular salomatligini yomonlashishiga sabab bo’lmoqda.
Ayniqsa, oltingugurt oksidi, uglerod oksidi, uglerod sulfid,
vodo-rod sulfid, ftor birikmalari, azot oksidlari, har xil sanoat
chiqindilari, radioaktiv moddalar va qishloq xo’jalik ‘esti-
tsidlari kishi organizmida har xil kasalliklarni vujudga
keltiradi.
Oltingugurt oksidi havoda ko’p to’planib qolsa kishilardan
bronxit, gastrit va o’pka kasalliklarini vujudga keltiradi.
Uglerod oksidining havoda ortib ketishi tufayli kishi
organizmida gemoglobin susayadi, yurak, qon-tomir
tizimlarida buzi-lishlar sodir bo’ladi, ateroskleroz kasalligi
rivojlanadi, bosh aylanadi, og’riydi, yurak tez urib, uyqu
buziladi, kishi tajang bo’lib qoladi.
Vodorod sulfid gazining haddan tashqari ko’payib ketishi
natijasida odamning boshi og’riydi, qayt qiladi,
darmonsizlanadi va hatto hid bilish qobiliyati zaiflashadi.

•
At mosferani ifl oslanishi t ufay li quy osh radiat siy asi k amay adi,
t o’g’ri radiat siy a 15% , ulg’t ra binafsha nurlari 30% ga k amay adi .
•
N at ijada bahzi zararli bak t eriy alarning k o’pay i shi uchun sharoit
v ujudga k eladi, har xi l k asall ik l ar k o’pay adi.
•
Buning ust i ga sanoat lashgan mark azlarda v a shaharlar ust ida
hav o qishl oqqa ni sbat an 5-10 mart a k o’p i fl oslani shi t ufay li
o’rt acha harorat qishloqlarga ni sbat an 20S ga oshadi, t uman 2-
5 mart aga k o’pay adi.
•
Yoz p ay t larida k at t a shaharlarda hav o o’t a issiq bo’lib, asfalt
y o’l lar, g’isht li v a y ig’ma t emir-bet onli uy lar qi zib k et adi, k o’plab
mashinalar qat nab zaharli gaz, t ut unl ar chiqaradi, bularni ng
hammasi k ishi organizmni zaifl asht irib, nafas olishni
qiy i nl asht iradi. N at ij ada issiq hav odan k ishilar halok bo’li shlari
ham mumk in.
•
Bazan shaharlarda shamol esmasligi, ifl os hav oning bir necha
k un t urib qolishi t ufay li « SMOG» , y a’ni zararli har x il chang v a
gazlardan iborat bo’lgan t uman v ujudga k eladi.
•
N at ijada organizmni zaif bo’lgan k ishilar, bol alar, qariy alar,
bemorlar bu t umanli ifl os hav oga bardosh beraolmay halok
bo’ladi lar.

•
Atmosfera ifl oslanishi O’SIMLIKLARNING va
qishloq x o’jalik ekinlarini normal o’sishiga
ham salbiy t a’sir et adi.
•
Sa ’ noat markazlaridan ko’t arilgan har x il
zahar li chang va gazlar yana qayt ib qishloq
x o’jalik ekinlariga t ushadi, ular modda
almashinishini buzadi, nat ijada ekinlar,
o’simliklar kasallanib kam hosil beradi yoki
quriy boshlaydi.
•
O’zbek olimlar ining kuzatishlar icha
kar t erlar da o’tkazilgan p or t lat ishlar dan
vujudga kelgan chang va gazlar at rofdagi
o’simliklarning o’sishini 2 yil mobaynida
susayt iradi.
•
S h uningdek, kon ag’darmalaridan shamol
yordamida tar qaladigan va yuk ort ish-
tushirish, t ransport ir ovka qilish vaqt ida
ko’t ariladigan chang-lar ham o’simliklar ga
halokat li t a’sir et adi.


Atmosferani ifloslanishi HAYVONLARGA ham salbiy ta ’ sir etadi.
hayvonlar atmosferadagi havodan nafas olganda hamda o’simliklar
bilan ovqatlanganda uning organizmi zaharli chang (ftor,
ko’rg’oshin, surma va boshqa) va har xil gazlar bilan zaharlanadi.
H ozir hayvonlar orasida «sanoat flyufoz» kasali keng tarqalib,
o’simlik suv va yem-xashak to’planib qolgan ftor moddasi tufayli
vujudga kelgan.

