Atmosferaning vertikal qirqimi

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	776.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Atmosferaning vertikal qirqimi

Купить

KIRISH
Atmosfera — Yerning eng tashqi qatlami bo‘lib, hayot uchun zarur bo‘lgan gazlar
aralashmasidan iborat. U turli balandlikda joylashgan qatlamlardan iborat bo‘lib, har
bir qatlam o‘ziga xos fizik-kimyoviy xususiyatlarga ega. Atmosferaning vertikal
tuzilishini chuqur o‘rganish ob-havo prognozlarini tuzish, iqlim o‘zgarishlarini
baholash va ekologik xavfsizlikni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Ushbu kurs
ishida atmosferaning vertikal qirqimi, uning tuzilishi, fizik ko‘rsatkichlarining
balandlik bo‘yicha o‘zgarishi va ularni tahlil qilish usullari yoritiladi.
MAVZUNING MAQSADI VA VAZIFALARI
Atmosferaning vertikal tuzilishini o‘rganish va uni tahlil qilish orqali ilmiy-amaliy
bilimlarni chuqurlashtirish.
1. Atmosferaning umumiy tuzilishini o‘rganish.
2. Vertikal bo‘yicha qatlamlarning xususiyatlarini tahlil qilish.
3. Harorat, bosim va zichlikning balandlik bo‘yicha o‘zgarishini ko‘rsatish.
4. Atmosferaning vertikal qirqimini aniqlashda foydalaniladigan ilmiy usullarni
o‘rganish.
5. Atmosfera qatlamlarining ob-havoga va inson faoliyatiga ta’sirini baholash.
MAVZUNING DOLZARBLIGI
Atmosfera bizning kundalik hayotimizda muhim rol o‘ynaydi. Ayniqsa, uning
vertikal tuzilishini bilish iqlim o‘zgarishlari, ekologik muammolar va meteorologik
tadqiqotlarda muhim ahamiyatga ega. Bugungi kunda global iqlim o‘zgarishlari, ozon
qatlamining yemirilishi va insoniyat faoliyatining atmosfera holatiga ta’siri kabi
dolzarb muammolar bu mavzuning o‘rganilishini yanada zarur qiladi. Shu sababli,
atmosferaning vertikal qirqimini to‘g‘ri tushunish — nafaqat ilmiy balki amaliy
jihatdan ham dolzarb hisoblanadi.

1.1.Atmosferaning tarkibi va ahamiyati
Atmosferaning tarkibi Atmosfera Yerni bir necha ming kilometr balandlikda o‘rab
turuvchi gazlarning aralashmasidan iborat bo‘lib, uning asosiy qismini azot va
kislorod tashkil etadi. Ushbu havo qatlami Yerdagi og‘irlik kuchi ta’sirida bo‘ladi. U
dengiz sathida joylashgan, eng yuqori zichligi shu yerda, yuqoriga ko‘tarilgan sari esa
zichlik kamayib boradi. Bu havoning siqiluvchan ekanligi tufayli sodir bo‘ladi.
Dengiz sathida havo bosimi o‘rtacha 1013 millibarni tashkil etadi, ayni paytda 5000
metr balandlikda bor-yo‘g‘i 550 millibarga teng bo‘ladiYer atrofini o‘rab olgan havo
qobig‘i taxminan 480 km (300 mil) ga cho‘zilgan. Uning zichligi balandlik oshgan
sayin kamayib boradi. Atmosfera havosining 97% i 25 km (16 mil) balandlikda
joylashgan. Shu sababli havo massasi Yer yuzasida bosimni yuzaga keltiradi. Dengiz
sathida bosim kvadrat santimetrga taxminan 1034 grammni tashkil qiladi.
Atmosferaning tarkibi bir qancha gazlarning aralashmasidan iborat bo‘lib, Yer
tabiatining bir qismi sifatida uzoq geologik davr mobaunida shakllangan. Atmosfera
doimiy va vaqtincha tarkiblardan iborat (15.1-jadval). Atmosferaning doimiy tarkibi
turli xil gazlar aralashmasidan iborat. Atmosferaning 78% dan ortig‘iniazot, 21%
kislorod, 1% argon, karbonat angidridi esa (so‘nggi yillarda salmog‘ioshgan) 0,04%
nitashkil etadi. Yana ozon, vodorod, neon, ksenon, geliy, metan kabi boshqa gazlar
ham bor.Atmosfera tarkibini shakllanishida uchta bosqich ajratiladi: 1) Yerning
dastlabki atmosferasi suv bug‘lari, vodorod ammiak va vodorod sulfatidan iborat
bo’lgan. Suv bug‘lari quyoshning ultrabinafsha nurlari ta’sirida vodorod bilan
kislorodga parchalanib turgan bo‘lsa ham, u vaqtdagi atmosferada yerkin kislorod
bo‘lmagan. Erkin kislorod ammiak oksidlanib azot va suvga aylanishiga, shuningdek
metan bilan uglerodning oksidlanishiga sarf bo‘lgan. Vodorodning bir qismi kosmik
fazoga tarqalib turgan.

Karbonat angidrid Yer po‘stining boshqa elementlari bilan reaksiyaga kirishib,
ohaktosh va boshqa karbonatli jinslarni hosil qilgan; 2) ikkinshi bosqichda atmosfera
karbonat angidriddan iborat bo‘lgan. Karbonat angidrid vulkanlar otilganda
mantiuadan chiqib ke1gan. Qadimda vulkanlar ko‘p otilib turgan. Atmosferaning
karbonat angidridli bosqichi toshko‘mir davrida tugagan. Ushbu davrda yashil
o‘simliklar fotosintez jarayonida karbonat angidridni unutib, havoga erkin kislorod
chiqargan; 3) uchinchi bosqich paleozoyning oxiridan boshlangan. Mazkur davrdan
boshlab atmosfera tarkibi hozirgi holatga ega bo‘lgan. Bunday havo tarkibining tarkib
topishida va saqlanib qolishida tirik mavjudotlar muhim o‘rin tutgan.
Azot atmosferada katta miqdorni tashkil qiladi. Uning manbai ammiak bo‘lishi
mumkin. Azot bog‘langan holda organik birikmalarda keng tarqalgan. Bunday azot
asosan bakteriyalarning yerkin azotning to‘plashidan hosil bo‘ladi. Azotning
birikmalardan ajralib chiqishi ham asosan bakteriyalar ta’sirida ro‘u beradi.
Atmosferada azot kislorod aralashmasi rolini o’unab, oksidlanish sur’atini va biologik
jarauonlarini tartibga solib turadi. Azot uncha faol emas, ammo atmosferada eng keng
tarqalgan gaz. Azot juda ko‘p organizmlar tomonidan bevosita havodan emas, balki
azot to‘playdigan bakteriyalar va suv o‘tlari orqali o‘zlashtiriladi.
Kislorod kimyoviy jihatdan o‘ta faol yelement. Kislorod Yerda eng keng
tarqalgan elementlardan hisoblanadi. Uning asosiy qismi bog‘langan holda mavjud,
barcha kislorod miqdorining faqat 0,01 qismigina erkin holdadir. Erkin kislorod
dastlab, suv bug‘larining Quyoshning ultrabinafsha nurlari ta’siri ostida fotoximik
parchalanishidan hosil bo‘lgan. Lekin yerkin kislorodning asosiy qismi yashil
o‘simliklar fotosintez vaqtida hosil bo‘ladigan kisloroddan og‘irroqdir. Uning
og‘irligi SO2 gazning ultrabinafsha nurlari ta’sirida parchalanishidan hosil bo‘ladigan
“og‘ir” kislorod hisobiga ortadi. Kislorodning atmosferada bo‘lishi hayot omili –
nafas olishning zaruriy shartidir. Kislorod organizmlarni hosil qiluvchi oqsil, yog‘ va
uglevodlar tarkibiga kiradi. Organizmlar hayot kechirish uchun zarur bo‘lgan
energiyani oksidlanish hisobiga oladi. Atmosferada taxminan 1015 t kislorod bor.

