Atov gaplarning lisoniy va nutqiy tahlili
![nutqda kengayish qobiliyatiga ham ega. So‘z-gaplarning yana bir sintaktik
xususiyati shundaki, [Wpm] qurilishli gaplarda kesimlik kategoriyasi va ma`nosi
[W]ga [pm] orqali kiritiladi, [m]ning esa o‘zbek tilida juda ko‘p ko‘rsatkichlari
mavjud. Shaklning o‘zgarishi bilan kesimlik kategoriyasining ma`no turlari ham
o‘zgaradi. Masalan, bo‘ladi. Bo‘lmaydi. Bo‘lsa. Bo‘ldi va h.k. Ammo so‘z-
gaplarda bunday emas. Har bir so‘z-gap shu gapga xos bo‘lgan ma`nolarni
ifodalashga moslashgan bo‘ladi. Misol uchun, “Ha” so‘zi tasdiqni bildiradi. Uning
bo‘lishsizligi “Ha emas” so‘zi bilan ifodalanmaydi, balki alohida so‘z “Yo‘q” bilan
ifodalanadi. Albatta yoki shubhasiz modal so‘zi qat’iy ishonch va tasdiqni
ifodalaydi, inkor ma’nosi mutlaqo, aslo so‘z-gaplari bilan beriladi 10
.
So‘z-gaplarda zamon va shaxs ma’nolari ifodalanmaydi. O‘zbek tilida gap
(kesimlik) zamon va shaxs ma’nolaridan xoli bo‘la olmaydi. Zero, so‘z-gaplarda
zamon va shaxs-son ma’nolarining kontekstual aniqlash xususiyati bu so‘zlarning
asosiy sintaktik xususiyati – kesimlik qo‘shimchalarini qabul qilmay gap bo‘lib
kela olishi bilan izohlanadi. So‘z-gaplarning yana bir sintaktik xususiyati –
ularning gap tarkibida alohida pozitsiyada turishi, ya’ni, boshqa gap bo‘laklari
bilan bog‘lanmasligidir va o‘zi gap sifatida kelishi, hamisha lisoniy alohidalikni
saqlab qolishi bilan belgilanadi. Masalan, Sug‘urtalash kerakmi? – Albatta!
(gazeta), Yengil tortdingmi, qizim? – shukur.(A.Qahhor) Ko‘rinadiki, so‘z-
gaplarning umumiy sintaktik xususiyati ular kesimlik qo‘shimchalarini qabul
qilmagan holda gap va uning markazini tuza olishidadir. To‘rt leksik-semantik
turida (modallar, undovlar, tasdiq-inkor, taklif-ishora so‘zlar) kesimlik
kategoriyasini tashkil etuvchi ma’nolardan har biri alohida bo‘rttirilgan holda
yuzaga chiqadi. Modallar so‘zlovchining munosabatini, taklif-ishoralar shaxsga
qaratilganganlik ma’nosini, tasdiq-inkorlar tasdiq va inkorni va undovlar bo‘lg‘usi
harakatni ifodalashga xizmat qiladi.
So‘z-gaplar morfologiyada ham, sintaksisda ham o‘rganiladi. Morfologiyada
so‘z-gap gap o‘rnida keladigan mustaqil so‘zlar guruhini ifodalaydi: ha, yo‘q,
mana, shunday.
10
o‘sha manba. -B.271.
20](https://docx.uz/documents/a374518e-0d00-4d82-bf90-aeead80a7646/page_20.png?v=1)
![7. Ko‘rsatishni tashkil qiladi.
Hozirgi zamon o‘zbek tilidagi ba’zi gaplarda kesimni shakllantiruvchi maxsus
morfologik ko‘rsatkich bo‘lmasa-da, ularning kesimdan zamon, shaxs-son, tasdiq
va aniqlik ma’nolari anglashilib turadi. Masalan: Bu yer - maktab gapida kesim
maktab so‘zi bo‘lib, u morfologik ko‘rsatkichsiz shakllangan. Shuningdek, bu tilga
xos bo‘lgan Men – o‘qituvchi. Siz – shifokor. U – talaba kabi gaplar esa rus tili
ta’siri asosida shakllanmagan. Agar bunday gaplar qurilishidagi ega tushirib
qoldirilsa hamda “O‘qituvchi. Talaba” shaklida berilsa, fikr faqat qayd mohiyatini
aks ettirib, atov gap sifatida namoyon bo‘lishi mumkin va gapning kommunikativ
substansiyasi butunlay o‘zgarib ketadi. Shunga ko‘ra o‘zbek tilining substansianal
sintaksisida [ega+ot-kesim] ko‘rinishida namoyon bo‘luvchi Sen – shifokor
tipidagi yig‘iq gaplarni [E+WP] yoki [S-P] qolipi asosida ifodalash mumkin.