A Q SHning atrof-muhitni muhofaza qilish agentligining ma ’ lumotiga
ko’ra, havo ifloslanishi tufayli kishilarni o’lishdan va kasal
bo’lishidan yiliga 6 mlrd. dollar, korroziya, materiallarning
yemirilishi, o’simlik va qishloq xo’jaligi ekinlari zaharlanishidan 4.9
mlrd. dollar, umuman atmosfera ifloslanishdan esa yiliga 16 mlrd.
dollar zarar ko’radi.

Atmosferaning antrogen ifloslanish tufayli iqlimning global
o ’zgarishidan tashqari uning elementlarining (harorat, yong’in,
tuman va boshqalar) holatida ham salbiy o ’zgarishlar sodir
bo’lmoqda.

B. Kitanovich mahlumotiga ko’ra, atmosferaning antro’ogen
ifloslanishi natijasida A Q SHning markaziy qismidagi shaharlarda
iqlim elementlaridan farqi bo’ladi.

Masalan, shaharlarda atrofdagiga nisbatan kondensatsiya yadrolari
va zarrachalari 10 barobar, gaz aralashmalari 5-25 barobar,
bulutlik miqdori 5-10%, kishda tumanlar 100%, yozda 30%, yog’in
miqdori 5-10%, yog’in yoki kunlar soni 10% ko’p, yillik o’rtacha
0.5-1.00S dan yuqori, yalpi quyosh radiatsiyasi 15-20%, yozda
ultrabinafsha nurlar 5%, qishda esa 30%, quyoshli kunlar bo’ladi.
Bu ko’rsatkichlar dunyodagi boshqa shaharlar uchun ham
xarakaterlidir.

TUPROQN IN G IFLOSLAN ISHI
►
Tuproqning ifloslanishi, qishloq xo’jaligi ekinlariga mehyoridan
ortiq
►
mineral o’g’itlar berilishi hamda pestitsidlardan noto’g’ri
foydalanish tufayli kelib chiqadi. Pestitsidlar barqaror moddalar
hisoblanib, tuproqda ko’proq to’planadi va tuproq organizmlarini
nobud bo’lishiga olib keladi.
►
Bundan tashqari tuproq yoqilg’i-surkov moylarini saqlash va
tashishda, neft qazish va qidiruv ishlari, maishiy xo’jalik
chiqindilari, sanoat chiqindilari bilan ham ifloslanadi va uning
xususiyatini o’zgartiradi. Natijada tuproqdagi o’simlik va
hayvonlar nobud bo’ladi.
►
Tuproqni iflosliklardan muhofaza qilish inson salomatligini
tahminlashda muhim omil hisoblanadi.
►
Tuproqning ifloslanishi tufayli, tuproqda ko’pgina kasallik
tarqatuvchi mikroorganizmlar ancha uzoq yashab, tirik
organizmlar uchun xavf solib turadi, chunki ular inson
organizmiga tuproq orqali tushishi mumkin.
►
O’zbekiston respublikasida “Er haqida kodeks” 1998 yil joriy etildi.
Bundan tashqari Yerdan to’g’ri foydalanish, uni muhofaza qilish
va Yer yagona davlat mulki ekanligi qayd etilgan, bir qancha
qarorlar qabul qilingan.