Fotosintez jarayonida atmosferaga yiliga 20x1016 g kislorod chiqariladi. Vaqtincha
(o‘zgaruvchan) tarkiblarga SO2, O3, suv bug‘lari, ayerozollar kiradi. Karbonat
angidrid havoga vulqonlardan, gidrosfera suvidan, mavjudotlarning rarshalanishidan
keladi. Karbonat angidridning atmosferada miqdori kam, ammo u geogratik
qobiqning faoliyatida katta ahamiyatga ega. Organik moddalarni hosil bo‘lishida
karbonat angidrid fotosintez jarayonida asosiy material bo‘lib hisoblanadi.Suv
tarkibidagi karbonat angidrid gazi suvning erituvchanlik xossasini oshiradi va tog‘
jinslarining nurashida bir omil bo‘ladi. U Yerning issiqlik balansini tartibga solib
turuvchi omillardan biridir, chunki u qisqa to‘lqinli Quyosh radiatsiyasini o‘tkazib
yuborib, Yer tarqatadigan uzun to‘lqinli issiqlik nurini yutib qoladi. Yer
Atmosferasida juda muhim gazlardan biri ozon bo‘lib, u ozon qatlamini hosil qilgan.
Ozon kislorod molekulasining ultrabinafsha nurlar va elektr zaryadlari ta’sirida
atomlarga parchalanishi, so‘ngra ushbu atomlarning molekulalar bilan qo‘shilishi
natijasida hosil bo‘ladi. U gazning asosiy massasi atmosferada to’rlangan, u joyda
ozon pardasini hosil qiladi. Ozon pardasi quruqlik va suv organizmlari hayoti uchun
muhim ahamiyatga ega. U Quyoshdan keladigan ultrabinafsha nurlarini yutadi.
Ozonning miqdori Yer yuzasida juda kam.Shaqmoqdan keyin hamda tog‘larda tepaga
ko‘tarilgan sari biroz ortadi. Suv bug‘lari atmosferaga Yer yuzasidan keladi va uning
miqdori keskin o‘zgaruvchan bo‘ladi hamda tabiiy geografik sharoitga bog‘liq. Yer
yuzasida suv bug‘larining miqdori 0,2 % dan (qutbiy o‘lkalarda) 2,5 % ga (ekvatorda)
teng. Balandlik ortgan sari kamayib boradi. Karbonat angidrid va suv bug‘lari filtr
sifatida Yerning uzun to‘lqinli nurlarini ushlab qoladi. Natijada issiqxona effekti
vujudga keladi.
1.2. Atmosferaning qatlamlari va ularning xususiyatlari
Atmosferada yuqoriga ko‘tarilgan sari havoning zichligi va harorati o‘zgarib boradi.
Shu munosabat bilan atmosferada ma’lum bir xustlsiyatlarga ega bo‘lgan alohida
qatlamlar vujudga kelgan. Bular troposfera, stratosfera, mezosfera va termosferadir.
Troposfera geografik qobiq tarkibiga to‘la kiradi va Yerning ta’sirda isiydi. Eng

quyi qatlam – troposferada haroratga bog‘liq holda ob-havoning asosiy qismi yuzaga
keladi. Troposferada harorat har 1000 metrda 6,4°C dan kamayadi. Bu vertical harorat
radiyenti deb ataladi. U tropopauza deb ataluvchi oraliq qatlamda keskin o‘zgaradi.
Tropopauza balandligi mavsumga bog‘liq o‘zgarib turadi; biroq u ekvator ustida eng
yuqori (taxminan 16 da 17 km gacha) va qutblarda eng pastda (taxminan 8 dan 10 km
gacha) bo‘ladi.Troposferada atmosfera massasining 80 % to‘plangan. Yerning tortish
kuchi va gazlar qisilishi tufayli havo Yer yuzasida yuqorida aytganimizdek, juda zich
bo‘ladi. Shuning uchun quyi besh kilometrlik

qatlamda atmosfera massasining 50 % to‘plangan. Havoning Yer yuzasidan qaytgan
issiqlik hisobiga isishi troposferada ko‘tarilma va pastlama havo oqimlarini vujudga
keltiradi. Bunday oqimlar konvektiv oqimlar deb ataladi. Konvektiv oqimlarining
yo‘nalishi (yuqori va past), ularning kechish sur’ati vaqt va makonda ancha tez
o‘zgarib turadi. Natijada Yer yuzasi yaqinida murakkab va o‘zgarib turadigan barik
tizim, ya’ni yuqori va past bosim hududlari vujudga keladi. Troposferada havoning
harakati natijasida turli tezlikda esadigan shamollar vujudga keladi. Troposferada
bulutlar hosil bo‘lib, yog‘inlar yog‘adi. Troposfera issiqlikni Yer yuzasidan oladi.
Tirik mavjudotlar, nurash jarayoni, yotqiziqlarning hosil bo‘1ishi va boshqa
jarayonlar atmosferaning gaz tarkibini tashkil qiladi. Ob-havo va iqlimni vujudga
keltiradigan barcha jarayonlar shu yerda sodir bo‘ladi.
Atmosferaning Yer yuzasiga yaqin qismida ekvatorda harorat o‘rtacha 26°S.
Yuqoriga ko‘tarilgan sari havoning adiabatik sovish natijasida harorat har 100 m
balandlikda 0,6-0,9°S dan (har l000 kilometr balandlikda 6°S dan) pasaya boradi va
trorosferaning yuqorigi chegarasida ekvator ustida -70°S gacha, shimoliy qutb ustida -
45° dan -65°S gacha pasayadi. Navoning qutblarga nisbatan ekvator tepasida ko‘proq
sovib ketishi bu yerda havoni ba1and ko‘tarilishiga sabab bo‘ladi. Tropopuaza
troposfera bilan stratosfera oralig‘ida joylashgan. Qalinligi 1 km atrofida. Havoning
konvektiv oqimlari trororauzadan yuqoriga ko‘tarilmaydi. Tropopuaza mo‘tadil
mintaqada 8 km balandlikdan o‘tadi, ekvator ustida esa 16-18 km yuqorida
joylashadi. Uning balalandligi fasllar bo‘yicha o‘zgarib turadi. Yozda qishdagidan
balandroq, siklonlarda pastroq, antitsiklonlarda balandroq bo‘ladi. Tropopuaza bir xil
havo massalari ustida aniq namouon bo‘ladi. Havo frontlari ustida esa bir
tomongaoqqan va bo‘lingan bo‘ladi.Tropopauzada keyin stratosfera boshlanadi.
Stratosferada harorat yana sekin ko‘tariladi va deyarli 50 km balandlikda 0°C ga
yetadi. Ushbu zona tarkibida zararli ultrabinafsha nurlariga qarshi filtr sifatida xizmat
qiluvchi ozon (O3) saqlaydi.
Stratosfera Yer yuzasidan ko‘tarilgan konvektiv havo oqimi yeta olmaydigan

balandliklardan boshlanadi. Stratosfera 40-60 km gacha ko‘tariladi. Mazkur qatlamda
havo xususiyatlarining sifat jihatidan sekin o‘zgarishiga Yer yuzasi ta’sirining
birdaniga kamayishi sabab bo‘ladi. Stratosferada atmosferaning 20 % massasi
to‘plangan. Ushbu qatlamda havoning zichligi va bosimi juda kam. Shuning uchun bu
yerda faqat binafsha rangli nurlar tarqaladi, shu sababli osmon binafsha rangda
bo‘ladi. Stratosfera ham troposferadagi gazlardan iborat, ammo bu yerda ozonning
ulushi ko‘proq, ammo miqdori kam. Stratosferada ozon 15-30 km balandliklar
oralig‘ida tarqalgan. Ozonning miqdori kam bo‘lishiga qaramay, u troposfera
xususiyatlarining shakllanishida va Yer yuzasidagi hayotda juda muhim ahamiyatga
ega. Shunki ozon qatlami tirik organizmlar uchun xavfli bo’lgan qisqa to‘lqinli
ultrabinafsha nurlarini yutib oladi. Stratosferada 20 km, balandlikkacha harorat
o‘zgarmaydi. Vu qatlam quyi qatlam deyiladi. Mazkur qatlam ozon pardasi
joylashgan balandlikkacha davom etadi. Yuqori qatlamda havo harorati doimo ortib
boradi. Buning asosiy sababi ozon qatlamining qisqa to‘lqinli radioatsiyani yutishi
patijasida qizib ketishidir. Mazkur qatlam yuqori stratosfera deb ataladi. Stratosferani
ozonosfera ham deb atashadi. Troposfera bilan stratosfera o‘rtasida gaz almashinib
turadi, natijada stratosferada suv bug‘lari bo‘ladi va ozon pardasidan pastda sovuq
qatlamda rang-barang tusda tovlabuvshi sadafrang bulutlar vujudga keladi.
Yanada yuqori balandlikda – stratopauzada harorat yana pasayadi, keyingi
qatlam – mezosferada -80°C gacha tushib ketadi. Yangi burilish mezopauzada
taxminan 80 km balandlikda sodir bo‘ladi va bizni yana issiq termosferaga olib
chiqadi. Atmosfera qatlamlari ichida eng muhimi troposfera bo‘lib, unda iqlim va ob-
havo hodisalari sodir bo‘ladi.Mezosfera stratosferaning yuqori qismidan, 50 km
balandlikdan boshlanadi va 80 km balandlikkacha davom etadi, harorat uana pasayib
boradi va yuqori qismida 90°S gacha pasayadi. Vu joyda kumushsimon bulutlar hosil
bo‘ladi. Havoning zichligi juda ham kam. Yer yuzasidagi zichlikdan 200 baravar
katta. Astronomlar va geograflar himoya vazifasiga qarab atmosferani ikkita qatlamga
– ozonosfera va ionosferaga ajratishadi. Pastki qismida ozonosfera qatlami

joylashgan. Yer yuzasidan deyarli 15-50 km (10-30 mil) masofada joylashgan. Bu
qatlamda ozon Quyoshning ultrabinafsha nurlarini va issiqlik energiyasini samarali
filtirlaydi. Garchi ozon Yerning yuza qismida zararli bo‘lsada, Yerda hayot tizimini
ta’minlashdagi ahamiyati katta.Yer yuzasidan tahminan 60-400 km (40-250 mil)
masofada ionosfera qatlami joylashgan. Ionosferada molekula va atomlar
ultrabinafsha va boshqa nurlar ta’siri natijasida ionlashadi.
Azot va kislorod gazlari ionlashgan holatda bo‘ladi. Quyoshning ultrabinafsha
va elektr radiatsiyasi ta’sirida bu gazlarning molekulalari atom tuzilishi buziladi.
Atomlarning elektron qobiqlaridan ayrim elektronlar ajralib chiqadi. Ushbu joydagi
fazoda butun atomlar ham, bir qism elektronini yo‘qotgan atomlar ham va alohida
elektronlar ham mavjud. Moddalarning bundau holati o‘ta gazsimon, ya’ni plazma
holati deb ataladi. Bitta elektroni ajralib chiqqan atom musbat zaryadga ega bo‘lib
qo1adi. Ajralib chiqqan elektron esa manfiy zaryadga ega bo‘ladi. Vu elektron neytral
atom bilan qo‘shilib, uni ham manfiy zaryadlashi mumkin. Shunday qilib, ionosferada
zaryadlangan zarrachalar qatlamlari hosil bo‘ladi.Atmosferani o‘rganuvchi fiziklar va
kimyogarlar atmosferaning amaldagi kimyoviy tarkibidan xavotirlanadilar. Shu
sababli atmosferani ikki vertikal qatlamga bo‘ladilar.Birinchi qatlam gomosfera
(grekcha, homo – hamma joyda bir xil) deb nomlanadi. Bu qatlam Yer yuzasidan 80
km gacha cho‘zilgan. Gomosferada gazlar tarkibi yuqoridagi jadvaldagi kabi bir xil
foizda saqlanib qolgan. Bu qatlamda aniq gazlar tarqalgan bir qancha hududlarni,
ya’ni Yer yuzasi yaqinida suv bug‘lari va balandda ozon qatlami joylashganligini
aytmaganda katta qismida gaz tarkibi bir xilda saqlanib turadi. Undan keyin zichlik va
bosim keskin kamayadi va 80 km balandlikdan geterosfera (grekcha, hetero – turlicha,
o‘zgacha) boshlanadi. Bu qatlamda atmosferaning gazlari unchalik tekis
aralashmagan va alohida-alohida tarkibli qatlamchalar hosil bo‘ladi. Bu bo‘linish Yer
tortishish kuchiga bog‘liq holda og‘ir gazlar yer yuzasiga yaqinroq joylashadi. Yengil
gazlar esa ulardan balandda joylashadi.Yer tortishini yengib chiqqan vodorod
atomlari Yer atrofida toj hosil qiladi. Yer toji 20000 km gacha tarqaladi. Unda gazlar

zichligi juda kam bo‘lsa ham, lekin sayyoralar oralig‘idagi fazodagidan 10 baravar
kattadir.

II Bob. ATMOSFERANING VERTIKAL QIRQIMI
Samolyotlaming uchishiga meteorologik xizmat ko‘rsatish va ilmiy tadqiqot
ishlarida atmosferaning holatini o ‘rganishi vositalaridan biri — atmosferaning
vertikal qirqimlari keng qo'llaniladi.Atmosferaning vertikal qirqimlari ikki turga
bo‘linadi: fazo va vaqt bo'yicha qirqimlar.Atmosferaning fazoviy vertikal qirqimi deb,
ma’lum vaqtda xOz tekisligidagi atmosferaning xususiyatlarini xarakterlovchi
grafikka aytiladi. Bu yerda x o‘qining yo‘nalishi ixtiyoriy bo'lishi mumkin. Havo yo‘li
(trassa) bo‘yicha ob-havoni oldindan aytib berishning grafik yordamida tasvirlanishi
fazoviy qirqimlaming bir turidir.Vaqtga bog‘liq bo‘lgan yoki seriyali qirqimlar deb,
ma’lum bir punkt ustidagi turli balandliklarda ketma-ket vaqt oraliqlaridagi atmosfera
xususiyatlarini xarakterlovchi grafikka aytiladi.Termoizopletalar (haroratning turli
balandliklardagi vaqt bo‘yicha o'zgarishi) grafigi vaqt bo'yicha qirqimlaming bir
turidir.Vertikal qirqimlar ko‘pincha ilmiy-tadqiqot maqsadlarida atmosfera frontlari,
siklonlar, antisiklonlar, tez havo oqimlari va boshqalarni o‘rganish uchun tuziladi.
2.2. Fazoviy qirqimlar
Qirqimlaming yo'nalishi ko‘rilayotgan vazifaga qarab (ko‘proq, front chizig'iga
perpendikular holda) tanlanadi, aviatsiyaga meteorologik xizmat ko'rsatishda esa
aviatrassa bo‘ylab yo‘naladi.Maxsus blankda yoki millimetrlangan qog‘ozda x o‘qi
bo‘ylab oraliq masofa 1 sm:50 km, z o‘qi bo‘ylab balandlik 1 sm:0,5 km masshtabda
belgilanib, gorizont tomonlari ko‘rsatiladi, (chapda — g‘arb (G‘), o‘ngda-sharq (Sha),
shuningdek, shimol (Sh) va janub (J), janubiy-g‘arb (JG‘), shimoliy-sharq (ShSha) va
h.k.) (2.6-rasm).Yo‘nalish tanlangandan so‘ng qirqimning boshlang‘ich va oxirgi
punktlari (Nv a K) aniqlanadi hamda ular har bir mutlaq topografiya xaritasida
aniqlanib, bir-biri bilan tutashtiriladi (NK bo'lagi).
Bo‘lak o‘tkazilayotganida radiozondlash punktlarining joylashishini hisobga
olgan holda tanlangan yo'nalishdan biroz chetlanishga ruxsat beriladi (radiozondlash
punktlari to‘g‘ri chiziqdan ±100 km dan uzoq bo‘lmagan masofada bo‘lishi kerak,
radiozondlash tarmog‘i siyrak bo‘lsa, ±300 km dan oshmasligi kerak).Qirqim

tuzilayotganida har bir radiozondlash punkti NK bo‘lakka proyeksiyalanadi
(perpendikular ko'tariladi) va xaritaning masshtabi hisobga olingan holda boshlang'ich
punktdan (TV) qolgan radiozondlash punktlarining proyeksiyasigacha masofa
aniqlanadi. Aniqlangan masofalar x o‘qi bo'ylab N punktidan boshlab (koordinatalar
2-rasm. 1951-yil 15-sentyabr 06 soatdagi atmosferaning fazoviy qirqimi
boshi) vertikal qirqimga tushuriladi. Har bir radiozondlash punktida perpendikular
o‘tkaziladi (vertikal chiziq) va uning atrofida turli balandliklardagi radiozondlash
ma’lumotlari yozib boriladi. Ushbu chiziqning o‘ng tomonida geopotensial (gp.m. da)
yoki bosim (gPa da), chapda — harorat (°C da) qo'yiladi. Shamol esa oddiy usul
bilan, yer yaqini yoki mutlaq topografiya xaritalaridagi kabi belgilanadi. Qirqim
chizig'i bo'ylab, ya’ni x o ‘qi bo‘yicha, mahalliy relefni xarakterlaydigan chiziq
o'tkaziladi. x o'qining ostiga qirqim chizig'i bo‘ylab joylashgan meteostansiyalardagi
ma’lumotlar yoziladi.Agar atmosferaning vertikal qirqimi aviatrassa bo‘ylab qurilsa,

u holda reys bajarayotgan samolyotlardan olingan ob-havo ma’lumotlari ham vertikal
qirqimga kiritiladi.Vertikal qirqimlarga ishlov berishda quyidagi amallar bajariladi:
1). Qora qalam bilan har 10°C da, tropopauza yaqinida har 5 C da, izotermalar⁰
o'tkaziladi;
2). Yashil qalam bilan har 40 km/soat (yoki har 10 m/s) oraliqda izotaxalar
(shamolning tezligi bir xil bo‘lgan chiziqlar) o'tkaziladi. Shamol tezligi eng katta
bo‘lgan joyda uning maksimal qiymati yoziladi;
3). Jigar rang qalam bilan stratosferadagi inversiya, izotermiya yoki haroratning
kichik gradiyentlari (0,2°/100 m dan kam) qatlamlarining quyi chegarasi bo‘ylab
tropopauza chizig'i o‘tkaziladi;
4) Front turiga qarab rangli qalamlar bilan frontal qatlamning quyi va yuqori
chegaralari belgilanadi. Frontning gorizontga nisbatan 45° og‘ishi tga=0,01 ga to ‘g‘ri
keladi, ya’ni frontal sirtning gorizontga og‘ishi a=0°34" teng bo‘ladi (0,5° dan biroz
katta);
5). Sariq qalam bilan harorat inversiyasi qatlamining quyi va yuqori chegaralari
belgilanadi;
6). Bulutlar qatlamlari ko‘k chiziqlar bilan chegaralanib, ko‘k rangga bo‘yaladi;
7). Yog‘in zonalari vertikal yashil chiziqlar bilan belgilanadi;
8). Tumanlar zonasi sariq rangga bo‘yaladi;
9). Samolyotlami muz qoplashi qatlami qizil rangli 4/ belgi bilan ajratiladi, bu
belgidan yuqoriga va pastga strelkalar chiqarilib, qatlam qalinligi ko'rsatiladi;
10). Xuddi shunga o‘xshash silkinish qatlami A belgi bilan
belgilanadi.Agar ko‘rilayotgan yoki boshqa qatlamda haroratning o‘rtacha vertikal
gradiyenti (y) hisoblansa, u stansiyaning vertikal chizig‘idan, gradiyent qiymatiga
proporsional bo‘lgan (1 sm da 0,5°/100 m) masofada qatlam bo‘ylab vertikal qora
chiziq bilan chiziladi. Bunda у ning musbat qiymatlari vertikal chiziqning chap
tomonida, manfiy qiymatlari (harorat inversiyalarida) — o‘ng tomonida
joylashtiriladi. Ketma-ket kelgan qatlamlardagi у ning vertikal chiziqlari gorizontal

chiziqlar bilan tutashtiriladi. Natijada у ning balandlikka bog‘liq o‘zgarishini
xarakterlovchi umumiy chiziq hosil bo‘ladi.
2.3. Vaqt bo'yicha qirqimlar
Millimetrlangan qog ‘ ozda gorizontal o ‘ q bo ‘ yicha 1 sm da 3 soat olingan
masshtabda har bir zondlash muddatiga mos keluvchi vertikallar o ‘ tkaziladi .
Vertikallar bo'ylab kuzatish natijalari xuddi vertikal fazoviy qirqimlardagidek yozib
chiqiladi.Vaqt bo‘yicha vertikal qirqimlarga ishlov berish xuddi fazoviy qirqimlaming
ishlashiga o‘xshab olib boriladi.Turli vaqt uchun chizilgan izotermalar
termoizopletalar deyiladi.Termoizopletalar har 5° dan qora rangli qalam bilan
chiziladi va yozib qo'yiladi. Berilgan punktda ko‘rilayotgan sathda vaqt o‘tishi bilan
termoizopletalarning pasayishi haroratining pasayishiga,ko‘tarilishi haroratning
ortishiga mos keladi. Vaqt bo'yicha vertikalqirqimlarda shudring nuqtasi haroratining
bir xil qiymatlarini birlashtiruvchi chiziqlar ham o‘tkaziladi. Bu chiziqlar 850 gPa sirt
yaqinida 2°, 4° va 8°C uchun, 700 gPa sirt yaqinida 2°, 5°C va 500 gPa sirt yaqinida
2°, 7° va 15°C qiymatlar uchun o‘tkaziladi. Zarur bo'lgan sharoitda shudring nuqtasi
haroratlarining izochiziqlari har 10°C dan chiziladi.Ko'pincha izotaxalar yashil qalam
bilan har 10 m/s da o'tkaziladi.

$2.4. Aerologik diagrammalarni tuzish va ularga ishlov berish Turli balandliklardagi atmosfera jarayonlarini to‘liq o‘rganish uchun barik topografiya xaritalari yetarli emas, chunki mutlaq topografiya xaritalari asosiy izobarik sirtlar uchun (850, 700, 500, 400, 300, 200, 100 gPa) tuziladi, ular esa bir- biridan bir necha kilometrga uzoqlashgan.Shu maqsadda aerologik diagrammalar (AD) tuziladi va tahlil qilinadi. Adiabatik diagrammalar aerologik diagrammalar deb ham ataladi. Ular atmosferani zondlash ma’lumotlarini qayta ishlash, atmosferaning stratifikatsiya sharoitlarini aniqlashga va boshqa masalalami yechishga mo'ljallangan.Bir-biridan asosiy izochiziqlari bilan farq qiluvchi, turli xil AD lar mavjud.Ulardan eng ko‘p qo‘llaniladiganlari quyidagilar: 1. Refsdal emagrammasi (X = T,Y = -RT In P); 2. Shou tefigrammasi ( X -T,y = q>); 3. Refsdal aerogrammasi ( X = In T,Y = - RT\ n P ); 4. Rossbigramma ( X = S,Y = в ); 5. Shtyuvegramma ( X =T,Y = PCp ); 6. Layxtman zondogrammasi ( X = InT,Y = Tcp). Bunda T — harorat, P — bosim, (p — entropiya, 5 — solishtirma namlikka yaqin bo‘lgan aralashma nisbati, 0 — potensial harorat, R — gaz doimiysi, С — bosim o‘zgarmas bo‘lganida havoning solishtirma issiqlik sig'imi, A — ishning issiqlik (termik) ekvivalenti.$

5- rasm ADP aerologik diagrammasining bir bo`lag i
Butunjahon meteorologik tashkiloti (BJMT) tavsiyasiga muvofiq, MDH da

hozirgi kunda AD ning X = T, Y= P°>m koordinatali uchta blanki qo‘llaniladi. Ikkita
AD blankalari egri chiziqli koordinatalar tizimida chizilib, atmosferaning 1050 dan
100 gPa gacha bo‘lgan qatlamida haroratning vertikal bo‘yicha o'zgarishini tahlil
qilish uchun mo‘ljallangan. Bittasida haroratning o‘zgarishi 40°C dan -25°C gacha
bo‘lib, bu aerologik diagramma (ADKT)- yilning iliq davrida ishlatiladi. Ikkinchisida
esa haroratning o‘zgarishi 10°C dan -55°C gacha va bu AD-yilning sovuq davrida
ishlatiladi (ADKX).
Bu AD blankalarida quyidagi izochiziqlar chizilgan:
— izobaralar - jigar rang gorizontal to‘g‘ri chiziqlar;
— izotermalar - izobaralarga nisbatan 50° burchak ostida o‘ng tomonga og‘gan jigar
rang to‘g‘ri chiziqlar;
— izogrammalar (qiymatlari bir xil bo‘lgan aralashma nisbati chiziqlari) — o‘ng
tomonga og‘gan yashil rangdagi uzluksiz to‘g‘ri chiziqlar;
— quruq adiabatalar (potensial haroratning qiymatlari bir xil bo‘lgan chiziqlar) —
chap tomonga og‘gan jigar rang to‘g‘ri chiziqlar;
— nam adiabatalar (psevdopotensial haroratning qiymatlari bir xil bo‘lgan chiziqlar)
— yashil uzuq chiziqlar.Bundan tashqari, AD blankalarida quyidagi o‘qlar
tushirilgan: haroratga virtual qo‘shimcha, asosiy izobarik sirtlar orasidagi masofa,
noturg‘unlik eneigiyasi, standart atmosfera balandliklari (CA 64) va standart
atmosfera uchun haroratning stratifikatsiya (vertikal bo'yicha o‘zgarishi) chizig‘i. Bu
ikkita asosiy diagrammalar radiozondlash ma’lumotlarining termodinamik tahlilida-
yilning istalgan faslida 1050-10 gPa li qatlam tahliliga mo'ljallangan to‘g‘ri burchakli
koordinata tizimida (ADP) tuzilgan AD larga nisbatan aniqroq ko'rsatkichlarga
erishish imkoniyatini beradi.
ADP blankasida harorat diapazoni 40°C dan -80°C gacha.AD ma’lum punkt
uchun radiozondlash ma’lumotlari asosida tuziladi. Bunda AD blankasida quyidagi
chiziqlar o'tkaziladi:
1) Stratifikatsiya egri chizig‘i — balandlik bo'yicha havo harorati

o‘zgarishining egri chizig'i (qizil rangli qalam bilan o'tkaziladi).
2) Depegramma — balandlik bo'yicha shudring nuqtasi harorati o‘zgarishining egri
chizig'i (uzuq qora chiziqdan iborat)
3) Holat egri chizig‘i — ko‘tarilayotgan zarracha harorati o‘zgarishini ko‘rsatadi. U
yer yaqinidagi haroratni xarakterlaydigan nuqtadan boshlanib, quruq adiabata
bo'yicha, yer yaqinidagi shudring nuqtasi haroratidan o‘tgan izogramma bilan
kesishgan joygacha o‘tkaziladi. Bu balandlikda kondensatsiya sathi (KS) joylashgan
bo‘ladi. Kondensatsiya sathidan yuqorida holat egri chizig'i nam adiabata bo‘yicha
o‘tkaziladi. Zaruriyat tug'ilganida avvalgi kuzatish muddatidagi stratifikatsiya chizig‘i
uzuq qizil chiziq bilan o'tkaziladi. Shu yo‘l bilan tuzilgan AD ishlanadi yoki tahlil
qilinadi.
1) Harorat inversiyasi qatlamlari, ya’ni haroratning balandlik bo'yicha ortgan
qatlamlari ajratiladi. Inversiya qatlamining quyi va yuqori chegaralari gorizontal
chiziqlar bilan ajratiladi hamda ularning oralig'i sariq rangga bo‘yaladi. Harorat
inversiyasi qatlamining ,,chuqurligi“ (quyi va yuqori chegaralardagi haroratlar
ayirmasi, AT = T2— T) va „qalinligi" (qatlamning qalinligi h = h2 — hx) aniqlanadi.
Hisoblangan kattaliklar AT va Ah oddiy qora qalam bilan inversiya qatlamining
ichiga yozib qo‘yiladi.
2),Tropopauzadan balandroq joylashgan stratosferada harorat inversiyasi
qatlami sariq rangga bo‘yaladi.
3),Tropopauza jigar rang gorizontal chiziq bilan ajratiladi. Tropopauzadan
yuqorida haroratning vertikal gradiyenti 0,2°/100 dan kichik yoki 2 km va undan
qalinroq qatlamda manfiy bo‘lishi kerak.
4),Rangli qalamlar bilan front qatlamlari ajratiladi (iliq front— qizil, sovuq —
ko‘k). Bu qatlamlarda haroratning vertikal gradiyenti keskin kamayishi yoki inversion
xarakteiga ega bo‘lishi kerak.Ba’zida haroratning frontal inversiyasini ko'tarilgan
cho‘kish inversiyasidan farq qilish qiyin bo‘lib qoladi. Bunday hollarda namlikni
tahlil qilish yordam beradi. Frontal inversiyasida shudring nuqtasi haroratining defisiti

kamayadi (stratifikatsiya egri chizig‘i shudring nuqtasi egri chizig'iga yaqinlashadi),
cho'kish inversiyalarida, aksincha, defisit ortadi (egri chiziqlar o‘zaro uzoqlashadi);
5),Bulutlarning quyi va yuqori chegaralari to‘lqinsimon ko‘k chiziqlar bilan
ajratiladi. Bulut qiymatlari siyrak og‘ma chiziqlar bilan chiziladi va bulutlarning
qisqartirilgan nomlari qo‘yiladi (Ns, As, Sc, Cb va h.k.). Bulut qatlamlari chegralarida
shudring nuqtasi haroratining defisiti keskin o ‘zgaradi, lekin ba’zida chegaralarni
qat’iy aniqlashning imkoni bo‘lmaydi. Bunday hollarda yer yaqini ob-havo
xaritalaridan yoki boshqa qo'shimcha ma’lumotlardan foydalanish kerak.
6),Agar bulutlardan yog'inlarning yoqqani ma’lum bo‘lsa, ular AD va
bulutlarning quyi chegarasidan chiqqan vertikal yashil chiziqlar bilan belgilanadi.
7),Atmosferaning turg‘unligi — muhim xarakteristikalardan biri hisoblanadi. U
stratifikatsiya va holat egri chiziqlarini o'zaro taqqoslash yo‘li bilan aniqlanadi.
Stratifikatsiya egri chizig‘i holat egri chizig'iga nisbatan o‘ng tomonga og‘gan bo‘lsa,
atmosfera qatlami turg‘un deb hisoblanadi va egri chiziqlar orasidagi yuza ko‘k
rangga bo‘yaladi. Stratifikatsiya egri chizig‘i holat egri chizig‘iga nisbatan chap
tomonga og‘gan b o ‘lsa, qatlam noturg‘un stratifikatsiyalangan bo‘ladi va qizil
rangga bo‘yaladi.
8), Noturg ‘ un stratifikatsiyalangan atmosfera qatlamining yuqori chegarasi ,
ya ’ ni stratifikatsiya va holat egri chiziqlari kesishgan joy , konveksiya sathi deyiladi .
Konveksiya sathi to‘lqinsimon qizil chiziq va uning ustiga „konveksiya sathi“ so‘zni
yozish bilan belgilanadi.
9), AD larda kondensatsiya sathi ko ‘ k gorizontal chiziq bilan belgilanadi va
yoniga ,, KS “ harflari yoziladi . Aerologik diagramma yordamida , quyidagi bir qator
amaliy masalalar yechilishi mumkin :
a).Ixtiyoriy balandlikda aralashma nisbati (q) yoki solishtirma namlik (S)
kattaliklarini aniqlash. Bu kattaliklar Pz izobara va shudring nuqtasi harorati egri
chiziqlari o‘zaro kesishgan nuqtadan o'tuvchi izogrammadan topiladi.
b).Ushbu sathda berilgan haroratda solishtirma namlikning maksimal qiymati

(<7makc) stratifikatsiya egri chizig'i va P izobarasi o‘zaro kesishgan nuqtadan o‘tgan
izogrammadan topiladi.
c).P sathdagi nisbiy namlik quyidagi formula yordamida aniqlanadi:
f=-q/ qmax×100%
yoki P sathdagi T va Td kattaliklarni topib, psixrometrik jadval yordamida f ning
qiymati aniqlanadi.
d).Potensial haroratni (0) bevosita A nuqtadan 0=const izochiziqlar o‘tgan quruq
adiabatalar orasidan interpolatsiya yo‘li bilan aniqlash mumkin.Shuningdek, A
nuqtadan quruq adiabata bo‘ylab 1000 gPa izobaragacha ko‘chib, shu yerda harorat
o'qida 0 ni aniqlash mumkin.
e).Aerologik diagrammalar yordamida asosiy izobarik sirtlaming balandliklari,
ularning orasidagi masofa va asosiy izobarik sirtlar orasidagi havoning o‘rtacha
haroratini ham hisoblash mumkin.

III Bob. Atmosferaning vertikal qirqimini modellar orqali tasvirlash
1.Grafik model atmosferaning turli qatlamlarini balandlik bo‘yicha tasvirlash
uchun ishlatiladi. U asosan quyidagi parametrlarni ko‘rsatadi:Atmosfera qatlamlari
(troposfera, stratosfera, mezosfera, termosfera, ekzosfera).Harorat o‘zgarishi
(balandlikka bog‘liq ravishda harorat pasayishi yoki ko‘tarilishi).Bosim va
zichlikning pasayishi.Grafik modelni yaratish uchun Excel, MATLAB yoki
Python’dagi Matplotlib kutubxonasidan foydalanish mumkin. Bu model atmosfera
qatlamlarini vizual tushunish va meteorologik tahlillarni osonlashtirishga yordam
beradi.
2.Matematik model atmosferaning vertikal o‘zgarishlarini tavsiflovchi
formulalar va tenglamalar orqali beriladi. Asosiy ishlatiladigan tenglamalar.
Haroratning vertikal o‘zgarishi (troposferada): T(h) = T0-L*h
Matematik model meteorologik hisob-kitoblarni bajarish va ob-havo prognozlarini
tuzishda qo‘llaniladi.
3.Kompyuter simulyatsiyalari real atmosfera sharoitlarini o‘rganish uchun
dasturiy modellashtirishdan foydalanadi.Python (Matplotlib va SciPy) yordamida
atmosferaning harorat va bosim o‘zgarishini vizualizatsiya qilish mumkin.MATLAB
yoki Simulink vositalaridan foydalanib, atmosfera qatlami dinamikasini
modellashtirish mumkin.WRF (Weather Research and Forecasting Model) – bu
murakkab ob-havo prognozlari uchun ishlatiladigan ilmiy model.Bu model atmosfera
jarayonlarini real sharoitga yaqin holatda tadqiq qilish imkonini beradi.
4.Fizik model laboratoriya sharoitida atmosferaning vertikal qirqimini tajribalar
orqali o‘rganishni o‘z ichiga oladi.Bosim o‘zgarishi tajribasi: Siqilgan havo
silindridan foydalangan holda balandlik ortishi bilan bosim qanday kamayishini
ko‘rsatish.Harorat o‘zgarishi: Gaz ballonlarida turli balandliklardagi haroratni
simulyatsiya qilish.
5.Suyuqlik modeli - Suv yoki gaz orqali turli zichlikdagi qatlamlarni yaratib,
atmosfera qatlami o‘zgarishlarini tushuntirish.Fizik model o‘quv jarayonlarida

atmosferaning amaliy tushunchalarini hosil qilish uchun juda foydalidir.
3.1 Atmosferaning vertikal qirqimi turli omillarning ta’siri
Quyosh nurlanishi: Quyoshdan keladigan energiya atmosferaning turli
qatlamlarida harorat farqlarini keltirib chiqaradi. Troposferada Quyosh nurlari
bevosita yer yuzasini isitadi, natijada isigan havo yuqoriga ko‘tarilib, sovuq havo
pastga tushadi. Bu vertikal harorat o‘zgarishlariga va atmosfera sirkulyatsiyasiga olib
keladi. Stratosferada esa ozon qatlami Quyosh nurlanishining ultrabinafsha qismini
yutadi va bu qatlamda harorat oshishiga sabab bo‘ladi.
Geografik joylashuv: Yerning turli kengliklarida atmosfera qatlamlari o‘ziga
xos xususiyatlarga ega. Ekvatorial mintaqalarda troposfera balandligi taxminan 17-18
km ga yetishi mumkin, qutblarda esa bu balandlik atigi 6-8 km ni tashkil etadi.
Geografik kenglikka bog‘liq ravishda atmosfera jarayonlari va iqlim sharoitlari ham
turlicha bo‘ladi.
Relyef: Tog‘li hududlarda atmosfera sirkulyatsiyasi murakkablashadi. Baland
tog‘lar havo oqimlarini to‘sib, mahalliy iqlim sharoitlarini shakllantiradi. Masalan,
tog‘ yonbag‘irlarida havo tez soviydi, bu esa bulutlarning hosil bo‘lishi va
yog‘ingarchilikni oshiradi. Tog‘li hududlarda atmosfera bosimi past bo‘lishi natijasida
havo zichligi kamayadi va bu inson faoliyatiga ham ta’sir qiladi.
Inson faoliyati: Sanoat, transport va qishloq xo‘jaligi atmosferaning kimyoviy
tarkibini o‘zgartirishi mumkin. Issiqxona gazlarining (CO , CH , NO ) ko‘payishi₂ ₄ ₓ
global isish jarayoniga ta’sir qilib, atmosferaning turli qatlamlarida o‘zgarishlarga
sabab bo‘ladi. Masalan, industrial hududlarda smog hosil bo‘lishi yoki ozon
qatlamining yemirilishi atmosferaning tabiiy muvozanatini buzadi.
Okeanlar va suv havzalari: Atmosferaning namligi va haroratiga okean va
dengizlar sezilarli ta’sir qiladi. Dengiz ustida bug‘lanish jarayonlari ko‘proq bo‘lgani
uchun atmosfera namligi yuqori bo‘ladi. Bu esa bulutlar hosil bo‘lishiga va
yog‘ingarchilik rejimiga ta’sir ko‘rsatadi. Okean oqimlari ham atmosferaning vertikal
tuzilishini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi.Masalan, Golfstrim oqimi Shimoliy

Atlantika hududida iqlimni iliqroq saqlaydi.
Bu omillar atmosferaning tabiiy dinamikasini shakllantiradi va turli
balandliklarda harorat, bosim hamda boshqa xususiyatlarning o‘zgarishiga sabab
bo‘ladi. Atmosfera qatlamlarining o‘zgaruvchanligi ob-havo va iqlim jarayonlarini
shakllantiruvchi asosiy omillardan biri hisoblanadi.
3.2. Atmosferaning vertikal qirqimini o‘rganishning ilmiy va amaliy
ahamiyati
Atmosferaning vertikal tuzilishini o‘rganish nafaqat ilmiy, balki amaliy jihatdan ham
juda muhim ahamiyatga ega. Bu tadqiqotlar orqali turli sohalarda optimallashtirish va
xavfsizlikni oshirish, shuningdek ekologik va iqlim o‘zgarishlarini nazorat qilish
imkoniyati yaratadi. Quyida atmosferaning vertikal qirqimini o‘rganishning ilmiy va
amaliy ahamiyatlari keltirilgan:
1.Meteorologiya sohasida atmosferaning vertikal tuzilishi va uning
o‘zgarishlarini o‘rganish ob-havo prognozlarini aniqlashtirishga yordam beradi.
Harorat, bosim, namlik, shamol va boshqa parametrlarning vertikal o‘zgarishlari ob-
havo sharoitlarini shakllantiradi. Atmosferaning vertikal qirqimi haqidagi
bilimlar:Ob-havo prognozlarini yaxshilash: Atmosferaning har bir qatlamida
o‘zgarishlarni kuzatish va tahlil qilish ob-havo prognozlarini aniqroq qilish imkonini
beradi. Masalan, troposferadagi harorat va namlik o‘zgarishlari yog‘ingarchilik va
bulutlarning hosil bo‘lishi haqida muhim ma’lumot beradi.Iqlim o‘zgarishlarini
kuzatish.Atmosfera qatlamlaridagi haroratning o‘zgarishi global isish yoki sovuqlik
kabi iqlim o‘zgarishlarini kuzatish uchun yordam beradi.Tabiiy ofatlarning oldini
olish: Vertikal qirqimni o‘rganish orqali turli tabiat hodimlarining, masalan, to‘fonlar,
tropik bo‘ronlar yoki chang bo‘ronlarining kelib chiqishini aniqlash mumkin.
2..Aviatsiya sohasida atmosferaning vertikal qirqimi tahdidlarni aniqlash va
uchish jarayonlarini optimallashtirishda muhim ahamiyatga ega. Uchish va yotqizish
yo‘nalishlarini tanlashda, ayniqsa, balandlikdagi turli qatlamlardagi havo harorati va
bosimi o‘zgarganida, turli omillarni inobatga olish zarur. Vertikal qirqimni

o‘rganish:Turbulentlikni kamaytirish: Aviatsiya samolyotlari uchun turbulentlik xavfi
jiddiy muammo hisoblanadi. Atmosferadagi vertikal harorat o‘zgarishlari va shamol
yo‘nalishlari turbulentlikni keltirib chiqaradi. Bu haqida oldindan xabar berish
samolyotlarning xavfsizligini oshirishga yordam beradi.Uchish va yotqizish
xavfsizligini oshirish: Balandlikka qarab atmosferadagi sharoitlarni o‘rganish uchish
va yotqizish jarayonlarini xavfsizroq qiladi. Samolyotlar balandlikni tanlashda to‘g‘ri
qaror qabul qilishlari kerak, chunki atmosferadagi harorat va bosim o‘zgarishlari
uchish jarayoniga ta’sir qiladi. 3.Ekologiya sohasida atmosferaning vertikal
qirqimini o‘rganish, ayniqsa, atmosferadagi ifloslanishni aniqlash va ekologik
muammolarni hal qilishda katta ahamiyatga ega. Vertikal qatlamlar orasidagi
o‘zgarishlar ekologik holatni aniqlash va iqlim o‘zgarishlarini tahlil qilishda
qo‘llaniladi. Bu sohalarda:
Atmosferadagi ifloslanishni o‘rganish: Inson faoliyati natijasida atmosferaga
chiqadigan ifloslovchilar (masalan, karbon dioksid, metan va boshqa issiqxona
gazlari) atmosfera qatlamlariga ta’sir qiladi. Vertikal qirqimni o‘rganish yordamida
bu ifloslovchilarning qaysi qatlamlarda to‘planishi aniqlanishi mumkin.Global isish
va iqlim o‘zgarishi: Atmosferaning vertikal tuzilishini o‘rganish orqali global isish
jarayonlari va iqlim o‘zgarishlari haqida ko‘proq ma’lumot olish mumkin. Masalan,
yuqori balandliklardagi qatlamlarda issiqxona gazlari ko‘payishi tufayli issiqlikning
ushlab qolish jarayoni kuchayadi.
4. Suv resurslari va agroekologiya-Suv resurslari va qishloq xo‘jaligida atmosferaning
vertikal qirqimi yuqori iqlim tahlillari uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. O‘simliklar va
ekinlar o‘sishi uchun suv va harorat muhim omil bo‘lib, atmosferadagi harorat va
namlik o‘zgarishlari bu jarayonlarga ta’sir qiladi. Shuningdek, vertikal qatlamlarni
o‘rganish qishloq xo‘jaligida optimal agrotexnik tadbirlar ishlab chiqishga yordam
beradi.

XULOSA
Atmosferaning tuzilishi va uning vertikal qirqimi yer yuzasidagi barcha hayot
jarayonlari uchun katta ahamiyatga ega. Atmosfera – yer sathidan yuqoriga qarab
o‘zgarib boradigan qatlamlardan tashkil topgan gazlar qatlami bo‘lib, har bir
qatlamning o‘ziga xos fizikaviy va kimyoviy xususiyatlari mavjud. Atmosferaning
vertikal qirqimi uning o‘zgarishini, shu jumladan, harorat, bosim, namlik va boshqa
parametrlarning yuqoriga qarab qanday o‘zgarishini o‘rganishga imkon
beradi.Atmosferaning vertikal qirqimini tuzish metodikasi atmosfera qatlamlaridagi
turli omillarni hisobga olishni talab qiladi. Ushbu metodika yordamida atmosferaning
harorat va bosim o‘zgarishlari, shuningdek, havo harakati va boshqa parametrlar tahlil
qilinadi. Tahlil jarayonida turli ob'ektiv usullar va hisob-kitoblar qo‘llaniladi, bu esa
natijalarni yanada aniqroq va ishonchli qilish imkonini beradi.Atmosferaning vertikal
qirqimi bo‘yicha tahlil natijalari atmosfereviy jarayonlarning sezilarli o‘zgarishlarini
aniqlashga yordam beradi. Misol uchun, yuqori qatlamlardagi haroratning kamayishi
va pastki qatlamlardagi namlikning o‘zgarishi iqlim o‘zgarishlari va havo massalari
o‘zgarishlarini kuzatish imkonini beradi. Bunday tahlillar, shuningdek, turli
meteorologik hodisalar va iqlim sharoitlarini tushunishda muhim ahamiyatga
ega.Atmosfera qirqimiga ta’sir etuvchi omillar ko‘plab omillarni o‘z ichiga oladi.
Ularga quyosh nuri, yerning harorati, geofizik faktorlar va atmosferaning kimyoviy
tarkibi kiradi. Har bir omilning atmosferaning vertikal tuzilishiga qanday ta'sir
ko‘rsatishini o‘rganish atmosfera fanining muhim qismi hisoblanadi. Shu bilan birga,
atmosferaning dinamikasi va uning evolyutsiyasiga ta’sir etuvchi omillar hamda
meteorologik o‘zgarishlar chuqur tahlil qilinishi kerak.Atmosferaning vertikal
qirqimini o‘rganishning ilmiy va amaliy ahamiyati juda katta. Ilmiy nuqtai nazardan,
atmosferaning turli qatlamlaridagi o‘zgarishlarni aniqlash va tushunish insoniyat
uchun zarur bo‘lgan ko‘plab ilmiy tadqiqotlar va iqlim modellari yaratishga imkon
beradi. Amaliyotda esa, bu tahlillar aviatsiya, meteorologiya, qishloq xo‘jaligi va
boshqa sohalarda keng qo‘llaniladi. Atmosferaning vertikal qirqimini o‘rganish orqali

tabiiy ofatlarning oldini olish va ekologik holatni yaxshilashga qaratilgan amaliy
tadbirlarni ishlab chiqish mumkin.Shu bilan birga, atmosferaning vertikal tuzilishi va
uning tahlili orqali biz tabiiy resurslardan samarali foydalanish va iqlim
o‘zgarishlariga qarshi kurashishda muhim qadamlar qo‘yishimiz mumkin.
Ushbu ish davomida atmosferaning vertikal qirqimini tuzish va uning tahlili amalga
oshirildi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, atmosferaning har bir qatlami o‘ziga
xos xususiyatlarga ega bo‘lib, ularning harorati, bosimi va namligi balandlik bo‘yicha
sezilarli darajada farqlanadi. Olingan natijalar atmosfera jarayonlarini chuqurroq
tushunishga va amaliy meteorologiya, ekologiya hamda aviatsiya sohalarida
qo‘llashga yordam beradi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.A.C. Зверев „ Синоптическая метеорология " Л . Гидро - метеоиздат , 1977.
2. В . И . Воробьев „ Синоптическая метеорология " Л . Гидро - метеоиздат, 1991.
3.Руководство по краткосрочным прогнозам погоды - часть Л.
Гидрометеоиздат¸ 1986
4. M . Alautdinov , T . M . Muxtorov , B . M . Xolmatjanov , Yu . V . Petrov , H . T .
Egamberdiyev " SINOPTIK V А KOSMIK METEOROLOGIYA " Toshkent , Noshir “
2010
6.Синоптик метеорологиядан лаборатория ишларини бажариш
учун гопширик, ва маслахатлар. 1-к.исм, Тошкент, „Университет",
1992.
7.Синоптик метеорологиядан лаборатория ишларини бажариш
учун топширик, ва масла^атлар. 2-к.исм, Тошкент, „Университет41,
1993.
8.Р.Б. Билялов, М. Алаутдинов „Синоптик метеорологиядан
маърузалар конспекта". 1-к.исм, Т. „Университет11, 1993
9.G‘oziyev E. Meteorologiya va Klimatologiya asoslari. Toshkent: O‘qituvchi, 2006.
10.Rasulov.M Atmosfera fizikasi. Samarqand: SamDU nashriyoti, 2010.

Atmosferaning vertikal qirqimi

Купить

Информация о документе

Продавец

Atmosferaning vertikal qirqimi

Похожие документы