Bunda Sen so‘zi qolipning [E] uzvi voqelanishi bo‘lsa, shifokor birligi [WP]ning
voqelanishidir 17
.
So‘z-gaplar . Biz nutqimizda qo‘llaydigan so‘zlarning aksariyat qismi, bir
vaqtning o‘zida ham kommunikativ birlik, ya’nikim muloqot vositasi hamda
sintaktik elementlardan iborat Grammatik struktura hisoblanadi. Bular ikki bosh
bo‘lakli sintaktik tarkibni bildirib, ega hamda kesimdan tashkil tiogan gaplardir.
Baxshi bor joyda yaxshi bor (maqol), izohda muloqot mustaqil va konteksga
murojaat talab qilmaydigan asosiy gap bo‘lagining yagona sintaksis pozitsiyasi
namoyon bo‘lgan bir sostavli gaplar: Yirtqichni uyasida yanch (maqol) bo‘lishi
mumkin.
Nutq jarayonida alohida so‘zlar bilan ifodalangan,gapning bosh bo‘laklari
yoki ikkinchi darajali bo‘laklari sifatida idrok qilinmaydigan gaplar ham mavjud.
Bunday gaplar so‘z-gaplar deb nomlanadi. So‘z-gaplar mustaqil ma’noga ega
gaplarga ekvivalent bo‘lib, birinchi navbatda baholash, modal xarakterlar va
munosabatlarni ifoda etish, matn bundan tashqari diolog xususiyatlarini saqlab
qolishni tashkil etadi. So‘z-gaplardan asosan, so‘z va noverbal vositalar - yuz
17
Юлдошева Н. Йи ғиқ гапнинг формал-функционал талқини. – Тошкент. 2010. – Б.15.
28](https://docx.uz/documents/a374518e-0d00-4d82-bf90-aeead80a7646/page_28.png?v=1)
![“Nafrat! Mana, nima unga bu og‘ir yumushda yordam bergan kuch!..”
(U.Hamdam).
Tilshunos olim I.Rasulov atov gaplar ba zan matn oxirida kelishi mumkinligiʼ
haqida yozadi: “Аyrim hollarda nominativ gap tekst oxirida kelib, oldingi gaplar
bilan semantik munosabatda bo‘ladi: oldingi gaplarda ifoda qilingan fikrning
yakuni, natijasini ifoda qiladi 28
. Atov gaplar haqida M.Аbuzalova shunday deydi:
“Bir tarkibli ixcham sodda gaplar semantik jihatdan turli xil modal ma nolarni
ʼ
ifodalaydi. Ot-kesimli bir tarkibli ixcham gaplar mavjudlikni tasdiqlagan paytda
neytral ma no, tasdiqni ifodalaydi. Masalan:
ʼ
1. Kuz. Bir chekkada maysa ustida dasturxon yozilgan.
2. Tong. Birin-ketin yulduzlar so‘nadi ” 29
.
Tadqiqotchi bir tarkibli ixcham sodda gaplarni ifoda maqsadiga ko‘ra darak,
so‘roq, buyruq, undov gaplar va ularning ichki turlariga bo‘linishini qayd etadi.
Atoqli yozuvchi Shukur Xolmirzayev asarlari matnida atov gaplarni tadqiq qilish
davomida tilshunos olimaning fikrlari g‘oyat o‘rinli ekanligiga amin bo‘ldik.
Chunki yozuvchining asarlarida darak, so‘roq, buyruq, undov ma’nosini
ifodalovchi atov gaplarning mavjudligini aniqladik. Shukur Xolmirzayev asarlarida
neytral ma’noli, tasdiqni ifodalovchi atov gaplarga ko‘proq murojaat qiladi.
Masalan: “ Tushib ketyapman, ketyapman. Tinchlik. Bahor avjida. Yana bulbullar
sayrab yotishibdi [“Yashil Niva”. 43-b.] 30
. Bahor. Men bog‘imiz adog‘idagi
devorning u yog‘ida yastangan yalanglikka chiqaman [“Chillak o‘yini”. 110-b.] 31
.
Ijodkor hikoyalarida asosan darak mazmunli atov gaplardan foydalanadi.
Ba’zi o‘rinlarda undov mazmundagi atov gaplarni ham qo‘llaydi. Bu esa gapning
emotsionalligini yanada oshiradi. Masalan: “Uning ko‘z oldiga bultur shundoq
kunda ovga chiqqanlari keldi: tumanli kun, qor bosgan adirlar… Boychechaklar…
28
Rasulov.I. Hozirgi o‘zbek tilida bir sostavli gaplar. – Toshkent: Fan, 1974. – B.188.
29
Аbuzalova.M. O‘zbek tilida sodda gapning eng kichik qurilish qolipi: Filol. fan. nomz. ... diss. – Toshkent, 1994.
– B.71-72.
30
Холмирзаев Ш. Сайланма. II -жилд. Яшил нива. –Б.43
31
Холмирзаев Ш. Сайланма. II -жилд. Чиллак уйини. –Б.110.
42](https://docx.uz/documents/a374518e-0d00-4d82-bf90-aeead80a7646/page_42.png?v=1)
![Boy-chechak !!! [“Sog‘inch” 25-bet]. 32
Yozuvchi bu o‘rinda his-hayajonni
ifodalovchi undov belgisini ketma-ket holda qo‘llaydi. Demak, bu yerda atov gap
sifatida kelgan boychechak so‘zi butun boshli hikoyaning g‘oyasini ochib berishga
xizmat qiladi. Asar bejizga “Sog‘inch” deb nomlanmagan.
Badiiy asar matnida atov gaplar uyushgan, aniqlovchilar bilan kengaygan
holda ham kelishi mumkin. Аniqlovchilari bilan kelgan yoyiq atov gaplarda
ekspressivlik kuchli bo‘lib, voqea-hodisa haqida to‘liqroq ma lumot berishʼ
maqsadi ham ko‘zda tutilgan bo‘ladi. Quyidagi o‘rinlarda aniqlovchilari bilan
kelgan atov gaplar aynan shu vazifani bajargan:
1. Nishab yo‘l . Anchagian tezlik bilan tushib ketyapman. Lekin butun vujudim
ko‘z-quloq: tag‘in bir burilishda chiqib qolsa, bilasizlar-ku unday odam yeb
turgan taomiga ham tupuradi . [“Yashil Niva”. 43-bet] 33
2. Tanish ko‘cha . Yo‘l yoqasida o‘sha daraxtlar . [“Baxtli bo‘linglar”. 167-b] 34
3. Uning ham qo‘lida ...archa. Kichkina archa . Ha, birovning uyiga
borayapti. [“Baxtli bo‘linglar”. 169-b] 35
4. U eshagining bo‘yniga tizzasini qo‘yib, qoplar o‘rtasiga minib oldi. Ix-ixlab
ketdi. Yo‘lga tushdik. Toshloq yo‘l . Endi ularning ham qadami ildam. [ “Olis
yulduzlar ostida” 17-b]. 36
5. Ertalab Zebo qishloqqa qaytdi. Tanish bekat. Avtobus. Tanish yo‘l Dovon.
Biyday cho‘l . Qishloq. Uylari. Otasi. Onasi. Buvisi. [Baxtli bo‘linglar”. 170-b]. 37
Аtov gap sifatida shakllangan birliklarning ma nosi, avval aytib o‘tilganidek,
ʼ
matnda aniqlashadi. Bunday birlik o‘zidan keyin kelgan gapdagi biror bo‘lak yoki
bir necha gaplar bilan aloqalangan bo‘ladi. Atov gaplar o‘zidan keyin kelgan
32
Холмирзаев Ш. Сайланма. II -жилд. Согинч. –Б. 25.
33
Холмирзаев Ш. Сайланма. II -жилд. Яшил нива. –Б. 43.
34
Холмирзаев Ш. Сайланма. I -жилд. Бахтли булинглар. –Б. 167.
35
Холмирзаев Ш. Сайланма. I -жилд. Бахтли булинглар. –Б. 169.
36
Холмирзаев Ш. Сайланма. I -жилд. Олис юлдузлар остида. –Б. 17.
37
Холмирзаев Ш. Сайланма. I -жилд. Бахтли булинглар. –Б. 170.
43](https://docx.uz/documents/a374518e-0d00-4d82-bf90-aeead80a7646/page_43.png?v=1)
![gaplardagi ega bilan ham aloqalanadi. Bunday atov gaplarda undan keyingi
gapning egasi olmosh bilan ifodalanadi: “Kimsanboy! U bizning bolalardan
chiqqan qahramonimiz edi (S.Аhmad). Sevgi! Аxir, u emasmi, Sabo va
Samandarni, kechagina ichiga chiroq yoqsang yorishmaydigan Samandar va
Saboni bugun osmonu falaklarga oppoq-yomg‘irlarsiz, g‘uborlarsiz, yengil
bulutlardek suzdirgan”(U.Hamdam). Bu kabi atov gaplar Shukur Xolmirzayev
asarlarida ham uchraydi. Masalan: Qabriston. Negadir bu yerning tuprog‘i qizil
[“Hayot abadiy”, 58-b.] 38
. Ammo bu o‘rinda atov gapdan keyingi gapda kelgan
olmosh ega vazifasida emas aniqlovchi vazifasida kelgan.
Аtov gaplar o‘zidan keyin kelgan gapdagi aniqlovchilar bilan ham
munosabatda bo‘lishi mumkin. Аtov gap sifatida shakllantirilgan so‘z ta kidʼ
ma nosini oladi, kitobxonning diqqatini qaratishga xizmat qiladi. Asarlarda atov
ʼ
gaplarning bu kabi turlari ko‘p uchraydi. Masalan: Biyday dasht. So‘qmoq… Bu
so‘qmoq menga ko‘pdan tanish [“Bahor”. 59 -b] 39
.
“Gap yoki matn segment bo‘laklarga bo‘linganda his-tuyg‘uli nutq sifatida
bo‘ladi, adresatni harakatga keltiradi: Nizomjon! U Ikromjonga o‘g‘il bo‘ldi, uning
qo‘sh qanoti bo‘ldi (S.Аhmad). Аtov gapdan keyin kelib, uni izohlab kelgan
gaplarda ega aniqlovchilar bilan kengayib, atov gapda ifodalangan voqelikni
aniqlab, konkretlashtirib keladi, segment sifatida ajratilgan predmet haqida batafsil
ma lumot berishga xizmat qiladi.
ʼ Toshkent... O‘n besh – yigirma yildan beri
urushning sovuq nafasi tegmagan bu shahar Samarqandga nisbatan osuda hayot
kechirmoqda (P.Qodirov). Ba zan atov gap bir necha birlikdan iborat bo‘lib,
ʼ
ajratilgan bo‘laklar bilan izohlanishi mumkin. Bu hodisani yanada batafsil, yaqqol
ifodalash imkonini beradi. Ikki til – o‘zbek va fors tillari – ikki pahlavon. Ular goh
mantiqning gurzisini ko‘taradilar, goh husn va salobatlarini namoyish qiladilar
(Oybek). Yozuvchi ikki til haqida ma lumot berish uchun gapda aniqlovchi
ʼ
aniqlanmish munosabatidagi uch sintaktik birlikdan foydalangan. Bu gap o‘zidan
38
Холмирзаев Ш. Сайланма. I -жилд. Хает абадий. –Б. 58.
39
Холмирзаев Ш. Сайланма. I-жилд. Ба хор. –Б. 59.
44](https://docx.uz/documents/a374518e-0d00-4d82-bf90-aeead80a7646/page_44.png?v=1)
![keyin kelgan ega vazifasidagi ular olmoshi bilan aloqalangan” 40
. Yozuvchi matnda
to‘g‘ridan-to‘g‘ri pahlavonlar so‘zini ega vazifasida qo‘llab gap tuzganda bunday
ta sirchan ifoda yuzaga kelmagan bo‘lar edi.ʼ Shukur Xolmirzayev ijodida bu kabi
murakkab atov birliklarga duch kelmadik. Yozuvchi asosan, birgina so‘zdan iborat
atov gaplarni qo‘llaydi. Masalan:
- Tancha . Tashqarida qor gupillab yog‘moqda. [Baxtli bo‘linglar]170-b 41
.
Shanba . Kechquru n. Men o‘tloqda otdan tushib, Zokir o‘rinovichni qarshi
oldim. [Bir ko‘rgan tanish] 6-b 42
.
Bizda paxta ekilmaydi-da. Tog‘lik. [Xumor] 51-b 43
.
Matnda atov gapning shunday turlari ham uchraydiki, ular o‘zidan keyingi
gapdagi bir necha bo‘lak bilan aloqaga kirishadi. Bunday holda uning qaysi gap
bo‘lagi bilan munosabatda ekanligini birinchi gapdagi olmosh bilan ifodalangan
gap bo‘lagi bilan belgilanadi. Lekin matndan uzib olinganda keyingi gap bilan ham
zich bog‘langanligi yaqqol ko‘rinib turadi: “ Yoz edi. Pishiqchilik. Har qanday
shafqatsiz avj ham bunday paytda toqqa chiqib endi jo‘jasini uchirma qilayotgan
kaklikka yoki bolalari mushtdek bo‘lgan quyonga o‘q uzmaydi; Ularning ham tirik
jon, zurriyod qoldirishga huquqli ekanini his etishni bunga sabab, balki ne bir sirli
tuyg‘u ularning ham inson qavmiga yaqin ekanini sezdiradimi… [“Omon
ovchining o‘limi”, 13-b.] 44
.
Badiiy matnlardagi atov gaplarni tadqiq qilish davomida shunga amin
bo‘ldikki, atov gap sifatida shakllangan leksema o‘zidan keyin kelgan gapda
olmosh bilan almashmay to‘ldiruvchi vazifasida kelsa, ta kid ma nosi
ʼ ʼ
kuchaytiriladi. Masalan: “T egirmon oldida to‘da-to‘da eshaklar . Odamlar
40
Умурзоқова М. Ў збек тилида сегмент қурилмаларнинг лингвопрагматик тадқиқи. - Ф.ф.бўй.ф.доктори
дисс. -Тошкент, 2019. -Б.142.
41
Холмирзаев Ш. Сайланма. I-жилд. Бахтли булинглар. –Б. 170.
42
Холмирзаев Ш. Сайланма. I -жилд. Бир курган таниш. –Б. 6.
43
Холмирзаев Ш. Сайланма. II -жилд. Хумор. –Б. 51.
44
Холмирзаев Ш. Сайланма. II -жилд. Омон овчининг улими. –Б. 13.
45](https://docx.uz/documents/a374518e-0d00-4d82-bf90-aeead80a7646/page_45.png?v=1)
![“…aniqlovchilar predmetning belgisini bildirib, u bilan zich bog‘langan holda
shu predmetning murakkab nomini hosil qiladi va aniqlovchi va aniqlanmish bir
butun nom sifatida jumla tuzilishida ishtirok etayotgan boshqa predmet nomlari
bilan munosabatga kirishadi” 45
.
Uyushiq holda qo‘llangan atov gaplarda ta sirchanlik kuchli bo‘ladi.ʼ
Kitobxonning e tibori, diqqati tasvirlanayotgan obyektga qaratiladi. Shukur
ʼ
Xolmirzayev asarlarida ham uyushiq holdagi atov gaplarning quyidagi
ko‘rinishlari uchraydi:
O‘sha kechagi seryulduz osmon ham, oppoq yuduzlar ham o‘z
o‘rnida.Daraxtlar, yomg‘ir… Shabada. [“Hayot abadiy”, 58-b] 46
.
J i mjitlik. o‘lik sukunat. Mozor, qizg‘ish uy, manavi qo‘qqaygan qari tut
daraxti hech narsani sezmaganday turibdi. [“Hayot abadiy”, 58-b] 47
.
Novvoyxona. Shiftlarini is bosgan, odam bo‘yi balandda tandir. [“Keksa
g‘ijjakchi” 131-b] 48
.
“Аtov gaplar aniqlovchilar bilan aloqalanganda asosan qaratqich
aniqlovchilar bilan munosabatga kirishganini ko‘rish mumkin. Sifatlovchi
aniqlovchilar bilan aloqalanishi esa kuzatilmadi, chunki atov gap substantiv
xarakterdagi so‘zlar bilan ifodalanadi, sifatlovchi aniqlovchi vazifasida esa asosan
sifat keladi. Segmentlash natijasida shakllangan atov gaplar o‘zidan keyin kelgan
gapdagi hol pozitsiyasidagi so‘zlar bilan aloqalanishi mumkin. Bunday gaplarda
hol vazifasida olmosh, ot va ot xarakteridagi so‘zlar kelishi mumkin” 49
.
45
Nurmonov А ., Mahmudov N., А hmedov А ., Solixo‘jayeva S. O‘zbek tilining mazmuniy sintaksisi. – Toshkent:
Fan, 1992. – B.93.
46
Холмирзаев Ш . Сайланма . I- жилд . Хает абадий. –Б. 58.
47
Холмирзаев Ш. Сайланма. I -жилд. Хает абадий. –Б. 58.
48
Холмирзаев Ш. Сайланма. I -жилд. Кекса гижжакчи. –Б. 131.
49
Умурзоқова М . Ў збек тилида сегмент қурилмаларнинг лингвопрагматик тадқиқи . -Ф.ф.бўй.ф.доктори
дисс. -Тошкент, 2019. -Б.142.
47](https://docx.uz/documents/a374518e-0d00-4d82-bf90-aeead80a7646/page_47.png?v=1)
![tinglovchiga voqea-hodisa haqida batafsil ma lumot berish maqsadi ham ko‘zdaʼ
tutilgan bo‘ladi.
Yoyiq atov gaplar kitobxon ko‘z o‘ngida voqelikni yorqinroq, aniqroq
tasvirlashga xizmat qiladi. Masalan:
А.Muxtor Sh.Xolmirzayev
1. Tanish Naymancha
ko‘chalari. Bashorat odatda bu
yerga kelganda paranjini yopinib
olar edi.
2. Jonsiz shu la dunyosi,
ʼ
sovuq cheksiz jimjitlik. Bu yerda
ruhan ezilasiz, faqat G‘arbga
qaragingiz keladi 1. G‘ala-g‘ovur
bozordan chiqdik… Ko‘cha. To‘rt
qavatli imoratlar. Mashinalar…
2. Asfalt yo‘lka. Chetida
manzarali bulutlar.
Quyidagi gapda atov gap o‘zidan keyingi gapdagi o‘rin holi bilan
aloqalangan. Bog‘cha… Bunda qanday daraxtlar yo‘q deysiz. Аmmo hammasi
tartib bilan ekilgani uchun bir- birini quyoshdan to‘smaydi va oralaridan bemalol
shamol o‘tib turadi. [“Sh.Xolmirzaev” 201-bet] 50
. Shuni alohida ta’kidlab o‘tish
lozimki, badiiy asarlarda ko‘proq payt ifodalovchi so‘zlar bilan shakllangan atov
gaplar qo‘llaniladi. Ular asosan vavoqea-hodisaning sodir bo‘lish vaqtini, paytini
ko‘rsatadi.
“Payt ifodalovchi birliklar gapda asosan payt holi vazifasida kelsa-da, atov
gap shaklidagi payt ifodalovchi birliklar payt holi bilan emas, o‘zidan keyin kelgan
bir necha gaplar bilan mazmunan bog‘lanadi, atov gapning mazmuni mikromatnda
oydinlashadi. Vaqt ma noli temporal maydon birliklarining atov gap sifatida
ʼ
50
Холмирзаев Ш. Сайланма. III -жилд. Узбек бобо. –Б. 201.
49](https://docx.uz/documents/a374518e-0d00-4d82-bf90-aeead80a7646/page_49.png?v=1)
![- Kun choshgoh. Adir ustida quyosh gardishi oqarinqirab nur sochayapti.
[“Tikan orasidagi odam”, 119-b.] 53
- Kechki payt. Termiz vokzali. Odam gavjum. Bolalar vagonga chiqishyapti.
[“Jo‘raboshi” 93-b] . 54
- Yarim kecha. Uy orqasida bir narsa “gup” etdi. [“Bir guzar odamlar” 38-
b]. 55
- Avgust oyining oxiri. Yozuvchi Safo Said bilan Boysun tog‘lariga safar
qilib, Do‘g‘oba qishlog‘ining orqasidagi yantoqzorda adashib qoldik. [“Olis
yulduzlar ostida” 17-b]. 56
- Shanba. Kechqurun. Men o‘tloqda otdan tushib, Zokir O‘rinovichni qarshi
oldim. [“Bir ko‘rgan tanish”. 6-b]. 57
Kuzatishlarimizdan shu narsa aniq bo‘ldiki, yozuvchi atov gaplarni
shakllantirishda nafaqat payt hollaridan, balki oy nomlaridan, hafta kunlaridan ham
unumli foydalangan.
Tadqiqotimiz davomida Shukur Xolmirzayev hikoyalari matnida quyidagi
semantik xususiyatga ega atov gaplarni uchratdik:
1. Aniq predmetlarning mavjudligini tasdiqlovchi atov gaplar: g‘ala-
g‘ovur bozordan chiqdik… Ko‘cha. To‘rt qavatli imoratlar. Mashinalar … [“Yangi
zot” 211-b]. 58
2. Mavhum predmetlarning mavjudligini tasdiqlovchi atov gaplar:
Kechasi allamahal edi, oy bedapoya adog‘idagi jiyda shoxlari ustida nur taratib
53
Холмирзаев Ш. Сайланма. I-жилд. Тикан орасидаги одам. –Б. 119.
54
Холмирзаев Ш. Сайланма. I -жилд. Журабоши. –Б. 93.
55
Холмирзаев Ш. Сайланма. I-жилд. Бир гузар одамлар. –Б. 38.
56
Холмирзаев Ш. Сайланма. I-жилд. Олис юлдузлар остида. –Б. 17.
57
Холмирзаев Ш. Сайланма. I-жилд. Бир курган таниш. –Б. 6.
58
Холмирзаев Ш. Сайланма. I-жилд. Янги зот. –Б. 211.
52](https://docx.uz/documents/a374518e-0d00-4d82-bf90-aeead80a7646/page_52.png?v=1)
![turar, hovuzad baliq cho‘lp-cho‘lp etib o‘ynardi. Jimjitlik. Qayerdadir kaltakesak
tak-tak etib sayraydi. [ “Ukki sayrayapti” 114-b]. 59
Shunda yong‘oq shoxi qars etdi, “ix” degan ovoz keldi. Hamma o‘sha yoqqa
quloq tutdi. Jimlik. Keyin yong‘oqdan kimdir tap etib, o‘zini yerga tashladi-da,
devor tomon chopdi, nari yoqqa gup etib tushdi. [ “Ukki sayrayapti” 115-b]. 60
Ikromjon ko‘chaga chiqdi. Jimjit. Hali qushlar ham uyg‘onmagan. [ “Shudring
tushgan bedazor” 177-b]. 61
3. Turli tabiat hodisalarining mavjudligini tasdiqlovchi atov gaplar:
o‘sha kechagi seryulduz osmon ham, oppoq yulduzlar ham o‘z o‘rnida. Daraxtlar,
yomg‘ir… Shabada. [“Hayot abadiy”, 58-b]. 62
4. O`rin-joyning mavjudligini tasdiqlovchi atov gaplar: Asfalt yo‘lka.
Chetida manzarali bulutlar. [ “ Yangi zot” 211-b]. 63
Novvoyxona. Shiftlarini is bosgan, odam bo‘yi balandda tandir. [“Keksa
g‘ijjakchi” 131-b]. 64
5. Aniq paytini tasdiqlovchi atov gaplar: Avgust oyining oxiri. Yozuvchi
Safo Said bilan Boysun tog‘lariga safar qilib, Do‘g‘oba qishlog‘ining orqasidagi
yantoqzorda adashib qoldik. [“Olis yulduzlar ostida” 17-b]. 65
Shukur Xolmirzayevning atov gaplarga munosabati boshqa
ijodkorlarnikidan keskin farq qilmasa-da, ammo yozuvchi o‘z asarlarida jimjitlik,
jimlik kabi leksemalarga ko‘proq murojaat qiladi. Mazkur mavhum otlar
yordamida atov gaplarni hosil qiladi.
59
Холмирзаев Ш. Сайланма. I-жилд. Укки сайраяпти. –Б. 114.
60
Холмирзаев Ш. Сайланма. I-жилд. Укки сайраяпти. –Б. 11 5 .
61
Холмирзаев Ш. Сайланма. I-жилд. Шудринг тушган бедазор. –Б. 177.
62
Холмирзаев Ш. Сайланма. I-жилд. Хает абадий. –Б. 58.
63
Холмирзаев Ш. Сайланма. I -жилд. Янги зот. –Б. 211.
64
Холмирзаев Ш. Сайланма. I-жилд. Кекса гижжакчи. –Б. 131.
65
Холмирзаев Ш. Сайланма. I-жилд. Олис юлдузлар остида. –Б. 17.
53](https://docx.uz/documents/a374518e-0d00-4d82-bf90-aeead80a7646/page_53.png?v=1)
Atov gaplarning lisoniy va nutqiy tahlili