Atmosfera havosining ifloslanishi kishi
organizmga ta’siri
Bir kishi sutkada o’rtacha 25 kg havo bilan nafas oladi. Natijada havo
tarkibidagi zararli chang, qurum va zaharli gazlar kishi organizmda
to’planaveradi.
Atmosferaning (changlar, qurumlar, tutunlar va boshqa qat-tiq zarrachalar
hamda zaharli gazlar bilan) ifloslanishi sayyo-ramiz suv resurslariga ham
salbiy ta’sir etadi. Tabiatda suv aylanmasi (bug’-yog’in-suv) doimiy bo’lib,
daryolar, ko’llar, yer osti suvlarni to’yintirib turadi. SHundan ko’rinib turibdiki,
atmos-fera qancha chang bo’lsa, ularning bir qismi yog’inlar bilan yer os-ti
suvlariga kelib qo’shilib, ularni ifloslaydi. o’rta Osiyoda atmosferaning
ifloslanishi natijasida ularning bir qismi yog’inlar orqali daryo suvlariga
qo’shilib minerallashishining or-tishiga, qattiqlik darajasining normadan 1,5-2
marta ko’payi-shiga mahlum darajada sababchi bo’lmoqda.
Atmosferaning ifloslanishi deganda, insonning xo’jalik faoliyati tufayli
atmosferaga chiqarilayotgan har xil zaharli gazlar va radioaktiv moddalar,
chang, qurum, va dudlar tushiniladi.
Maxsus tekshirishlar shuni ko’rsatadiki, shahar ustidagi havodan 1sm3 olib
analiz qilin-ganda, unda 100 ming dona chang zarrachalari borligi aniqlandi.
Dengiz ustidagi 1sm3 havodan esa 100 dona chang zarralari to’il-gan,
xulosa. SHundan ko’rinib turibdiki, havoning ifloslanishi sanoatlashgan
rayonlar va shaharlar ustida kuchli, aksincha qish-loqlarda va okean ustidan
nisbatan kam.

•
Atmosfera tarkibi tirik odamning xo’jalik faoliyati tahsirida
vujudga kelgan har xil qattiq zarrachalar bilan ham
ifloslanib bormoqda.
•
SHu sababli hozir tarkibida chang zarrachalari bo’lmagan
havoni to’ish qiyin. Maxsus tekshirishlar shuni ko’rsatadiki,
shahar ustidagi havodan 1sm3 olib analiz qilinganda, unda
100 ming dona chang zarrachalari borligi aniqlandi.
•
Dengiz ustidagi 1sm 3
havodan esa 100 dona chang zarralari
to p ilgan, xulosa. SHundan ko’rinib turibdiki, havoning
ifloslanishi sanoatlashgan rayonlar va shaharlar ustida
kuchli, aksincha qishloqlarda va okean ustidan nisbatan
kam.
•
Toza havo deganda, kishi va boshqa organizm hayotiga,
uning yashash sharoitiga salbiy ta’sir etuvchi zaharli gaz va
chang miqdorining oshib ketmagan holati tushiniladi.
•
SHu sababli gigienistlar toza havo deb har xil zararli
moddalar kontsentratsiyasi mavjud bo’lgan, lekin inson
salomatligiga, uning ish qobiliy a tiga, o’simlik va
hayvonlarning normal yashashiga ‘utur yetkazmaydigan
darajada bo’lgan havo kontsentratsiyasi tushiniladi.
•
Zaharli moddalarni kishi salomatligi uchun oxirigi zararsiz
bo’lgan kontsentratsiya chegarasi har bir davlatda
turlichadir. Jumladan: Oltingugurt gazi YqBK asi FRGda har
1m 3
havoda – 0,75mg; A Q SH – 4,4mg va hakozo.

Atmosferani muhofaza qilish
Atmosfera havosi tabiatning eng muhim elementlaridan
biri bo’lib, tirik organizmning yashashi uchun juda
ham zarurdir.
Atmosfera yerning himoya qatlami, tirik
organizmlarni, shu jumladan insonni turli
ulg’trabinafsha nurlardan, samodan tu-shadigan
metioridlarning zarrachalaridan, chang t o ’zonlardan
saqlaydi. Atmosfera p lanetamizning issiqlik rejimini
tartibga soluvchi regulyatorlik vazifasini bajaradi.
Atmosfera suv bug’larini to’planishida, bulutlar hosil
bo’lishida, yo n g’inlarni yog’ishida, ya’ni suvning
aylanma harakatida muhim ahamiyatga ega.
Tuproqni unumdorligini shakllanishida havoni
tsirkulyatsiyasi muhim rol o’ynaydi.
Atmosfera havosini muhofaza qilish O’zbekiston
Respublikasining 1996 yili 23 sentabrda qabul
qilingan «Atmosfera havosini muhofaza qilish»
to’g’risidagi qonuni asosida amalga oshiriladi.


E’ TI BORI N GIZ UCHUN
RA X MAT

Atmosfera yig‘inlarining daryo havzasi bo‘yicha taqsimlanishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish