Atrof-muhit ob’ektlari analizi fanidan uslubiy qo‘llanma tayyorlash - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	214.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Atrof-muhit ob’ektlari analizi fanidan uslubiy qo‘llanma tayyorlash

Купить

ATROF-MUHIT OB’EKTLARI ANALIZI FANIDAN
USLUBIY QO‘LLANMA TAYYORLASH
MUNDARIJA
KIRISH …………………………………………………………………………….3
I BOB ATROF-MUHIT OBYEKTLARI ANALIZI (AMOA) FANI UNING
MAQSADI VA VAZIFALARI ................................................... ............................4
1.1. Biosfera va inson
faoliyati......................................................... ..........................4
1.2. Atmosferani ifloslantiruvchi manbalar va unga qarshi
kurash......... ....................6
1.3. Atmosfera tarkibini
tahlili...................................................................... ........... 11
1.4. Atmosferaga tashlanadigan chiqindilarni
tozalash............................................15
II BOB ATROF-MUHITNI MUHOFAZA QILISH USULLARI VA
ASBOBLARI ....... ................................................................................................... 18
2.1. Havo muhitni muhofaza
qilish............................................................... ........... 18
2.2. Gazsimon chiqindilarni tozalash usullari va
asboblari................. ................20
2.3. Atmosfera havosi holatining
nazorati.................................. .............. ... .............23
2.4. Gazlarni qattiq va suyuk zarrachalardan
tozalash.................... ......................25
III BOB ATMOSFERA HAVOSI HOLATINI
BAHOLASH ........................ ..29
3.1. Gazsimon chiqindilar tarkibini masofadan
aniqlash.......................... ................29
3.2. Chiqindilarning ruxsat etilgan me’yorini aniqlash va korxonaning xavflilik
toifasini belgilash................................................................... ..................................37
3.3. Atrof-muhitni ifloslantiruvchi birikmalarning havo muhiti orqali
tarqalishi..... 38

IV BOB . SUV MANBALARI VA HOLATINI
BAHOLASH ………………….44
4.1. Atrof-muhitni ifloslantiruvchi birikmalarning suv orqali
tarqalishi …………..44
4.2. Chiqindi suvlar tarkibini kimyoviy
nazorati… ………………………………..45
4.3. Chi q indi suvlarni fizik-kimyoviy usullari bilan
tozalash……………………...46
V BOB . SUV MANBALARINI MUHOFAZA QILISH VA ULARDAN
OQILONA FOYDALANISH …………………………………………………...48
5.1. Suvning tabiatda aylanishi........................................................... ..................... 4 8
VI BOB Tuproq tarkibi va holatini baholash ......................... .................................51
6.1. Atrof-muhitni ifloslantiruvchi birikmalarning tuproq orqali
tarqalishi...... .......51
XULOSA …………………………………………………………………… …… 5 5
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO ‘ YXATI ..................... ..................... 5 6
2

KIRISH
Fan va texnikaning rivojlanishi va yangi texnologiyalarning ishlab
chiqarishda keng joriy etilishi natijasida insonning tabiatga ko‘rsatilayotgan ta’siri
(antropogen ta’sir) jadallashib bormoqda. Inson va tabiat orasidagi o‘zaro
munosabatlar murakkablashib, ushbu ta’sir tabiiy omillar bilan qiyoslanadigan
darajaga yetdi. Shuning uchun atrof muhitni muhofaza qilish hozirgi davrning eng
dolzarb muammolaridan hisoblanadi. Biosferada antropogen ta’sir qilish shu
darajaga borib yetdiki, yer yuzida ham tabiiy o‘zgarishlar ro‘y berib, ba’zi
mintaqalarda hayot kechirish amri mahol bo‘lib qoldi.
Atrof-muhitni muhofaza qilish, tabiiy resurslardan tejamkorona va oqilona
foydalanish, chiqindisiz va kam chiqindili texnologiyalarni ishlab chiqarish
korxonalarida keng joriy etish kabi masalalar eng muhim va o‘z yechimini
kutayotgan umumdavlat vazifalariga kiradi.
Respublikamiz va xususan, viloyatimiz miqyosida jiddiy va keskin ekologik
vaziyatlarni vujudga kelishining asosiy sababi ishlab chiqarish o‘sish sur’atlarining
tabiatni muhofaza qilish tadbirlarini amalga oshirish sur’atlardan bir necha
marotaba yuqoriligidadir. Ushbu maqsadlar uchun ajratilayotgan mablag‘lar (u
milliy daromadning 1,5-2% ni tashkil etadi) kerakli miqdoriga nisbatan bir necha
o‘nlab marotaba kamdir. Rivojlangan mamlakatlarda esa, bu ko‘rsatgich korxona
mablag‘ining 25-30% ni tashkil etmoqda.
Ma’lumotlarga qaraganda, inson sog‘ligining 67 – 74% tashqi muhit,
ovqatlanish va yashash sharoitiga, 16 – 18% genetik va nasliy omillarga va
faqatgina 10 – 15% sog‘liqni saqlash xizmatiga bog‘liq. Demak, hayot kechirish
uchun atrof – muhitni zaharlamaslik chora-tadbirlarini ko‘rish har bir ishchi,
xizmatchi, mutaxassis, muhandis va rahbarning asosiy burchi bo‘lishi kerak.
Sayyoramiz sog‘lomligi – bizning sog‘ligimiz demakdir!
Ushbu o‘quv qo‘llanma yangi chop etilgan ma’lumotlar asosida yozildi. Unda
asosan atrof-muhit muhofazasi, ifloslantiruvchi birikmalar, suv va tuproq tarkibi,
kimyo sanoatining chiqindilarini qayta ishlash, tahlilning bir qancha usullari
ekologik muammolar va ularning yechish yo‘llari batafsil bayon etilgan.
3

I BOB . ATROF - MUHIT OBYEKTLARI ANALIZI (AMOA) FANI
UNING MAQSADI VA VAZIFALARI.
1.1. Biosfera va inson faoliyati.
Bugungi kunda tabiiy muhit tarkibi va uning holatini nazorat qilish
muammolari ekologik va ijtimoiy ahamiyatga egadir. Kursning asosiy maqsadi
atrof-muhit obyektlari bo‘lgan suv,havo, tuproq va o‘simliklarni analiz qilish
usullari, atrof-muhit obyektlaridan analiz uchun namunalar olish yo‘llari, ularni
analizga tayyorlash amallari bilan talabalarni yaqindan tanishtirish.
Biror bir muammoni o‘rganish uchun avval analiz qilinadigan obyektni to‘g‘ri
tanlash lozim. Obyektni analizi uchun namunalar olish . Analiz uchun olingan
namunalarni analiz q ilish uchun tayyorlash. Analizni bajarish uchun yaro q li,
ishonchli natijalar bera oladigan analitik usul tanlash. Tanlangan va analizga
tayyorlangan obyekt namunasini analitik usul yordamida analiz qilish. Olingan
natijalarni obyekt h olatini ta h lili va mu h okamasi uchun q o‘llash ni o‘rganish .
Asosiy tahlil xizmatlari suv, havo, tuproq va qor qatlamlaridagi ifloslanishlarni
hozirgi zamonaviy kimyoviy va fizik-kimyoviy usullar bilan aniqlashga
asoslangandir.
Fanni o‘qitishdan maqsad – «Atrof-muhit obyektlari analizi » fanini
o‘qitishda talabalarga atrof-muhit obyektlari va monitoring sistemalarining asosiy
analiz usullari bilan tanishtirishdir.
Fanning vazifasi talabalarda atrof-muhit holatini to‘g‘ri tahlil qila olish
xususiyatlarini, atrof-muhit holati yuzasidan to‘g‘ri hulosa chiqarishni
shakllantirishdan iboratdir. Shu bilan birga soha mutaxassislariga atmosfera
havosi, suv va tuproqni tahlil qilishning yangi mukammal usullarini o‘rgatishdir.
Fan bo‘yicha talabaning malakasiga qo‘yiladigan talablar .
Magistrlar «Atrof-muhit obyektlari analizi» fanini o‘rganish jarayonida
biosferaning tarkibi; atmosferaning ifloslanishi va uning oldini olish;
atmosferadagi zaharli gazlarni tahlili; atmosferadagi changlarning tahlili; oqova
suvlarni tahlili, tuproq tarkibi haqida tushunchaga ega bo‘lishi kerak.
4

-zamonaviy tahlil jihozlari bilan tanishish, ularning ishlash prinsipini
o‘rganish va ko‘nikma hosil qilishi kerak.
«Atrof-muhit obyektlari analizi» fani «Umumiy kimyo», «Analitik kimyo»,
«Organik kimyo», «Ekologiya», «Fizika», «Atrof muhit kimyosi», «Fizik kimyo»,
«Analizning fizik-kimyoviy va fizik usullari» kabi fanlari bilan chambarchas
bog‘liqdir. O‘z navbatida bu fandan olingan bilimlar “Kimyo” fanining umumiy
nazariyasini chuqur o‘zlashtirishda ko‘prik vazifasini o‘taydi.
Yerda hayot paydo bo‘lgandan boshlab uzoq tarixiy davrlar davomida u
rivojlanib kelmoqda. Yerning tirik organizmlar va biogen cho‘kindi tog‘ jinslari
tarqalgan qismini rus olimi akademik V.I. Vernadskiy biosfera (yunoncha “bios”-
hayot, “sfera”-shar) deb nomlagan. Biosfera sayyoramizdagi “hayot qobig‘i”
hisoblanib, tirik organizmlarning o‘zaro chambarchas aloqa, munosabatlaridan
iborat murakkab ekotizimlar majmuini tashkil etadi. V.I.Vernadskiy tushunchasiga
ko‘ra, biosferaga hozirgi vaqtda faqatgina yerning qobig‘ida tarqalgan tirik
organizmlargina kirib qolmay, balki uning tarkibiga qadimgi davrdagi organizmlar
ishtirokida hosil bo‘lgan vetbiosferaning qismi ham kiradi. Shuning uchun ham
biosferaning Biosfera atbiosferaning quyi qismi (aerobiosfera), gidbiosfera
(gidrosfera), quruqlik yuzasi (terrakbiosfera) va litosfera (litosfera)ning yuqori
qatlamlarini o‘z ichiga olgan hozirgi davrda yashayotgan va faoliyat
ko‘rsatayotgan tirik organizmlar tarqalgan qobiqdir. Biosfera Yer faol qobig‘i
bo‘lib, undagi tirik organizmlar faoliyati asosiy geokimyoviy omil sifatida hamda
muhit hosil qiluvchi omil sifatida xizmat qiladi. Biosfera tarkibiga tirik
organizmlar va ularning yashash joylari kiradi. Bunday organizmlar o‘rtasida
murakkab o‘zaro aloqa, bog‘lanishlar mavjud bo‘lib, bir butun organik harakatdagi
tizimni tashkil etadi.
Biosfera murakkab harakatdagi tizim ekan, unda moddalar almashinuvi
natijasida energiyani qabul qilish, to‘plash va o‘tkazilishi kabi jarayonlar boradi.
Biosfera funksional nuqtai-nazardan bir necha qatlamlardan tashkil topgan: bular
haqiqiy biosfera (eubosfera), tirik organizmlar tasodifiy uchraydigan para- va
metabiosfera, tirik organizmlar deyarli uchramaydigan apo- va abiosferalarni
5

ajratish mumkin. Eubosferaning umumiy qalinligi oxirgi ma’lumotlarga ko‘ra 12-
17 km ni tashkil etadi.
Litosferaning 5-6 km gacha dunyo okeanlarining tubigacha va yer yuzasida 6-
7 km gacha bo‘lgan joylari hisobga olinadi.
Biosfera yer sharidagi eng yirik ekotizim deb qaralib, u quyi darajadagi kenja
tizimlarga bo‘linib ketadi. Ular quruqlik va suv xavzalari, okeanlar, litosferaning
yuqori qatlamlari, atmosferaning quyi qatlamlari kabilar bo‘lsa, bundan tashqari
quruqlikda tarixiy tizimlar sifatida biogeografik mintaqalar, tabiiy poyaslar,
biomlar, landshaft zonalar, ayrim landshaftlar va hokazolarga ajratib yuboriladi.
Biosferada katta doiradagi biotik moddalar aylanishi xarakterlidir.
Biosferaning umumiy vazni 3*10 24
g, shunda tirik modda 1.8-2.5* 10 18
g (quruq
vazni) ga teng bo‘ladi.
Yerda boradigan har qanday jarayonlarning manbai va boshlanishi Quyosh
nuri energiyasi hisoblanadi. Yorug‘lik ta’sirida boradigan yashil o‘simliklardagi
fotosintez jarayoni natijasida organik modda to‘planadi. Fotosintezning foydali ish
koeffisiyenti nihoyatda past. Yer yuziga tushayotgan Quyosh nurining atigi 1%
dan foydalaniladi. Foydali qazilmalarda (toshko‘mir, neft, torf va boshqalar)
Quyosh energiyasi konservalangan holda uzoq vaqtlar saqlanib kelmoqda. Ba’zi
bir organizmlar organik modda hosil qilishi uchun moddalarning oksidlanishi
natijasida ajralib chiqadigan energiyadan foydalaniladi. Bu jarayon xemosintez deb
ataladi.
1.2. Atmosferani ifloslantiruvchi manbalar va unga qarshi kurash.
Atmosfera havosini buzuvchi manbalar kimyo va boshqa sanoatlardan turli –
tuman kimyoviy moddalarni (kislotalar, ishqorlar, tuzlar, anorganik moddalar,
o‘g‘itlar, zaharli ximikatlar, sintetik tolalar va boshqa ko‘pdan-ko‘p vositalarni
ishlab chiqarish inson salomatligi uchun zaharli bo‘lgan moddalarni atrof- muhitga
tarqalish qonunyatlari haqida talabalar bilimini shakllantirish.
Atmosfera havosi ifloslantiruvchi moddalarning manbalari o‘rganiladi:
Yoqilg‘ilar yonishi, avtotransport, aviasiya, temir yo‘l transporti; Kislota ishlab
6

chiqarish, galvanizasiya, metallarga ishlov berish; Koks-kimyo korxonasi, neftni
qazib chiqarish korxonalari. Mashinasozlik korxonalar va boshqalar; Kimyo
korxonalari, metallurgiya, aviasiya, azot kislotasi ishlab chiqaradigan korxona;
Kimyoviy tollar ishlab chiqarish korxonalari; Neftni qayta ishlash, neft
mahsulotlarini saqlash, erituvchilarni ishlatish, erituvchilarni ishlab chiqarish va
ishlatish, Organik sintezdagi oraliq moddalar; Erituvchi omillarni ishlab chiqarish
va ishlatish, xlorli uglevodorodlarni ishlab chiqish.
Atmosfera havosi Yerni o‘rab olgan gazli qatlam – tabiiy omillardan biridir.
Atmosfera havosi tarkibida bir qancha gazlar bo‘lib, ularning asosini azot,oksigen
(kislorod), karbonat angidrid, xidrogen (vodorod), argon va boshqa inert gazlar
tashkil etadi. Ma’lumotlarga qaraganda,yer ustidagi havo qatlami yuqoriga qarab
1500-2000 km gacha tarqalgan. Bu albatta shartli chegara hisoblanadi. Atmosfera
havosining asosiy massasi dengiz yuzasidan 5km oraliqda yotadi. Yer
atmosferasining umumiy og‘irligi 5 kv 157 trln tonnaga tengdir.
Atmosfera havosi quyoshning issiqlik nurini o‘zidan o‘tkazib, saqlaydi.
Atmosferada bulutlar paydo bo‘ladi, undan yomg‘ir, qor bunyodga keladi, shamol
hosil bo‘ladi. O‘z navbatida, atmosfera yerga ichimlik beradi, tovush o‘tkazadi,
xayotbaxsh oksigen manbai hisoblanadi. U modda almashinuvi jarayonida hosil
bo‘ladigan gazlarni qabul qiladigan havza bo‘shlig‘i, hayvonot dunyosi va odam
organizmida kechadigan issiqlik almashinuviga va boshqa fiziologik jarayonlarga
o‘z taqsirini ko‘rsatadi. Shu boisdan ham atmoferada sodir bo‘ladigan fizik,
kimyoviy va biologik o‘zgarishlar tirik organizmlarga, shu jumladan, inson
sog‘lig‘iga o‘z ta’sirini ko‘rsatishi mumkin. Boshqacha qilib aytganda, insonning
mehnat qobiliyatiga, hayotiy faoliyatiga, uning umri ma’lum darajada qisqarishiga
yoki umrboqiyligiga va umuman sihat-salomatligiga ta’sir ko‘rsatadi.
Ifloslanmagan, quruq atmosfera havosi quyidagi tarkibiy qismlardan iborat:
azot-78.084%, oksigen-20.947, argon-0.934, karbonat angidrid-0.0314, neon-
0.0018, gidrogen-0.00005, metan-0.0002, sulfit angidridi 0 dan 0.0001% gacha.
Atmosfera havosidagi har bir gaz o‘ziga xos fizik va kimyoviy xususiyatlarga ega
bo‘lib,ular tabiatda ma’lum bir o‘rin tutishi bilan ajralib turadi.
7

Atmosfera havosini ifloslantiruvchi tabiiy omillarga vulqonlarning otilishi,
tog‘ jinslarining yemirilishi, o‘rmonlarga o‘t ketishi natijasida atrof-muhitga zararli
omillar yoyilishi kabi ofatlarni misol qilib ko‘rsatish mumkin.
Antropogen ifloslanishlar asosan sanoat korxonalari, avtomobil, havo, temir
yo‘l, suv transportlari chiqindi va ajratmalari, shuningdek turli xil yoqilg‘ilar
ishlatilishi natijasida paydo bo‘ladigan zararli moddalarning havo havzasiga
tushishi oqibatida sodir bo‘ladi.
So‘z atmosfera havosining ifloslanishi borasida borar ekan, bu o‘rinda
V.I.Vernadskiyning “Biosfera” degan kitobidan quyidagi iboralarni keltirish
mumkin: “Inson atrof-muhitga o‘zining har tomonlama ta’sir etishi bilan boshqa
tirik organizmlardan ancha farq qiladi. Bu farq inson xayotining ibtidosida katta
edi, vaqt o‘tishi bilan ular orasidagi farq yanada kattalashdi”.
Darxaqiqat, inson o‘zining hayot faoliyati bilan tabiatga ta’sir o‘tkazmoqda.
Transport vositalarining kundan-kunga ko‘payib borishi, yer bag‘rini, tog‘u-
toshlarni ag‘dar-to‘ntar qiladigan qudratli mexanizmlarning yaratilishi va ulardan
keng ko‘lamda foydalanilishi sahovatli tabiatga, shu jumladan, atmosfera havosiga
salbiy ta’sir ko‘rsatib, uning bokiraligiga raxna soladi. Ulkan sanoat korxonalarini,
katta-katta binolarni, uy-joylarni isitishda toshko‘mirning salmog‘i hali ham
baland. Hozir hayotimizning turli jabhalarida toshko‘mir bilan bir qatorda torf, neft
mahsulotlari, gaz, atom quvvati ishlatilmoqda.
Ko‘rinib turibdiki, hozir atrof-muhitning, shu jumladan, atmosfera havosining
ko‘pdan-ko‘p sanoat korxonalari, avtotransport vositalari, qolaversa
turmushimizning ko‘pgina jabhalarida foydalaniladigan kimyoviy moddalar bilan
ifloslanishi, so‘zsiz, aholi salomatligiga ozor bermasdan qolmaydi. Hozirgi fan-
texnika rivojlangan bir davrda atmosfera havosining ifloslanishi tobora kuchayib
bormoqda. Atmosfera havosini doimiy (stasionar) ravishda ifloslantiruvchilarga
sanoat korxonalari, kommunal va quvvat ishlab chiqaruvchi obyektlar kirsa,
harakatdagi ifloslantiruvchilarga avtomobil, temir yo‘l va havo transport vositalari
kiradi. Sanoati yuksak darajada rivojlangan Amerika Qo‘shma Shtatlarida
atmosfera havosini ifloslantirishda sanoat korxonalari va quvvat ishlab
8

chiqaradigan obyektlar salmoqli o‘rin tutadi. Mazkur obyektlardan chiqadigan
changlar 76.8%, oltingugurt oksidlari 96%, azot oksidlari 44.5%, karbonat
oksidlari 13.3%, uglevodorodlar 14.4% ni tashkil qiladigan bo‘lsa, harakatdagi
ifloslantiruvchi manbaqlardan chiqadigan changlar 5.5%, oltingugurt oksidlari
1.3%, uglevodorodlar 60%, azot oksidlari 49.1% ni tashkil etadi.
Sanoat chiqindilari orqali ifloslanish. Sanoat chiqindilari va maishiy-
xo‘jalik chiqindilarini yoqish orqali ifloslanish.
Yer yuzasining turli mintaqalarida vulqonlar otilishi natijasida hosil bo‘lgan
chiqindilar, gazlar o‘rmon va dashtlardagi yong‘inlar ,turli tuz zarralari bilan
to‘yingan tumanlar, tuproq changlari va mayda qumlar, mikroorganizmlar, hayvon
chiqindilari va kosmos changlari atmosferaning tabiiy yo‘l bilan ifloslanishiga
sabab bo‘ladi. Bu komponentlar atmosfera tarkibida me’yordan ortiq bo‘lsa, katta
halokatlar ro‘y berishi mumkin.
Transport, sanoat korxonalari va boshqa chiqindilar tabiiy yo‘l bilan
ifloslanishga qaraganda anchagina xavfli bo‘lib, atmosferadagi 140 milliard tonna
karbonat angidrid gazining 10 foizi yoqilg‘i resurslarining hisobiga hosil
bo‘lmoqda.
Sanoat va uning tarmoqlari atmosferaning ifloslanishida asosiy manba bo‘lib,
sanoat obyektlari va issiqlik elektr stansiyalarida yoqilg‘ilarning to‘liq yonmasligi
oqibatida yuz minglab trubalardan turli miqdorda zaharli gazlar havoga chiqib,
ba’zilari esa yer yuzasiga tushganda, boshqalari atmosfera qatlamlarida uzoq
vaqtgacha saqlanishi mumkin. Masalan “Elektrisite de Frans” issiqlik
elektrostansiyasi har oyda 51000 tonna ko‘mir yoqib,oqibatda har kuni stansiya
trubalaridan 33 tonna sulfat angidrid gazi va 250 tonna kul havoga chiqadi.
Neft va gaz bilan ishlaydigan issiqlik elektr stansiyalari havoga kul
chiqarmaydi. Ammo, ko‘mir ishlatadigan issiqlik elektr stan s iyaga qaraganda 3
baravar ko‘p sulfat angidrid gazi ajratib chiqaradi. Sanoat tarmoqlari havoga
turli zaharli modda va gazlar chiqarish bilan bir qatorda atmosferadan juda katta
miqdorda kislorod yutadi masalan; bir tonna cho‘yanni rudadan ajratib olish uchun
150 m 3
, bir tonna po‘lat olish uchun 35-70 m 3
, bir tonna ammiak olish uchun 500
9

m 3
va bir tonna atsetilen olish uchun 3600 m 3
kislorod ketadi. Po‘lat eritib olish
uchun kislorodga bo‘lgan talab keyingi yillarda 2,6 marta, domna pechlarida 4,2
marta oshdi. Umuman, sanoat tarmoqlarida kisloroddan foydalanish keyingi besh
yil ichida besh baravarga oshdi.
Mutaxassislarning ma ’ lumotlariga qaraganda, har yili bizning
respublikamizning atmosfera havosiga to‘rt million tonnaga yaqin zararli moddalar
qo‘shilmoqda.
Atmosferani har xil chiqindilar bilan ifloslanishdan va zararlanishdan
muhofaza qilish barchaning muqaddas burchidir. Atmosfera havosi 2 xil yo‘l bilan:
tabiiy va sun ’ iy ravishda i floslanishi mumkin.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, “Tabiatni muhofaza qilish
to‘g‘risida”gi hamda 1996-yil 27 dekabrda qabul qilingan “Atmosfera havosini
muhofaza qilish to‘g‘risida” gi Qonunlari asosida atrof muhitning tabiiy holati va
hududlar ekologik muvozanatining buzilishi ko‘p jihatdan atmosfera havosining
tarkibi buzilishiga hamda uning turli ishlab chiqarish ta’siridagi salbiy
o‘zgarishlarga bevosita bog‘liq. Bu o‘zgarishlar sayyoraviy, regional va topologik
(mahalliy) masshtabda ro‘y beradi. O‘zbekiston hududining o‘ziga xos tabiiy
xususiyatlari, uni ekologik xo‘jalik ra yon lariga ajratishga va har bir mintaqa yer,
atmosfera havosining ifloslanish poten s ialini aniqlashga imkon beradi. atmosfera
havosini bunday ilmiy bashorat qilishda asosiy shamollarning takrorlanishi, qancha
vaqt surunkali esishi turbulentlik ko e ffi si yentini va boshqa xil ko‘rsatkichlardan
foydalaniladi. Shunda yer yuzasida havoning ifloslanish poten s iali (AHIP)
Respublika hududida 2,4 dan 3,3 gektargacha o‘zgarishi qayd qilinadi. Chunonchi,
bu ko‘rsatkich Ustyurtda 2,4- 2,7 gektar, Quyi Amudaryoda 2,6- 3,0 gektar,
Qizilqumda 2,7 gektar Quyi Zarafshonda 2,7- 3,0 gektar, Chirchiq, Ohangaron
tu m anida 3,0-3,3 gektar, Mirzacho‘lda 2,7- 3,3 gektar, Farg‘ona vodiysida 3,0- 3,3
gektar, Samarqand ra yo nida 2,7- 3,3 gektar, Qashqadaryo havzasida 2,7- 3,3
gektarga teng. Chirchiq- Ohangaron va Farg‘ona mintaqalarida atmosfera havosi
ifloslanish darajasining kattaligiga sabab bu yerdagi hududiy ishlab chiqarish
majmualari nisbatan rivojlanganligida, avtotransport harakatlarining serqatnovligi,
10

tog‘- kon sanoatining salbiy ta ’ siri va qishloq xo‘jaligida zararli kimyoviy
moddalardan ortiqcha miqdorda foydalanishdadir. Ayni vaqtda bu joylarda ishlab
chiqariish chiqindilarini kamaytirish yoki zararsizlantirish tadbirlari sust olib
borilgan.
Respublikada havoni bulg‘ayotgan 3500 doimiy manba bo‘lib, ularning
yarmiga yaqini chang va turli xil zararli gazlarni tutib qoluvchi va tozalovchi
moslama ega. Bu moslamalarning 4,1 qismi samaradorligi juda past. Atrof-
muhitning meqyoridan ortiqcha ifloslanishi, ayniqsa, yirik shaharlarga xos.
O‘zbekiston Respublikasida Olmaliq, Farg‘ona, Bekobod, Andijon, Ohangaron,
Angren, Toshkent, Samarqand, Navoiy shaharlari atmosferasi eng ko‘p ifloslangan
shaharlar jumlasiga kiradi.
1.3. Atmosfera tarkibini tahlili.
Atmosfera havosining ifloslanish holatini kuzatishni tashkil qilish, ifloslangan
havo atmosferasi maxsus kuzatish postlarida olib boriladi, buning uchun maxsus
joylar tanlab olinib, bu joyda havoni o‘lchash qurilmalari maxsus binoga yoki
avtomobilga joylashtiriladi.
Kuzatish postlari uch xil kategoriyaga mansub bo‘ladi:
1) statsionar (turg‘un) post;
2) marshrutli post;
3)harakatdagi post.
Statsionar postlarda- atmosferani ifloslantiruvchi zaharli moddalar miqdori
uzluksiz qayd qilib boriladi va kelgusi tahlillar uchun havodan namunalar doimiy
ravishda olib turiladi, bu postlar uzoq muddatga mo‘ljallangan bo‘lib, xizmat
ko‘rsatish kurilmalari va uskunalari Davlat nazorati qonunlariga asosan quriladi
hamda zamonaviy texnika bilan jihozlanadi.
Marshrutli postlar: ma’lum bir hudud yoki viloyat, tumanda yoki yangi
sanoat korxonasi ishga tushgan joyda havoning kutilmaganda ifloslanish holati
kuzatilsa, shu joylarda atmosfera havosi ifloslanishini kuzatuvchi postlar tashkil
qilinadi.
11

Harakatdagi postlar sanoat korxonalari keng rivojlangan hududlarda tutun
va gazlardan namuna olib, ifloslanish darajasini kuzatadi.
Birinchi turdagi postlar shuriday joyga joylashadiki, alohida tashlanayotgan
ifloslantirish manbalari butun atmosferani ifloslantirib yubormaydi. Bu yerda havo
aralashmalar ta’sirida yana qayta aniqlanadi.
Ikkinchi turda postlar havoga eng ko‘p miqdorda zaharli moddalar
tashlanayotgan joylarga joylashtiriladi.
Har bir post kategoriyasidan qatqi nazar, alohida, ochiq, shamol tegib
turadigan, tagi qattiq joyga o‘rnatiladi. Hamma tomondan shamol tegib turishi
kerak. Agar postni yopiq, shamol tegmaydigan joyga o‘rnatilsa, kuzatish
natijalarida daraxtlar, binolar tufayli zaharli moddalar miqdori kam bo‘lib chiqadi.
Statsionar va marshrutli postlarda shamol oqimiga qarab ham kuzatish
natijalari o‘zgarib boradi. Shuning uchun shamol bo‘lgan yerlarda namunalar
olishni qayta takrorlash zarur.
Sanoat korxonalari va katta magistral yo‘llar yaqinida 0,5—2 km yon atrofda,
2—3 km balandlikda masofalar eng ifloslangan hudud hisoblanadi.
Turg‘un postlarda doimiy kuzatish to‘rt dastur bo‘yicha olib boriladi: to‘liq
(t), yarim to‘liq (yat), qisqartirilgan (q) va sutkali (s).
H avo atmosferasi haqida bir kecha-kunduz davomida qanday tashlamalar
bilan ifloslanayotganini bilish mumkin. Kuzatish har kuni davomli ravishda boradi.
O‘rnatilgan avtomat qurilma ma ’ lumot berib turadi. Bir kecha-kunduzda to‘rt
marta: soat 1, scat 7, 13 va 19 da yoki har yetti soatda havodan bir marta namuna
olinadi.
Yarim to‘liq dastur asosida kuzatishlar berganda namunalar uch marta soat 7,
13 va 18 da olinadi.
Qisqargan dastur asosida kuzatish berganda, bir kunda kuzatish ikki marta:
soat 7 va 13 da olinadi.
Bir kecha-kunduzlik kuzatish dasturida o‘rtacha bir kecha-kunduzdagi ahvol
o‘rganiladi. Buning uchun uzluksiz tahlil olib turiladi. Bu vaqtda bir sutkada bir
marta tahlil olish hyech qanday natija bermaydi.
12

Keyingi yillarda yirik shaharlar va sanoat markazlarida atmosfera havosining
ifloslanishi asosiy muammolardan biri hisoblanadi.
Atmosfera havosini sanoat chiqindilari bilan ifloslanishining kama-yishiga
qaramay, ba’zi shahar va tumanlarda uning sifati ko‘chma (qo‘zg‘aluvchan)
manbalar chiqarayotgan ifloslantiruvchi moddalarning ortishi hisobiga
yomonlashmoqda.1999-yildan sanoat, energetik va ko‘chma manbalardan chiqari-
layotgan ifloslantiruvchi moddalarning umumiy hajmi qisqardi. 2000—2004-yillar
mobaynida, atmosferaga chiqarilayotgan chiqindilarning umumiy hajmi 14,8
foizga yoki 1957400 tonnaga qisqargan. Bu asosan, sanoat va energetika
sektorlarida ba’zi qisqarishlar, rekonstruktsiya va qayta shakllantirish o‘tkazilishi
hamda havo muhofazasi bo‘yicha tadbirlar bajarilishi bilan izohlanadi. Ma’lum
bo‘lishicha, 2004-yilda statsionar (turg‘un) manbalardan chiqarilgan
ifloslantiruvchi moddalarning foiz ulushi (33 %) deyarli 1999-yildagidek (33,8 %)
bo‘ldi.Ingrediyentlar bo‘yicha 2004-yilda 2000-yilga nisbatan umumiy
ifloslantiruvchi moddalar miqdori deyarli bir xil ko‘rsatkichlarda tebranmoqda va
shunday taqsimlanadi. Uglerod oksidi 50,9 % ga nisbatan 50,3%, uglevodorodlar
— 15,2 % ga nisbatan 14,5 %, oltingugurt dioksidi — 16%, azot oksidlari - 8,5 %
ga nisbatan 8,9 %, qattiq moddalar -6.6% ga nisbatan 6,1% va boshqalar 3,4 % ga
nisbatan 3,6 % larga muvofiq tarzda to‘g‘ri keladi (8-rasmga qarang).
Ayni shu yillar mobaynida statsionar manbalar chiqindilarning ko‘proq
qismini oltingugurt dioksidi (41,2%), uglevodorodlar (21,9 %), qattiq moddalar
(16,5 %), azot oksidlari (9,1%) tashkil etadi. Oltingugurt dioksidi, azot oksidlari va
qattiq moddalarning asosiy manbalari hududiy qozonxonalar va issiqlik elektr
stansiyalaridir (IYeS). Metallurgiya ishlab chiqaruvchi sanoat manbalaridan
oltingugurt dioksidi hamda ftorli vodorod, gaz va neft ishlab chiqaruvchi
korxonalarda og‘ir metallar, qurilish korxonalarida qattiq moddalar va chang
chiqariladi. Kimyoviy ishlab chiqarish korxonalarida esa zararli spesifik
ifloslantiruvchi moddalar, ya’ni ammiak, fenol, formaldegid chiqariladi.
Ko‘chma (qo‘zg‘aluvchan) manbalar chiqindilarida uglerod oksidi (70,4 %),
uglevodorodlar (13,2 %), azot oksidlari (8,2 %) ko‘proq miqdorni tashkil etadi.
13

2000—2004 yillar davomida atmosfera havosining ifloslanish darajasi
monitoringining ma’lumotiga muvofiq respublikaning quyidagi shahar-larda
atmosfera havosining holati yaxshilangan: Olmaliqda (chang, oltingugurt dioksidi
va ozon bo‘yicha), Gulistonda, Qarshi va Samarqandda (chang bo‘yicha),
Navoiyda (fenol bo‘yicha).
Besh yillik davrda respublikaning yirik shaharlarida ifloslantiruvchi moddalar
saqlovchi 24 ingrediyentdan beshtasi bo‘yicha salbiy ta’sir chegarasidagi
konsentrasiyadan (STChK.) ortiqligi, yaqni 1 dan 3,3 gacha STChK o‘.s. qayd
qilindi:
• chang — Andijon, Buxoro, Kogon, Qo‘qon, Navoiy, Nukus va Toshkentda;
•azot dioksidi — Toshkent, Farg‘ona va Navoiyda; ammiak — Andijon, Navoiy va
Farg‘onada;
• fenol — Angren va Farg‘onada;
• ozon ~ Angren, Bekobod, Navoiy, Nukus, Toshkent, Chirchiq va
Farg‘onada.
Yirik shaharlar havosi sifatini tavsiflashda, atmosferaning ifloslanish indeksi
(All) kompleks o‘zgarishlar dinamikasidan foydalaniladi. Bu ko‘rsatkich, yil
davomidagi o‘rtacha ifloslanish miqdori, STChK -saibiy taqsir chegarasidagi
konsentrasiya, toksiklik darajasi va Toksik moddalar miqdori kabi
ko‘rsatkichlaridan foydalanish asosida quriiadi. Respublikamizning ko‘pchilik
shaharlarida All (atmosferaning ifloslanish indeksi) me’yor chegarasida uchraydi.
Ushbu davr oralig‘ida indeks yo pasaygan, yoki barqarorligicha qolgan.
Faqatgina Andijon va Qo‘qon shaharlarida 1999-yilga nisbatan 2004-yilda indeks
yuqori bo‘ldi.
Angren shahrida All bir qancha o‘sdi, Navoiy va Toshkentda arzimas
pasayishi kuzatiladi, ammo bu nisbatan yuqoriligi bilan tavsiflanadi. 2004-yilda
respublikamizdagi eng iflosfangan shahar atmosfera havosi chang bilan yuqori
ifloslanishi (5 STChKdan yuqori) Andijon shahri bo‘ldi. Lekin bu holat mazkur
shahar uchun doimiy hisoblanmaydi.
14

Shaharlarda zamonaviy uskunalar yo‘qligi bois, turli dioksinlar, po-
lixlorbifenillar hamda 10 mikrondan kichik (RM 10) qattiq moddalar kabi. toksik
moddalar monitoringi olib borilmaydi.
IJ-jadvalda shaharlar bo‘yicha 1999-yildan 2004-yilgacha davr ichidagi All
keltirilgan.
Atmosferaga chiqarilgan ifloslantiruvchi moddalarning 2000-yilga
nisbatan 2004-yildagi ulushi.
O‘zbekiston Respublikasi bo‘yicha 2000-2004 yillarda zararli moddalar
chiqarish dinamikasi
1.4.Atmosferaga tashlanadigan chiqindilarni tozalash
Atmosfera havosining toza, musaffo bo‘lishi insonning xo‘jalik faoliyati bilan
bog‘liq. Shuning uchun atmosferani ifloslayotgan yirik shahar va sanoat
obyektlarida havoni tozalash sohasida turli chora-tadbirlar ishlab chiqarilgan
hamda tadbiq etilgan.
Atmosfera havosi shunday xususiyatlarga egaki u vaqti-vaqti bilan o‘zini
tozalab turadi. Chunki turli sabablar natijasida havo tarkibiga qo‘shilgan gaz va
mexanik zarralar atmosferada bo‘ladigan jarayonlar natijasida havoda tarqaladi va
qor, yomg‘ir kabi yog‘inlarda qo‘shilib ketadi. Havo tarkibida iflos texnogen
qo‘shilmalarining ko‘payishi yoki kamayishi insonga bog‘liq bo‘lib qoldi.
Hozirgi kunda havoni zararli gaz va zarralardan tozalashda turli xil usullardan
foydalanilmoqda.
Bular asosan ikkita katta guruhga bo‘linadi.
Fizik-kimyoviy usullar havoni zararli gazlardan tozalashda ishlatiladi. Bu
usullar ko‘pincha gazlarni kimyoviy yo‘l bilan tozlash deb yuritiladi.
Turli sanoat obyektlaridan chiqadigan karbonat angidrid, oltingugurt (II)-
oksid, azot (II)-oksid fenol va boshqalarning havoni ifloslanishidan saqlashda
kimyoviy usullardan foydalanish mumkin. Kimyoviy birikmalardan tarkib topgan
filtrlovchi uskunalar yordamida zavod, fabrika va kombinatlardan ch i qadigan
zaharli gazlar tutib qolinadi. Yoki turli katalizator yordamida saqlab turiladi.
15

Sanoatning gaz holidagi chiqindilarni suyuqliklar yordamida absorb s iyalash zararli
birikmalarning turli erituvchilarda tanlab erish xossasiga asoslangan bo‘lib, eng
ishonchli usul hisoblanadi. Absorb s ion tozalash usuli uzluksiz- yopiq jarayon
bo‘lib, atmosferaga chiqariladigan uglerod oksidlari, azot oksidlari, xlor,
oltingugurt birikmalari, sianli birikmalar, fenol kabi birikmalarni ushlab qolish
uchun qo‘llaniladi. Absorbent sifatida suv, ammiakli suv, o‘yuvchi ishqorlar,
etanolaminlar, kaliy permanganat, kal s iy sulfatning suspenziyasi, margane s
oksidlari ishlatiladi. Absorbsion reaktorlar sifatida esa, to‘ldiruvchilar bilan
to‘ldirilgan minoralar yoki tarelkali reaktorlardan foydalaniladi. Sanoatning
chiqindi gazlarini katalizatorlar yordamida tozalashning mohiyati shundaki, bunda
barcha zararli gazlar boshqa zararsiz birikmaga aylantiriladi va havoga chiqarib
yuboriladi.
Fizik usullar guruhi havodagi zaharli gaz, qattiq va suyuq qo‘shilmalarni
chang, tutun va boshqalarni tozalaydi.
Hozirgi vaqtda sanoat tarmoqlaridan atmosferada iflos gazlarni tozalab
chiqarishda turli chang va mayda zarralarni tutib qoladigan oddiy filtrli
uskunalardan foydalaniladi. Bu usullar gruppasi arzon energiya hisobiga havodagi
juda mayda chang zarralarini quruq holda tutib turadi. Keyingi vaqtlarda iflos gaz
va chang qo‘shilmalarini elektr filtrlar orqali ushlanib qolinmoqda. Kam elektr
energiyasi sarflash oqibatida soatiga millionlab kub metr havo iflos
qo‘shilmalardan toza bo‘lmoqda.
Atrof tabiiy muhitning ifloslanishi oqibatlarini bartaraf etish choralarini
ko‘rmaslik uchun jinoiy jazo belgilangan bo‘lib, mansabdor shaxsning ekologiyasi
ifloslangan joylarni deze nfiksiya qilish yoki boshqacha tarzda tiklash choralarini
ko‘rishdan bo‘yin tovlashi yoki bunday ishlarni yetarli darajada bajarmasligi
odamlarning ommaviy ravsihda kasallanishi, hayvonlar, parrandalar yoki
baliqlarning qirilib ketishi yoki boshqacha og‘ir oqibatga sabab bo‘lsa, eng kam
oylik ish haqining ellik baravaridan yuz baravarigacha miqdorda jarima yoki besh
yillikgacha muayyan huquqdan mahrum qilish yoxud uch yilgacha ozodlikdan
mahrum qilish bilan jazolanadi. O‘sha qilmishlar odam o‘limiga sabab bo‘lsa, uch
16

oydan olti oygacha qamoq yoki muayyan huquqdan mahrum qilib besh yilgacha
ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi (Jinoyat Kodeksi (J.K.) 195-moddasi).
Veterenariya va zootexnika qoidalarini buzganlik uchun jinoiy javobgarlik,
J.K. ning 200-moddasi talablariga ko‘ra veterenariya va zootexnika qoidalarini
buzish, hayvon yoki parrandalar epidemiyasi tarqalishiga, ularning yalpi qirilib
ketishi yoki boshqacha og‘ir oqibatlar keltirib chiqishiga sabab bo‘lsa, eng kam
oylik ish haqining ellik baravaridan yuz baravarigacha miqdorda jarima yoki besh
yilgacha ozodlikdan mahrum qilish huquqi bilan jazolanadi.
Butun tirik organizmlarni o‘z bag‘riga olgan tabiatda turli zararli moddalar
haddan tashqari ko‘payib ketmasa, tabiiy jarayonlar ta ’ sirida zaharli omllar o‘z-
o‘zidan zararsizlanishi mumkin. Atmosfera havosiga chiqarib tashlangan
gazsimon, bug‘simon moddalar yoki changlar oz miqdorda bo‘lsa, ular vaqt o‘tishi
bilan o‘z-o‘zidan havo muhitida kuyib, zararsiz holatga o‘tib qoladi. Atmosfera
havosining o‘z holicha tozalanish xususiyati juda sekinlik bilan boradi. Atmosfera
havosining tozalanishida yog‘ingarchilik asosiy o‘rin tutadi. Havo tarkibida
mavjud bo‘lgan zararli omillarni qor va yomg‘ir suvlari yuvadi.Yog‘ingarchilik
qanchalik ko‘p bo‘lsa, havo tarkibi shunchalik tozalanadi. Atmosfera havosini
tozalashda daraxtlar, qolaversa, o‘simliklar olamining ahamiyati katta.
Jumladan, daraxt barglari chang zarralarini, zararli gazlarni o‘ziga singdirib
oladi.Havoning iflosliklardan tozalashda suv havzalarining roli ham katta. Sanoat
korxonalaridan ajralib chiqayotgan zaharli chiqindilar o‘simliklar olamiga asoratli
ta’sir ko‘rsatadi. Sanoat korxonalaridan atmosfera havosiga chiqadigan
chiqindilarni kamaytirish ustida ko‘plab tadbirlar amalga oshirilmoqda. Hozirgi
kunda atmosfera havosini muhofaza qilish uchun uchta tadbirni amalgam oshirish
ko‘zda tutilgan. Bular texnologik, loyihalash, sanitariya-texnika tadbirlaridir.
Mazkur tadbirlar amalga oshirilsa, atmosfera havosining ifloslanishini ruxsat
etiladigan darajada ta’minlash mumkin bo‘ladi.
Atmosfera havosinin g bulg‘a la nishi tushunchasiga har xil ma ’ no berishga
harakat qilinadi.
17

Bu tushunch a ni umumbashariy nuqtai nazardan olib qarasak dunyo
miqiyosida ajralib chiqayotgan zararli moddalar miqdorini ko‘z oldimizga
keltiramiz.
18

II BOB. ATROF-MUHITNI MUHOFAZA QILISH USULLARI VA
ASBOBLARI.
2.1.Havo muhitni muhofaza qilish.
Sanoat korxonalari va kommunal xo‘jaliklari chiqin dilari hisobiga shaharlar
atrofida turli chiqindi om borlarining paydo bo‘lishi, axlatxonalarning ko‘payishi
atmosfera havosini ifloslanishdan muhofaza qilishni taqozo etadi. Mazkur masala
gigiyena fanining masalasi bo‘libgina qolmay, balki ijtimoiy va iqtisodiy masala
h amdir. Biroq bu masala kompleks ravishda hal etilmasa, yechilishi murakkab
bo‘lgan muammo bo‘lib qoladi. Hozirgi vaqtda atmosfera havosini muhofaza qilish
maqsadida uch xil tadbirni amalga oshirish ko‘zda tutiladi. Bular man tiqiy, texnik va
loyihalashga asoslangan tadbirlardir. Mazkur tadbirlarni amalga oshirish bilan aholi
typar joylaridagi atmosfera havosi bulg‘anishlarini ruxsat etiladigan mikdorini
ta’minlash mumkin, qolaversa, aholining sanitariya-turmush sharoitini ham
yaxshilasa bo‘ladi.
Atmosferani ifloslanishiga qarshi kurash bo‘yicha o‘tka ziladigan mantiqiy talbirlar
majmuasiga — atmosferani ifloslantiruvchi asosiy manbalardan biri bo‘lgan
avtomobillar uchun yangi turdagi dvigatellar yaratish, ularni texnologik toza yonilg‘i
turiga o‘tkazish, atmosfera havosini ifloslantiruvchi barcha korxonalarni shahardan
tashqariga joylashtirish, ishlab chiqarish korxonalarini bir-biriga yaqin joylashtirishni
qat’iyan man etish va boshqa shu kabi tadbirlar kiradi. Chunki ulardan chiqqan
tashlamalar foto- kimyoviy reaksiyaga kirishib yanada xavfli bo‘lgan modda larni hosil
bo‘lishiga olib keladi. Atmosferani avtotrans portlar ta’sirida ifloslanishini kamaytirish
uchun ko‘chalar tekisligini ta’minlash va avtomobillar harakatini «yashil to‘lqinlar»
prinsipi bo‘yicha tashkil etish muhim ahamiyat kasb etadi. Bu hol o‘z navbatida shahar
magistral yo‘llari bo‘ylab mashinalar oqimi harakati xavfsizligini ta’minlaydi.
Butun dunyoda avtokorxonalar sonini oshib borishi olimlar va
konstruktorlarni avtomobillar uchun shunday motorlar yaratishni taqazo qiladiki,
ular ishlagan vaq tida havoga chiqadigan zararli komponentlar chiqmasin yoki
chiqsa ham juda kam miqdorda chiqsin. Bu borada si qilgan gazdan
foydalanish muhim ahamiyatga ega. Chunki avtomobilda yonilg‘ini maksimal
19

yonishiga erishish atmosferaga tashlanadigan zararli moddalarni benzinga
ishlovchi avtomobillardagiga nisbatan sezilarli dara jada kam chiqaradi.
Quyoshli o‘lkalarda quyosh batareyala rida ishlovchi elektromobillarni yaratish
imkoniyatlari h am mavjud. Hozircha, mashinalarni so‘ndirgichlaridan
chiqadigan gazlarni kamaytirish muammosini avtomobil dvigat el larini va
yoni lg‘ i ta’ mi not tizim ini sozl ash orqali hal etish lozim. Dunyoning
ko‘pgina mamlakatla rida neftni to‘g‘ridan-to‘g‘ri haydash yo‘li bilan tetraetil
qo‘rg‘oshinsiz benzin ishlab chiqarilmoqda. Bunday benzin bilan
harakatlangan avtomobillardan havoga chiq adigan zaharli ko‘rg‘oshin
birikmalari konsentrasiyasi sezilarli darajada kam bo‘ladi.
O‘zbekiston Respublikasida ham mustaqillik yilla rida yangi mahsulot
turlari-benzin, aviakerosin, neft moylarini har xil turlari, suyultirilgan gaz va
boshqa lar ishlab chiqarish uzlashtirildi. Buxoro neftni qayta ishlash zavodi ishga
tushirildi. Bu zavodning o‘ziga xos x u s u s i y a t i s h u n d a k i , n e f t n i q a y t a
i s h l a s h j a r a y o n i d a neft tarkibida ko‘p bo‘lgan oltingugurtdan ham
tozala nadi. Natijada benzin tarkibi eng xavfli oltingugurt gazlaridan holi
bo‘ladi. Atmosferaning ifloslanishiga q arshi kurashda elektrlashtirish,
gazlashtirish va issiq lik taminotini yaratish ham muhim o‘rin tutadi.
Shu ningdek, o‘simlik zararkunandalariga qarshi ishlatila digan biologik,
kimyoviy vositalar va biopreparatlar ning ahamiyati katta. Ba’zan shamol
harakatini vaktin chalik to‘xtashi havoni ifloslantiruvchi moddalar
konsentrasiyalarini oshib ketishiga sabab bo‘ladi. Bunday h ollarda qisqa
muddatga korxonani to‘xtatib, atmosfe raga tashlanadigan tashlamalarni
qisqartirish mumkin. Ifloslangan havoni tozalashning eng ma’qul usuli bu
kukalamzorlashtirishdir. Aynan yashil o‘simliklar foto sintez natijasida havo
tozaligini ta’minlaydi, gaz langanlik va zararli tashlamalar bilan ifloslanishini
kamaytiradi, mikroiqlimni yaxshilaydi. Zararli modda l ar ni ng m ak si m a l
m i qd or i q i s h f a sl i d a k uz at i l ad i . Shuning uchun yil davomida o‘sadigan
yashil o‘simliklar egallagan maydonlarni ko‘paytirish lozim. Tpansport vo sitalari
tashlamalari bilan o‘simliklarning iflosla nishi acocan yo‘l chetidan 50
20

metrgacha bo‘lgan masofada kuzatiladi. Eng ko‘p ifloslanish 7-25 metr
masofada so dir bo‘ladi. Shuning uchun yul chetlarida yetishtirilgan mevalar,
ko‘katlar va dorivor o‘simliklarni iste’mol qilish taqiqlanadi. Yo‘l yoqasidan
50 metr masofada joylashgan bog‘larda yetishtirilgan mevalar tarkibida
ko‘rg‘oshin miqdori REChM dan 3 marta yuqori bo‘lishi aniqlangan. Daraxt
barglariga suv sepib ularni qurum, chang va boshqa iflosliklardan yuvish
o‘simlikni tikla nish faolligini oshiradi.
2.2. Gazsimon chiqindilarni tozalash usullari va asboblari
Atmosferani ifloslantiruvchi sanoat tashlamalari tar kibida qattiq zarrachalar va
aerozollar bilan birga zararli gazsimon tashlamalar ham bo‘lishi mumkin. Bunday
gazsimon taщlamalarni tozalash uchun absorbsiya (bug‘ yoki suyuq yutuvchi
moddalar bilan neytrallash), absorbsiya (gazlarni qattiq g‘ ovak yuzaga yuttirish),
zararli gazsimon komponentlarni zararsiz birikmalarga kimyoviy yo‘l bilan
o‘tkazish (oksid lash yoki qaytarish yo‘li bilan) usullari qo‘llaniladi.
Ko‘pchilik gaz tozalagich apparatlardan nafaqat gazlarni changlardan
tozalashda foydalanish, balki bir vaqtning o‘zida changlarni tutish, gazlarni
absorbsiyalash va sovutishda ham foydalanish mumkin. Absorbsiya massa
almashinish jarayoni ga kirib, unda massa gazdan suyu ql ikka uzatiladi. Yutuvchi ni
tanlash h ar q aysi h olat uchun absorbsiyalanuvchi kompo nent xususiyatidan kelib
chi qi b ani q lanadi.
Kimyo sanoati og‘ir sanoatning xalq xo‘jaligidagi fan texnika taraqqiyotini
taqminlovchi tarmoqlardan biridir. Hozirgi zamon ishlab chiqarishning plastik
massalar, sunqiy tola va sintetik kauchuk, lak-buyoq, kislota va ishqorlar,
shuningdek ko‘plab ximiyaviy mahsulotlarsiz tasavvur qilish qiyin.
Shuning uchun ham keyingi kimyo sanoati boshqa tarmoqlarga nisbatan
ancha yuqori suratlar bilan rivojlantirilmoqda. Bu sanoatni tabiiy gaz, neft bilan
birga uchraydigan yo‘ldosh gaz, gaz kondensatlari, elektr quvvati, turli mineral
hom ashyolar hamda mehnat zahiralariga boy rayonlarda ayniqsa tez rivojlantirish
mumkin.
21

O‘zbekiston shunday rayonlar qatoriga kiradi. Respublikamizda tabiiy gaz va
neftdan tashqari, osh tuzi va kaliy tuzi, fosforit, gips, oltingugurt konlari va boshqa
konlar topilgan. Rangdor metallurgiya va paxta tozalash sanoati chiqindilari,
g‘ o‘zapoya kimyo sanoati uchun qimmatli xom ashyo hisoblanadi. Respublikada
bu sanoat ko‘pchilik boshqa tarmoqlarga nisbatan yuksak suratlar bilan
rivojlanmoqda.
Bugungi O‘zbekiston kimyo sanoati ancha yaxshi taraqqiy etgan
mamlakatlardan biridir. Respublika d a hozirgi zamon kimyo sanoatining juda ko‘p
mahsulotlari ishlab chiqariladi. Azotli, fosforli va murakkab o‘ g‘ itlar (ammofos,
sulfat kislotalar spirt va furfupol, l a k-bo‘yoq hamda rezina buyumlar, dori-
darmonlar, qishloq xo‘jalik zararkunandalariga qarshi kurash vositalari, kimyoviy
tolalar, plastmassalar va ko‘plab boshqa mahsulotlar shular jumlasidandir.
Kimyo sanoati ishlab chiqaradigan va paxtachilik majmui bo‘lgan bog‘liq
mahsulotlar ichida g‘o‘za zararkunandalariga va begona o‘tlarga qarshi
ishlatiladigan kimyoviy vositalar, g‘o‘za bargini to‘kadigan defolitlar kabi
moddalar ham bor. Bunday moddalar Navoiy elektro ximiya kombinatida,
Farg‘ona azot o‘g‘itlari zavodida va boshqa zavodlarda tayyorlanmoqda.
Kimyoning turlli maqsadlarda foydalaniladigan yana bir mahsuloti sulfat
kislotadir. Yaqin yillargacha bu mahsulot Qo‘qon va Samarqand superfosfat
zavodlarida tayyorlanib, mineral o‘g‘itlar, organik sintez kimyosi, neftni qayta
ishlash, rangdor metallurgiya, yengil va boshqa tarmoqlar ehtiyojini qondira olmas,
shu tufayli u ko‘plab boshqa rayonlardan (asosan Uraldan) keltirilar edi. Endilikda
Olmaliq kon-metallurgiya zavodi tarkibidagi mis va rux zavodlari yonida sulfat
kislota ishlab chiqaradigan ikkita sex ishga tushurildi va bu qimmatli mahsulot
bilan ta ’ minlash ancha yaxshilandi.
Kimyoviy tolalar ishlab chiqarish O‘zbekiston kimyo sanoatining kelajakda
ham yuksak rivojl an tiradigan yo‘nalishidir.
Nav o iy va Farg‘ona bu sohaning bundan buyon ham asosiy markazlari ham
bo‘lib qolaveradi. Hozir i sh lab chiqariladigan atsetat, nitron tolalar bilan birga
vinal tola ishlab chiqarishni ham yo‘lga qo‘yish mo‘ljallanmoqda. Vin a l tolasidan
22

tayyorlangan shtapel materiallari jahon bozorida ingichka tolali paxtadan
tayyorlangan materiallar bilan bir xil baholanmoqda. O‘zbekiston plastik massalar
va ulardan turli mahsulotlar, ishlab chiqarish yildan –yilga ko‘paymoqda. Toshkent
plastmassa zavodi qayta qurilish mahsulot ishlab chiqarish ko‘paytirildi. Jizzaxda
plastmassa quvurlar, Ohangaronda plastmassa asosida linoleum, polietilen quvurlar
ishlab chiqaradigan zavodlar ishga tushirildi.
Plastmassa asosida iste ’ mol mahsulotlari ishlab chiqarish istiqbolli
yo‘nalishlardan biriga aylanib bormoqda. Bunga Toshkentda Italiya firmalari
hamkorligida ishga tushirilgan «Savplastital» qo‘shma korxonasining yutuqlari
misol bo‘la oladi.
Olmaliq maishiy kimyo sanoatining yana bir yo‘nalishi turli xil rezina-texnika
tarmog‘idir. Xalq xo‘jaligida foydalaniladigan texnik rezina buyumlar Toshkent,
Yangiyo‘l, Angrenda ishlab chiqarilmoqda. Angren rezina kombinati ancha keng
xillarda mahsulot ishlab chiqaradi. Kelajakda bu yerda avtomobil shinalari
yasaladi. Bu esa O‘zbekiston va O‘rta Osiyodagi boshqa respublikalarningbu
muhim mahsulotga bo‘lgan ehtiyojini qondirishda katta ahamiyat kasb etadi.
Toshkent va Popda shina taqmirlash zavodlari ishlab turibdi.
O‘zbekiston kimyo sanoatining mahalliy ahamiyatga ega bo‘lgan
yo‘nalishlarga lak-bqyoq va maishiy kimyo mahsulotlari ishlab chiqarishni kiritish
mumkin. Toshkent lok-bo‘yoq zavodi xilma-xil mahsulotlar tayyorlamoqda.
Olmaliq zavodida kir yuvish vositalari ishlab chiqarilmoqda.
O‘zbekistonda kimyo sanoatining yanada rivojlantirish uchun
barchasharoitlar mavjud. Uning bundan buyongi istiqbollari suvni ham isteqmol
qiladigan va ekologik sharoitga ziyon keltirmaydigan tarmoqlarini ustunroq
rivojlantirish bilan bog‘liqdir.
Ayrim xil kimyo mahsulotlari ishlab chiqarish jarayoni.
Sulfat kislota–moysimon suyuqlik bo‘lib, mineral o‘g‘itlar, superfosfat va
ammoniy sulfat ishlab chiqarishda ayniqsa ko‘p ishlatiladi. 1 t superfosfat olish
uchun 600 kg. 65% li sulfat kislota – H
2 SO
4 kerak bo‘ladi. Sulfat kislota sulfat
23

angidrid bilan suv brikmasi hisoblanadi. U asosan nitrat va kontrakt usulida ishlab
chiqariladi.
Azotli o‘g‘itlar – Azotli o‘g‘itlar ammiakli, nitratli, ommoniy nitratli va
omidli bo‘ladi. Azotli o‘g‘itlar ishlab chiqarish uchun ammiak, ninrat kislota,
uglerod oksidi eng muhim xom-ashyo hisoblanadi. Ammiak hosil qilish uchun azot
va vodorod gazlaridan foydalaniladi. Ammiak hosil bo‘lish reaksiyasida ishtirok
etadigan azot havo tarkibidan, vodorod esa suvdan maxsus usullar yordamida
ajratib olinadi.
Fosforli o‘g‘itlar. Fosforli o‘g‘itlarga superfosfat, ikkilamchi odnerfosfat,
fosfat uni va boshqalar kiradi.
Fosforli o‘g‘itlar ishlab chiqarishda asosiy xom ashyosi tabiiy fosfat (apatit,
fosforitlar)lardir. Apatitga yoki fosforitga sulfat kislotasi taqsir etiladi,
q o‘ shsuperfosfatda esa xom ashyoga sulfat kislotasi o‘rniga fosfat kislotasi
aralashtiriladi.
Kaliy li o‘g‘itlar. Kaliy li o‘g‘itlar olish uchun asosiy xom ashyosi si l vinit yoki
karnolit materiallari hisoblanadi .
2.3. Atmosfera havosi holatining nazorati
«Atmosfera havosini muhofaza qilish» mavzusini o‘rganishga alohida e’tibor
berish zarur. Chunki biosferada amalga oshiradigan deyarli barcha jarayonlar
atmosfera orqali bo‘ladi. Atmosfera yer sharining havo qobig‘i, biosferada hayot
mavjudligini ta’minlovchi manbadir. Atmosfera yer yuzidagi issiqlikni tuzib
turadi. Biosferadagi barcha tirik organizmlarni zararli kosmik nurlanishlaridan
himoya ekrani hisoblanadi. Havo qobig‘idan gazlarning nisbatan tabiiy miqdori
mavjud bo‘lib,uning o‘zgarishi ekologik muvozanatining buzilishiga olib keladi.
Ayniqsa inson ta’sirida karbonat angidrid gazi balansinig o‘zgarishi xavfi kuchli.
Atmosferanig ifloslanishi deganda havoga begona birikmalarning qo‘shilishi
natijasida uning fizik va kimyoviy hususiyatlarinig o‘zgarishi tushuniladi.
Atmosfera tabiiy va sun’iy yo‘llar bilan ifloslanadi. Sun’iy ifloslanish darajasi juda
ham yuqori. Atmosferaning global, riogal va mahalliy ifloslanish ajratiladi.
24

Atmosferaning kimeviy, mexaniq, akusistik, elektro magnit va radioaktiv
ifloslanishlari kuzatiladi. Bularning ichida eng xavflisi h avoning radiaktiv
ifloslanishi . Havo muhitining belgilangan normadan ortiq ifloslanishi salbiy
oqibatlarga olib keladi. Ayniqsa « ish q orli omillar», «Smog», « O zon tuynuklari»,
inson so g‘ ligiga va barcha jonzodlarga katta zarar yetkazadi. Binolar, tarixiy
obidalar ham h avo ifloslanishidan zarar ko‘radi. Havoning ifloslanishi oqibatida
davlatlar katta iqtisodiy zarar ko‘radi. Havo ifloslanishini oldini olish va
kamaytirish uchun tadbirlar sistemasi ishlab chi q ilgan. Atmosfera h avosini
ifloslanishi ni o‘rganish uchun uni kuzatish va nazorat qilish sistemasi m o nitoring i
amalga oshiriladi. Havoning ifloslovchi birikmalarning yo‘l qo‘ yilishi mumkin
bo‘lgan mikdorlari (YKM yeki PDK ) belgilangan atmosferanii kub ifloslovchi
moddala r ga uglerod q o‘ sh oksidi (SO
2 ),uglerod oksidi (SO
2 ) azo t o ksidlar (H
2 O)
oltingugurt q o‘ sh oksidi,xloroftor,uglerodlar va shu jumladan chang, q urum,tutun
kiradi. Bu ifloslovchi moddalar atmosferada suv bu g‘ i va quyosh ta ’ sirida
reaksiyaga kirishib yangidan yangi brikmalar hosil qilishiga e ’ tibor berish kerak.
Atmosferadagi sanoat va transport vositalari bilan ifloslanishi ja h on bo‘yicha
bir yilda 3,0 mlrd t tashkil etadi. Shundan AQSh ga 150 mln t, Rossiyaga 100 mln
t,O‘zbe k iston respublikasiga 4,5 mln t, Toshkent sha h riga 400 mng t, Q ibray
no h iyasiga 70 ming t to‘g‘ri keladi. Havo ifloslanishi maxsus doimiy pustlar
k o‘ chib yuruvchi labaratoriyalar yo rdamida aniqlanadi. Atmosfera ifloslanishini
oldini olish tadbirlar xilma xildir. Havo ifloslanishini kamaytirish uchun h ar bir
korxonaning atmosferaga chiqaradigan chikindilar miqdori (PDK) belgilab
beriladi, turli tozalovchi kurilmalar urnatiladi. Chikindisiz texnologiyani joriy
qilish ekologik toza transport vositasini yaratish atmosfera Havosi muammosini
tubdan xal qiladigan tadbirlar hisoblanadi. O‘zbekistonda atmosfera Havosining
ifloslanishi ekologik muammolardan biri hisoblanadi. Yirik shaharlar va sanoat
noxiyalari tog‘ oldi va tog‘li noxiyalarda joylashganligi uchun. Atmosfera
Havosining ifloslanganlik darajasi yuqori hisoblanadi. Xar yili orol dengizining
kurigan tubidan Havoga 100-150 mln t. tuz-kum zarrachalari kutarilmoqda.
Toshkent voxasi, Farg‘ona vodiysida, Havo ayniqsa kuchli ifloslangan.
25

O‘zbekistonda atmosfera Havosining ifloslanishi bo‘yicha rakamlar keltirilsa,
amalga oshirilayotgan tadbirlar yoritilib maqsadga muvofiq bo‘ladi.
Aholi sonining ko‘payishi, ekin maydonlarining kengayishi, okean va dengiz
suvlarining ifloslanishi, texnika samaradorligini oshirib borishini ta q azo qiladi.
Lekin uning ijobiy va salbiy taqsiri bor. Jumladan. Bitta yengil mashina 15 ming
km masofa yursa 1500 litr benzinni va 4350 kg kislorodni isteqmol kilar ekan.
1990 yil jaxon bo‘yicha mashinalar soni 450 mln. Dona bo‘lib, 2000 yilga
kelganda ularning soni 700 mln donaga yetadi. Hozirgi zamon radioktiv samalyoti
1 soatda yokkan kislorodi 18000 aholiga yetishi mumkin. 500 ta rabdioktiv
samalyot 17-20 km balandlikka kutarilsa, azon katlamini 8-30 foiz kamaytirib
yuborishi mumkin. Agar 125 ta raketa birdaniga uchirilsa yer yuzi bo‘yicha azon
qoplami yo‘q bo‘lib ketadi.
2.4.G azlarni qattiq va suyuq zarrachalardan tozalash
Havo va gazlarni maxsus uskunalar yordamida har xil usul bilan chang,
suyuqlik zarrachalari va aralashmalari dan tozalanadi. Tozalash usulini ko‘llash
muallaq holatdagi zarrachalar kattaligiga, tozalash darajasiga bog‘liq. Masalan,
kattaligi 15—20 mk bo‘lgan zarrachalarni dast labki tozalashda mexanik chang
ushlagich uskunalar qo‘llana di. Yaqni changni cho‘ktiradigan kameralar, inersion
chang ushlagichlar, siklon va multisiklonlarda gaz, havoni changdan tozalash
tashqi mexanik kuch hisobiga amalga osha di.
Gaz, havoni mexanik tozalashda kuruq, ho‘l tozalash va filtrasiya usuli
qo‘llanadi. Kimyo sanoatida ko‘prok, gaz larni mexanik quruq tozalash usuli va
qurilmalari ish latiladi.
Gazlarni ho‘llash usuli bilan tozalashda muallaq zar rachalar suyuqlik
yordamida yuvish bilan ajratiladi. Zar rachalar ho‘llanib, og‘irlashtiriladi va
ushlab olinadi, so‘ngra shlam ko‘rinishida yo‘qotiladi. Buning uchun ho‘llash
kameralari, sug‘orish qurilmalari, kaskad va nasadkali skrubberlar, mexanik
skrubberlar, ko‘pikli uskunalar, markazdan kochma usulli nam ushlagichlar
ishlatiladi.
26

Gazlarni changdan ho‘llash usuli bilan tozalash usku nalarining tuzilishi
sodda va foydali koeffisiyenti yuqori bo‘lganligi uchun sanoatda keng
ishlatilmoqda. Kat taligi 0,5 mk bo‘lgan qattiq yoki suyuq, zarrachalarni gaz dan
mutlaq ajratishda filtrlar ishlatiladi.
Gazni kattaligi 0,01 mk bo‘lgan qattiq yoki suyuq zarra chalardan tozalashda
elektrofiltr usuli qo‘llanadi. Bu usul ancha havfli hisoblanadi. Shuning uchun ham
bunday havfli uskunalardan foydalanishda kuyish yoki zaxarla nish hodisasi sodir
bo‘lmasligini taqminlash maqsadi da maxsus o‘qitilgan, komissiya ko‘rigidan
o‘tgan, imtih on topshirib elektr qurilmalarda ishlash uchun ruxsat olgan
ishchilargagina ishlashga yo‘l qo‘yiladi. I shlab chikarish mu h itidagi zaxarli
moddalar . Mehnat muhofazasi konunlariga asosan har bir ishlab chiqarish
binolarida h avo tarkibidagi zararli mod dalar mikdori muntazam ravishda
tekshirib turilishi kerak.
Zararli moddaning h avodagi mikdori laboratoriya usu li bilan aniklanadi.
H avo tarkibini tekshirishda foto kalorimetriya, gazoxromatografiya,
spektroskopiya, elek trokimyo usullaridan h am keng foydalaniladi.
Tszkor sinama olish uchun uchta variantdan biri kullan ilishi mumkin:
1. Suyuklikni idishdan tukish usuli, tukilgan suyuk lik urniga sinama xavo
tuladi va idish tikin bilan ber kitilib tekshirishga junatiladi.
2. H avo almashtirish usuli, bu usulda sinama olinishi kerak b o‘ lgan idish
or q ali k o‘ p marta sex h avosi o‘ tkaziladi va ti q in bilan berkitib tekshirish uchun
j o‘ natiladi.
3. Oldindai vakuum h osil q ilingan idish t o‘ ldiriladi. Idish ochilishi nati jasida
sexdagi h avo bilan t o‘ la di va ti q in bilan berkitilib tekshirishga j o‘ natiladi.
H avo tarkibidagi zaxarli moddalar mikdorini kimyo viy gaz o‘ lchagichlar
GX-1,2,3,4 va universal gaz aniklovchi asboblar U G-1,2, 3,4,5, 6 (3-rasm)
yordamida aniklash mumk in. Bunda h ar bir zaxarli modda uchun oldindan
tayyorlan gan, shisha naychaga t o‘ ldirilgan adsorbent modda zax arli gazni
yutishi natijasida o‘ z rangini o‘ zgartiradi. Korxon a binolarida h avo tarkibidagi
moddalarni anikdash uchun FKG-ZM, SIRENA, Atmosfera-11 M, Atmosfera-
27

11M1, Gamma-M, GIP 10MB-ZA, IFAN-3, GIAM-1M, GMK-3, Palladiy-M,
Platon-3, EXA-221, Mindal, Nitron kabi turli xildagi gaz o‘ lchagichlardan
foydalanish mumkin. Shuningdek, korxona binolarida h avo tarkibidagi
moddalar mikdorini t o‘ xtovsiz h isobga olib turishda va xavfli vaziyat vujudga
kelganda ogox lantirish yoki belgi berish maksadida avtomatik ishlay digan gaz
o‘ lchagichlar o‘ rnatilishi mumkin. Ogoxlantirish yoki belgi berish y o‘ l kuysa
b o‘ ladigan konsentrasiyadan (mg/m 3
) oshganda sodir buladi.
Sanoat korxonasi h avo muxitidagi chang mikdori aso san ogirlik tortish usuli
bilam aniklanadi. Bu usul chang langan h avodagi chang zarrachalarini ushlab
koladigan filtr or q ali surilishiga asoslangan. H avo sinamasi olingunga kadar va
olingandan keyin filtr ogirligi ni, shuningdek surilgan h avo mikdorini bilish bilan
h ajm birligidagi h avoda b o‘ lgan chang mikdorini anik lash mumkin . H avo
tarkibidagi chang mikdori k uyidagi tenglama or q ali topiladi:
S=((q 2
-q 1
)/V
0 *τ)*10 3
mg/m 3
Bunda: q 1
— toza filtrning ogirligi, mg;
q 2
— changlangan filtrning ogirligi, mg; V
o — normal sharoitga
keltirilgan xavo xajmi, l; x — sinama vakti, minut.
Normal sharoitga keltirilgan xavoning xajmi kuyi dagi formula orkali
izoxlanadi;
V
0 = V t * 2 7 3 / 2 7 3 + t , l
V t — filtrdan utayotgan xavoning xajmi, l;
t — sinama olish vaktidagi xavoning xarorati, °S;
273 — mutlak harorat, K. 0
.
Xulosa qilib aytganimizda hozirgi paytda ishlab chiqarish korxonalaridan
transport vositalaridan va boshqa shu kabilardan atmosferaga chiqarilayotgan
zaharli va zararli moddalarning soni kundan kun ko‘payib bormoqda. Yuqorida
28

keltirib o‘tgan zaharli moddalar barcha tirik organizmlarga salbiy taqsir ko‘rstishi
barchamizga maqlum. Atmosfera havosini, suv xavzalarini toza saqlash in son
salomatligi bilan uzviy bog‘ :
liq bo‘lgan muhim vazifa .hisoblanadi. Shyning uchun
ham halk. xo‘jaligining barcha tarmoqlariga taalluqli bo‘lgan muhim qonunlar
qabul qilingan, tadbirlar ishlab chiqilgan. Kelajakda atrof- muhitni, tabiat muhofazasini
yaxshilash, tabiat boylik laridan unumli foydalanish haqida qarorlar qabul qilin gan.
Zararli aralashmalar (gaz, bug‘, chang) ni yetarli dara jaga tozalamasdan turib
tartibli yoki tartibsiz usulda tashqi muhitga chiqarish natijasida atmosfera havosi
if loslanadi. Havoning ifloslanishi halq xo‘jaligiga kat ta zarar keltirmokda. Inson,
o‘simliklar, hayvonlarning kasallanishi, inshoat va qurilmalarning yemirilishi,
qimmatli xomashyoning sababsiz isrof bo‘lish hollari se zilmokda. Bu
muammolarni hal etish kimyogarlarning zimmasiga katta masquliyat yuklaydi.
29

III BOB. ATMOSFERA HAVOSI HOLATINI BAHOLASH.
3.1. Gazsimon chiqindilar tarkibini masofadan aniqlash .
O‘zbekiston Respublikasida hozirgi davrda atmosfera havosi muhofazasi
masalalariga, aholining sihat-salomatligini mustahkamlashga katta eqtibor
berilmoqda. Respublikamiz hududida qator "Tabiatni muhofaza qilish to‘g‘risida”
(1993 y), “Atmosfera havosi to‘g‘risida” (1996 y), "Suv va suvdan foydalanish
to‘g‘risida" (1996 y), "Fuqoralar sihat-salomatligini muhofaza qilish to‘g‘risida"
(1996 y) qonunlar qabul qilingan. O‘zbekiston qonunlariga asosan ko‘p tadbirlar
amalga oshirilmoqda. Jumladan, atmosfera havosi va yer resurslarining
ifloslanishini oldini olish, tabiatni muhofaza qilish maqsadida ekolog-
mutaxassislar tayyorlash yo‘lga qo‘yildi.
Ushbu metodik ko‘rsatma talabalarning "Atmosfera havosi va yer
resurslarining muxandislik himoyasi" fanidan mustaqil ishlarni bajarishiga
mo‘ljallangan.Yagona nuqtali manbalarda chiqarish trubasining teshigi aylana
bo‘lganda ifloslantiruvchi moddalarning atmosferadagi miqdori x
m (m) masofadan
chiqindi manbaigacha bo‘lgan oraliqda noqulay meteorologik sharoitda ortib
boradi va quyidagi formula orqali topiladi:C м=
AMFmn η
H 23
√V 1ΔT
mg/m 3 (1)
bu yerda: A - havo haroratiga bog‘liq koeffisent bo‘lib, hududlar bo‘yicha
quyidagicha olinadi:
a) 250 - O‘rta Osiyoning Janubiy hududlari uchun;
b) 200 - O‘rta Osiyo, Q o zog‘iston, Kavkaz, Moldaviya,
Sibir vaU zoq sh arq mamlakatlari uchun;
s) 1 6 0 – Ural , Ukraina, Rossiya Federasiyasining shimol va
shimoliy hududlari uchun;
ye) 140 - Moskva va Moskva viloyatlari uchun;
M(g/s) - vaqt birligi ichida atmosferaga chiqarilgan ifloslantiruvchi
moddaning massasi;
30

F - havodagi ifloslantiruvchi moddlarning cho‘kish tezligiga bog‘liq bo‘lgan
o‘lchovsiz koeffisent bo‘lib, quyidagi holatlar uchun qabul qilamiz:
a) gaz ko‘rinishidagi ifloslantiruvchi moddalar kichik dispersiyali chang
uchun F=1 ga teng;
b) kichik dispersiyali aerozollar uchun;
- tozalash inshoatlarining samaradorligi 75 % bo‘lganda F=3
- tozalash inshoatlarining samaradorligi 75-90 % bo‘lganda F=2,5
- tozalash inshoatlarining samaradorligi >90 % bo‘lganda F=2
H (m) – chiqindi chiqaruvchi trubaning balandligi;
 – hudud relyefiga ta ’ sirni hisobga oluvchi koeffisent;
 T (  S) – havo harorati bilan atmosferaga chiqarilayotgan chiqindi harorati
orasidagi farq bo‘lib u quyidagi formula orqali topiladi:
 T=T
g.x - T
x (2)
V
1 (m 3
/s) – gaz havo aralashmasi sarfi, u quyidagi formula orqali aniqlanadi:V1=πD2
4walignl ¿0¿¿¿
(3)
bu yerda: D (m) – tutun chiqaruvchi truba teshigining diametri
w
0 (m/s) – chiqindi manbai teshigidan chiqayotgan gaz havo aralashmasining
o‘rtacha tezligi.
m i n - chiqindi manbai teshigidan chiqayotgan gaz havo aralashmasining
chiqish sharoitini hisobga oluvchi koeffisent.
Koeffisentlar m i n ni hisoblashdan oldin yordamchi parametrlarni hisoblashga
to‘g‘ri keladi, bu parametrlar f, v
m , v'
m , f
e .
f=1000 w02D
H 2ΔT
(4)
vm=0.65 3
√
V1ΔT
H
(5)
v'm=1.3w0D
H
(6)
31

f
e =800(v’
m ). (7)
m - koeffisent formula bo‘yicha f parametrga bog‘liq holda topiladi.
Agar f< 100 bo‘lsa m – koeffisent quyidagi formuladan topiladi:m= 1
0.67 +0.1√f+0.34 3√ f
(8.1)
Agar f ³ 100 bulsa m – koeffisent quyidagi formuladan topiladi:
m=1,47
3√f
(8.2)
Agar f
e <f < 100 bulsa m – koeffisent ko‘rsatkichi f = f
e ga teng bo‘ladi.
Agar f
e <f < 100 bulsa m – koeffisent ko‘rsatkichi f = f
e ga teng bo‘ladi.
1- rasm.
n – koeffisent v
m parametrga bog‘liq holda topiladi:
Agar f< 100 va v
m ³ 2 bo‘lsa,
n =1 (9.1)
Agar 0,5  v
m  2 bo‘lsa,
n=0,532 vm
2−2,13 vm+3,13
(9.2)
Agar v
m  0,5 bo‘lsa,
n = 4,4v
m (9.3)
Agar f ³ 100 yoki  T  0 bo‘lsa n – koeffisent quyidagi grafik orqali topiladi:
32

2- rasm.
Agar f ³ 100 (yoki  T  0) va v '
m ³ 0,5 (harorati sovuq bo‘lgan chiqindilar)
bo‘lsa hisoblashlarda (1) – formuladagi S
m o‘rniga quyidagi formulani qabul
q ilamiz;См= АМFn η
H 4/3 К
; (10)
bu yerda: K- quyidagi formula orqali topiladi:
101
1,7
1
8 V V
D K

  (11)
Agar f < 100 va v '
m < 0,5 yoki f
³ 100 va v '
m < 0,5 (shamol tezligi xavfsiz
bo‘lgan hollarda) bo‘lsa (1) – formuladagi S
m o‘rniga quyidagi formulani qabul
q ilamiz;
3/7
'
H
АМFm С м
 
(12)
bu yerda: f< 100, v
m < 0,5 bo‘lsa m' = 2,86 m
f
³ 100, v '
m < 0,5 bo‘lsa m' = 0,9 ga teng bo‘ladi.
Eslatma: (10) va (12) – formulalar (1) – formulaning umumiy ko‘rinishidagi
holati hisoblanadi.
Yer yuzasida zararli chiqindilarning yo‘l qo‘yiladigan konsentrasiyasini
ta ’ minlovchi trubaning kerakli balandligi N ko‘yidagicha aniqlanadi:
2.1Chiqindi chiqarish uchun kerakli balandlik (N) hisoblanadi: (3-rasm)
33

H = √
235 M 0
υш⋅С мак
;(13)
Bu yerda: M
0 - atmosferaga chiqariladigan zararli chiqindilarning maksimall
miqdori, g/s;
υш
- 10 m balandlikda shamolning hisoblangan tezligi m/s;
S
mak – yer sat h i darajasidagi zararli chiqindilarning yo‘l qo‘yiladigan bir
martalik konsentrasiyasi ishlab chiqarish binosidagi YQBK ning 30% ga teng deb
qabul qilinadi.
2.2 Truba (quvur) og‘zidan havo oqimining ko‘tarilishi (h) hisoblab
chiqariladi.
∆ h =
1,9 d0v0
vш⋅ϕ ; (14)
Bu yerda: d
0 – quvur og‘zining diametri;
V
0 – quvur og‘zidan gaz – havo oqimining chiqish tezligi m/s;
φ – quvur balandligiga ko‘ra shamol tezligiga tuzatish koeffisiyenti
(spravka materiali).
masalan, h = 10 m ligida φ = 1,0; h = 40 m ligida φ = 1,3; h = 60 m ligida φ =
1,4; h = 100 m ligida φ = 1,5; va hokazo.
2.3 Quvurning kerakli balandligi h
q (m) aniqlanadi:
h
q = N - ∆ h ; (15)
34

3- rasm.Yer sathidagi zararli chiqindilarning
maksimall ifloslanish joyi.
Chiqindi manbaining x
m (m) masofasida ifloslantiruvchi moddalarning yer usti
konsentrasiyasi S (mg/m 3
) noqulay meteorologik sharoitda maksimal darajada
ortadi va quyidagi formula bo‘yicha topiladi:Хм= 5− F
4 dH ;
(16)
Bu yerda: d – o‘lchovsiz koeffisent bo‘lib, f< 100 bo‘lganda
Quyidagi formulaorqali topiladi:
v
m  0,5 bo‘lganda
d=2,48 (1+0,28 3√fe) (17.1)
0,5 < v
m  2 bo‘lganda
d=4,95 vm(1+0,28 3√f) (17.2)
v
m > 2 bo‘lganda
d=7√v1(1+0,28 3√f) (17.3)
Agar f > 100 yoki
 T  0 bo‘lsa d ko‘rsatkich quyidagi formuladan topiladi:
v
m  0,5 bo‘lganda,
d=5,7 (18.1)
0,5 < v '
m  2 bo‘lganda,
d=11 ,4vm (18.2)
v '
m > 2 bo‘lganda,
d=16 √vm
1 (18.3)
Shamolning xavfli tezlik ko‘rsatkichi u
M (m/s) flyuger darajada
(yerdan 10 m balandlikda) havo tarkibidagi ifloslantiruvchi moddalarning
konsentrasiyasi ortib boradi va f < 100 bo‘lganda quyidagi formulalar orqali
topiladi:,
v
m  0,5 bo‘lsa ,
um=0,5 (19.1)
0,5 < v
m  2 bo‘lsa, u
m =v
m (19.2)
v
m > 2 bo‘lsa ,
um=vm(1+0,12 √f) (19.3)
f > 100 va
 T  0 bo‘lganda u
m miqdori quyidagi formula orqali aniqlanadi:
v '
m  0,5 bo‘lganda,
um=0,5 (20.1)
0,5 <v '
m  2 bo‘lganda, u
m = v'
m (20.2)
v'
m > 2 bo‘lganda, u
m =2,2v’
m (20.3)
35

4-rasm
Ifloslantiruvchi moddalarning havodagi konsentrasiyasining maksimal
miqdori s
mi (mg/m 3
) noqulay meteorologik sharoit va shamol tezligida u (m/s),
xavfli shamol tezligiga bog‘liq bo‘ladi va quyidagi formula orqali topiladi:
s
mi = r s
m (21)
bu yerda, r – o‘lchovsiz miqdor bo‘lib 3- rasmdagi u / u
m nisbatdan topiladi
yoki quyidagi formula orqali topiladi:
u/u
m  1 bo‘lganda,3 2 ) / ( 34,1 ) / ( 67,1 ) / ( 67,0 м м м u u u u u u r   
(21.1)
u/u
m > 1 bo‘lganda,
2 ) / ( ) / (2
) / (3
2
 

мм м
u u u u
u u r
(21.2)
chiqindi manbaidan x
m u (m) masofada noqulay meteorologik sharoit va
shamol tezligi taqsiri natijasida havodagi ifloslantiruvchi moddalar
konsentrasiyasining maksimal miqdori S
m u (mg/m 3
) ortib boradi va quyidagi
formula orqali topiladi:
м мu px x 
(22)
bu yerda, r – o‘lchovsiz koeffisent bo‘lib, formula bo‘yicha u / u
m nisbatga
bog‘liq xolda topiladi:
u/u
m  0,25 bo‘lganda, r=3 (22.1)
0,25 <u/u
m  1 bo‘lganda,
p=8,43 (1−u/uM)5+1 (22.2)
u/u
m > 1 bo‘lganda,
p=0,32 u/uM+0,68 (22.3)
36

Chiqindi manbaidan xar xil x (m) masofadagi fakel o‘qi bo‘yicha xavfli
shamol tezligi taqsirida tarqalayotgan havodagi ifloslantiruvchi moddalarning
konsentrasiyasi s (mg/m 3
) quyidagi formula orqali topiladi:
s =s
1 ·c
m (23)
formuladagi s
1 – o‘lchovsiz koeffisentni aniqlashdan oldin x/x
m munosobatni
aniqlab olamiz
x=50m x/x
m
x=100m x/x
m
x=200m x/x
m
x=400m x/x
m
x=1000m x/x
m
x=3000m x/x
m
x/x
m bo‘lgan nisbatlar uchun quyidagi formuladan foydalanib s
1 – o‘lchovsiz
koeffisentni topamiz:
x/x
m  1 bo‘lganda, s
1 =3· (x/x
m ) 4
-8· (x/x
m ) 3
+6· (x/x
m ) 2
(23.1)
1  x/x
m  8 bo‘lganda, s1= 1,13
0,13 (х/хм)2+1 (23.2)
F  1,5 va x/x
m  8 bo‘lganda,
s1= 1
3,58 (х/хм)2−35 ,2(х/хм)+120
(23.3)
F  1,5 va x/x
m  8 bo‘lganda,
s1= 1
0,1 (х/хм)2+2,47 (х/хм)−17 ,8
; (23.4)
Yer ustida joylashgan pastki manbalari (balandligi 10 m dan yuqori
bo‘lmagan ) uchun x/x
m  1 bo‘lganda s
1 miqdor s
n1 miqdorga o‘zgaradi va quyidagi
formula orqali topiladi:
2  N  10 bo‘lganda, s
n1 = 0,125· (10-H)+0,125· (N-2)·s
1 ; (24)
Har xil masofadagi ifloslantiruvchi moddalarning konsentrasiyasini topamiz
x=50m s= s
1 · c
m ;
37

x=100m s= s
1 · c
m ;
x=200m s= s
1 · c
m ;
x=400m s= s
1 · c
m ;
x=1000m s= s
1 · c
m ;
x=3000m s= s
1 · c
m ;
3.2 . Chiqindilarning ruxsat etilgan me’yorini aniqlash va korxonaning
xavflilik toifasini belgilash
Chiqindi gazlarning ruxsat etilgan tashlamasini quyidagi formula orqali
topiladi:РЭТ м= (РЭК − Сф)Н
АFMmn √V1ΔT
;t/y (25)
Bu yerda: S
f – fonovoy konsentrasiya;
Agar qurulish hududi uchun atmosferadagi zararli moddalarning fonovoy
konsentrasiyasi - S
f belgilangan bo‘lsa, unda quyidagi formulalar bo‘yicha
tashlamalarni hisoblashda REK o‘rniga REK- S
f qiymati qabul qilinadi.
Сф= РЭКН 2√V1ΔT
AFmn ;
(26)
Korxonaning xavflilik toifasini aniqlashni Tabiatni muhofaza q ilish davlat
Qo‘mitasi tomonidan ishlab chiqilgan va tasdiqlangan , boshqaruv h ujjati asosida
quyidagi formula orqali aniqlanadi:
F= M
K ;
(27)
Bu yerda: M-1 yillik korxonadan chiqadigan chiqindilar yig‘indisi, t/y;
K – koeffisiyent.
F – korxonaning xavflilik kategoriyasini xarakterlovchi faktor bo‘lib, u
kuyidagicha bo‘ladi:
F> 100 bo‘lsa, I toifa
50 ≤ F ≤ 100 bo‘lsa, II toifa
38

25 ≤ F ≤ 50 bo‘lsa, III toifa
F< 25 bo‘lsa, IV toifa
K – koeffisiyentni topish uchun quyidagi formula orqali topiladi:К=
М 1∗РЭК 1+М 2∗РЭК 2+М 3∗РЭК 3+.......+М п∗РЭК п
М 1+М 2+М 3+.......М п
;
(28)
Bu yerda: M
1 , M
2 , M
3 ………. M
p lar ifloslantiruvchi moddalar massalari.
REK
1 , REK
2 , REK
3 ……… REK
p lar massalari M
1 , M
2 , M
3 ………. M
p
bo‘lgan moddalarning ruxsat etilgan chegaraviy konsentrasiyasi.
3.3. Atrof-muhitni ifloslantiruvchi birikmalarning havo muhiti orqali
tarqalishi
Ifloslantiruvchi birikmalarning havo orqali tarqalishida muhim rol
o‘ynaydigan omillarga shamol, qor va yomg‘ir, sanoat korxonalari kiradi.
Shamol yer yuzining barcha joyida mavjud bo‘lib, u orqali turli xil birikmalar
atmosferada tarqalib yuradi. Bunga misol qilib Orol dengizining qurishi oqibatida
tuzlarning butun Yer yuzi bo‘ylab tarqalganligi va haligacha ham davom
etayotganligi aniqlangan. Orol dengizining qurishi oqibatida hosil bo‘lgan tuz
Antarktida hududida topilganligi maqlum. Bu kabi salbiy oqibatlar albatta,
insoniyatni tashvishga solmay qo‘ymaydi.
Oltingugurt dioksidi rangsiz gaz bo‘lib, havodan og‘ir roq Shu sababli u
zamini pastroq joylarda ko‘proq yig‘ ilib qoladi. Tutun va boshqa gazlarga
aralashgan oltin gugurt dioksidi tutun trubalarining past-balandligi va shamolning
tezligi hamda kuchiga qarab 350—400 km gacha tarkalib ketadi.
Ko‘pincha havoga chiqarib yuboriladigan chiqindi gazlardagi oltingugurt
dioksidi miqdori bir prosentdan ancha kam bo‘ladi. Shu sababli gazlarni tozalash
ancha mush kul ish.
Yomg‘ir va qorda erigan dioksid yerga tushib, kun isi shi bilan yana havoga
kutarilib ketadi. Faqat tuproqdagi moddalar bilan kimyoviy birikma hosil
qilgandagina, u yerda qoladi. Demak, oltingugurt dioksidi havoga chiqa rib
yuborilganda o‘zidan o‘zi yo‘q. bo‘lib ketmaydi.
39

Kimyo sanoatining ko‘pgina korxonalarida chiqarib tashlanadigan gazlar
tarkibidagi gaz yoki bug‘ holatidagi zararli aralashmalar absorbsiya va adsorbsiya
usuli bi lan tozadanadi. Baqzi hollarda zararli aralashmalar ka- talitik to‘liq, yoqish
bilan karbon angidridiga aylanti riladi.
Ko‘pgina ishlab chiqarishlarda qo‘llaniladigan zahar li, yong‘inga va portlashga
xavfli organik erituvchilarning bug‘lari rekuperasiya usuli bilan ajratib olinadi.
Bunda erituvchi bug‘lari bo‘lgan havo yutuvchi qurilma orqali o‘tkazilib, bug‘lar
adsorbentlar yordamida yutiladi. Erituvchi modda adsorbent yordamida regenerasiya
qilinadi. Suv bug‘i va erituvchi aralashma sovitilib kondensasiya lanadi yoki
rektifikasiya qilinadi va jo‘natiladi.
Texnika va transport, ayniqsa avtotransportning keng ko‘lamda taraqqiy
etishi qattiq., suyuq. va gaz yoqilg‘ilar dan ko‘plab foydalanish imkonini
bermoqda. Yoqilg‘ilarga bo‘lgan talabning yildan-yilga ortib borishi ularni
ko‘plab ishlab chiqarishni va ulardan xalq xo‘jaligining turli soxalarida
foydalanishni taqozo etadi. So‘nggi yi girma-o‘ttiz yillar mobaynida neftning
oltingugurt birikmalariga boy xili borgan sari ko‘p qazib chiqaril moqda. Bunday
neftdan olingan mahsulot (benzin, kero sin, dizel yonilg‘isi va boshqa og‘ir
fraksiyalar hamda mazut) yonganda oltingugurtning organik va anorganik
bi rikmalari ham oltingugurt dioksidiga aylanadi. Oqibatda u yonish gazlari bilan
birgalikda atmosfera havosini if loslantiradi.
Odam tanasiga o‘tib, uning to‘qimalariga kimyoviy, fizik-kimyoviy
taqsir qiladigan, mehnat unumdorligi ning pasayishiga olib keladigan moddalar
zararli va za xarli modlalar deb ataladi. Ular kimyo sanoati korxona larida ishlab
chiqariladi va qo‘llaniladi.
Kuchli zaharlanish ko‘prok, miqdordagi zararli modda larni to‘satdan tanaga
o‘gishi bilan sodir bo‘ladi. Shu ningdek, zararli momalarni tanaga oz-ozdan o‘tishi
va yig‘ilishi natijasida kasb kasalliklari kelib chiqadi.
Zararli va zararli moddalarning taqsiri ularning tarkibiga, tuzilishiga, fizik-
kimyoviy xususiyatiga, xos salariga, miqdoriga, tanaga o‘tish yo‘llariga, holatiga,
uchuvchanligiga va suvda, yog‘da eruvchanligiga bog‘lik,
40

Kimyo sanoati korxonalarida olinadigan, ishlatila digan moddalar va
mahsulotlarning ko‘pchiligi, masalan, ammiak, gazlar, benzol, benzin, kerosin,
karbon vodo rodlar, spirtlar, efirlar, kislotalar, ishqorlar va boshqalar zaharli
hisoblanadi.
Neft maxsulotlari tarkibida past molekulali kar bon vodorodlar molekulyar
og‘irligi oshishi bilan ular ning zaharlash qobiliyati ortadi. Masalai, butanning
taqs iri etandan, etilen esa etandan, asetilen esa etilen- 1an kuchlidir. Normal
tuzilishdagi moddalarga nisbatan tarmokdangan, zanjirli birikmalarning taqsiri
kam roq bo‘ladi.
Karbon vodorodlar molekulasidagi vodorodni nitro (N0
2 ), amino (NH
2 )
guruhlarga almashtirish ularning zaxarlash xususiyatini o‘zgartiradi.
Moddalarning valentligi ortib borishi bilan ular ning taqsirchanligi ham
o‘zgaradi. Masalan, 6 valentli xrom 3 valentlikdan, marganes oksidi marganes
sul fatdan, temir oksidi temir sulfatdan kuchlidir.
Kimyoviy moddalar vakillarining gomologik qatori ni o‘rganish natijalari
ko‘pgina o‘xshash moddalar haqida fikr yuritishda, kasallikning va
zaharlanishning ol dini olishda maqlum darajada yordam beradi. Zahar mod-
dalarni suvda, tanadagi suyuqliklarda eruvchanligining oshishi bilan ularning
taqsirchanligi xam ortib boradi. Masalan, suvda eruvchan oq mishyak (As
2 O
3 )
kuchli zahar, kam eruvchani (As
2 S
3 ) zaharsiz, eruvchan bariy xloridi (BaC1
2 )
zaharli, bariy sulfat (BaSO
4 ) esa zaharsiz va h.k
Z aharli moddalar odam tanasi va ayrim to‘qimalariga ko‘rsatadigan taqsiriga
qarab shartli ravishda to‘qqiz gu ruxga bo‘lingan:
1. Asab zaharlariga benzin, kerosin, yog‘ spirtlari, karbon vodorodlar,
metanol, anilin, vodorod sulfi di, dioksan, ammiak, nikotin, kofein, tetraetil
qo‘pg‘o shin, fosforli organik birikmalar va boshqalar misol
bo‘ladi. Ular asosan markaziy asab sistemasini shikast laydi.
2. Jigar zaharlariga tarkibida xlor, brom, ftor, yod bo‘lgan birikmalar misol
bo‘ladi. Ular jigar to‘qimasi faoliyatining buzilishiga, jigarning qattiq
yallig‘la nishiga olib keladi.
41

3. Qon zaxarlariga karbon angidridi, aminonitro birikmalarning aromatik
qatori va xosilalari, fenil gidrazin, mishyak, benzol, toluol, ksilol va boshqalar
misol bo‘ladi. Ular qon tarkibining buzilishiga, qarab boksil va metgemoglabin
(CoNb, MtHb) hosil bo‘lishiga , to‘qimada kislorodnipg kamayib ketishiga, hatto
o‘lim ga ham olib keladi.
4. Ferment zaharlariga kiruvchi simob, mishyak, sian birikmalari, fosforli va
organik birikmalar (tiofos metafos) tanani biologik katalizatorlari
hisoblana digan fermentlarning (Sn) guruhlari bilan bog‘lanib ular
faoliyatining buzilishiga, zaharlanishga olib keladi .
5.Qitiqlovchi, kuydiruvchn zaharlar yukori va quyi nafas olish yo‘llarini
shikastlaydi, kasallanishga olib keladi. Bunday zaharlarga xlor, ammiak, azot
oksidilari , fenol, kislotalar, ishqorlar misol bo‘ladi.
6. Allergen zaharlari. Nikel, berilliy birikmalari , nitroxlorbenzol, piridin
birikmalari, ursol va boshqalar tananing reaksion qobiliyatini o‘zgartiradi
terining yallig‘lanishiga, nafas olish yo‘llarining to rayishiga va boshqa
kasalliklarga olib keladi.
7. Konserogon zaharlar h isoblangan toshko‘mir smola si, amino va
izobirikmalar, xlorbenzidin, qurum, qora kuya va boshqalar tanada shish, rak
kasalligini keltirib chiqaradi.
8. Mutagen zaharlarga etilenimin, etilen oksidi xlorli karbonvodorodlar,
qo‘rg‘oshin va simob birikma lari misol bo‘lib, ular odam va hayvonlar jinsiy
organ lariga qattiq taqsir etadi.
9. Emriotrop zaharlar (tolid amid va boshqalar) odam va hayvonlarning
tug‘ilishiga salbiy ta ’ sir etadi. Nas lini yo‘q qiladi.
Kimyoviy birikmalar changi zaharli hisoblanadi. Ma salan, naften kislotalari,
aminonitrobirikmalar chan gi, olti va uch valentli xrom birikmasi, shuningdek
etilenmerkurxlorid, uran, berilliy, merkuran, vannadiy birikmalari a e rozollari
organizmga o‘tgach, qorin, ichak y o‘ lida va o‘pkada kasallanish -zaharlanish
hosil qiladi.
42

Ishlab chiqarish binolarida chang hosil bo‘lishi, uni organizmga o‘tishi n ing
oldini olish va unga qarshi kurashish maqsadida texiologik tartibda chora-tadbirlar
tur kumi amalga oshiriladi. Masalan, quruq changlanuvchi materiallarni nam yoki
pasta hosil qiluvchi holatga, ku kunlarni donador (tabletka) ko‘rinishiga
almashtirila di. Uskunalarning pishiqligi, germetikligi oshirila di.
Agar chang ajralib chiqishini bartaraf qilish imko niyati bo‘lmasa, suvdan,
namlovchi moddalardan foydala niladi. Shuningdek, chang ajralishini butunlay
yuqotish uchun havo almashtirish tizimi, yakka tartibdagi himoya moslamalarn
ishlatiladi, sanitariya norma va qoidalari (SN 245-71, SI 4088-86) ga amal qilinadi.
Kasallik, zaxarlanish sodir b o‘ lmasligi uchun chang sanitariya nor- masida
belgilangan y o‘ l q o‘ yilishi mumkip b o‘ lgan oxirgi darajadai (mg/m 3
h isobida)
oshib ketmasligi kerak.
Quvurlar orqali gaz va changlarni chiqarish, tarqatish jarayonini aniqlash uchun
hisoblash tenglamalari ishlab chiqnlgan. Masalan, mo‘rining balandligida shamol
tez ligi (m/s) quyidagi tenglamadan topiladi:
V = ϕ * V
o
Bu yerda: V — havotezligi, m/ssk.
F— shamol tezligini balandlik buyicha
hisobga oluvchi koeffisiyent ( 1 - 1 , 6 5 ) .
Vo — m balandlikdagi havo tezligi, m/s.
Gazlarni atmosferaga chiqarish foydali masofasi H=h+
Δ h ga teng.
Bu yerda: n — mo‘rining balandligi, m,
Δ h — gaz oqimi ni quvurdan k
yuqorilashish masofasi (m) bo‘lib, quyidagi tenglamadan topiladi:
Δ
h = 1 . 9 * D * W / ϕ
o - V
o
Bu yerda: D — quvur diametri, m.
W — gazni quvurdan chiqish tezligi, m/ssk.
Gazlarni atmosferaga chiqarish manbasidan gazlarni yuqori
konsentrasiyada bo‘lgan joygacha masofa X=20 N ga tengdir.
43

Atmosfera h a v o s i n i ifloslantiradigan moddaning yuqori konsentrasiyasi
S
max quyidagi tenglamadan topi ladi.
S
max =94 * G/V
o * N 2
mg/m 3
By yerda: G — atmosferaga tashlanadigan iflos mod daning tezligi, g/s .
Agar moddaning yu q ori konsentrasiya miqdori avval ldan ma ’ lum bo‘lsa,
yuqoridagi tenglamadan foydalanib chiqindilarni tashlash foydali masofasi
topilishi va qancha X masofada taqsimlanishi, yutilishi haqida mu lohaza
yuritish mumkin.
Qo‘llanadigan texnologik va rejali tadbirlar atmos feraga chiqarib
tashlanadigan gazlarni aralashtirib yo‘l qo‘yish mumkin bo‘lgan
konsentrasiyaga olib kelmasa, unda korxona xodimlari tashlandiq gazlarni
majburiy toza lashga jalb qilinadi.
44

IV BOB . SUV MANBALARI TARKIBI VA HOLATINI BAHOLASH.
4.1. Atrof-muhitni ifloslantiruvchi b irikmalarning suv orqali tarqalishi
Ma’lumki, XX asrdan boshlab sanoat ishlab chiqarish, qishloq xo‘jaligi va
turli inson ehtiyojlarini qondiruvchi sohalardagi rivojlanish atrof – muhitni
ifloslantiruvchi birikmalarning cheklanmagan miqdorda ko‘payishiga olib keladi.
Bu esa inson va tabiatga salbiy ta’sir ko‘rsata boshlaydi. Buni faqatgina XX asr
oxirida anglay boshladilar va umumjahon kongresslarida ekologiya muammolari
ko‘proq muhokama qilina boshladi. Hozirda barcha mamlakatlarda atrof – muhit
ekologiyasining buzilishini oldini olish uchun chora tadbirlar qo‘llanila boshladi.
Har qanday salbiy oqibatlarga olib keluvchi jarayonlarni oldini olish uchun
ularning kelib chiqish sabablari va markazlarini o‘rganib chiqish lozim.
Atrof-muhitni turli zararli moddalar bilan ifloslanishdan muhofaza qilish
muammosi jahon miqyosida muhim masalalardandir. Ma’lumotlarga ko‘ra, hozirgi
paytda bir yilda 200 million tonna gazlar bi lan birga havo okeaniga oltingugurt
dioksidi chiqarib tashlanadi.
Ba’zi bir ifloslantiruvchi birikmalar migrasiyasi va tarqalishi yo‘llarini va
sabablarini aytish mumkin. Ifloslantiruvchi birikmalar migrasiyasi va tarqilishining
quyidagi asosiy usullarini yoki yo‘llari quyidagilar:
1.Suv muhiti orqali
2.Havo orqali
3.Tuproq orqali.
Quyida shu usullarning har birini ko‘rib chiqaman.
Ma’lumki, yer yuzida suv doimo harakatlanib turadi va yer yuzining asosiy
qismini suv tashkil etadi. Oxirgi yillarda sanoat va xalq xo‘jaligi chiqindilarining
tinimsiz suv havzalariga tashlanishi oqibatida, suv havzalarining juda katta qismi
ifloslanishiga olib keldi. Bu esa suv havzalarida yashovchi jonivorlarning
kasallanishiga va nobud bo‘lishiga olib keldi. Suv hayvonlarining nobud bo‘lishi
ko‘payishi oqibatida suv sanitarlari deb ataluvchi o‘laksalar bilan oziqlanuvchi
jonivorlar ham suv ifloslanishi oldini olish imkoniga ega bo‘lmayapti. Buning
45

oqibatida suvdagi chirindilarning suv bug‘i orqali (bulutlar ko‘rinishida) ko‘pgina
mamlakatlarga tarqalish imkoni tug‘ilmoqda.
Qishloq xo‘jaligi rivojlanishi suvsiz bo‘lmasligi hammaga maqlum. Zaharli
birikmalar bilan ifloslangan suv orqali qishloq xo‘jaligi yerlarining sug‘orilishi
natijasida ko‘pchilik qishloqxo‘jaligi mollari tarkibida zaharli moddalar saqlagan
holda yetishtiriladi. Buning oqibati esa hammaga maqlum.
4.2. Chiqindi suvlarni fizik-kimyoviy usullari bilan tozalash.
Chiqindi suvlarni fizik–kimyoviy usullari bilan tozalashda quyidagi
jarayonlar qo‘llaniladi: koagulyatlash, flotasiyalash, adsorblash, ion almashuv,
ekstraktlash, rektifikatlash, bug‘lantirish, distiliatlash, teskari osmos, ultrafiltrlash,
kristallash, desorblash va boshqalar. Bu usullardan chiqindi suvlardan qattiq va
suyuq osma zarrachalarini, erigan gazlarni mineral va organik moddalarni ajratib
olishda foydalaniladi.
Chiqindi suvlarni fizik–kimyoviy usullari bilan tozalash bioximik usuliga
nisbatan qator ustunliklari bor: 1)chiqindi suvlardan bioximik usulida
parchalanmaydigan zaxarli moddalarni ajratish; 2)chuqur va stabillashgan darajada
suvni tozalash; 3) inshoatlarni kichikligi; 4)yuklanishlar o‘zgarishi kam ta’sir
etishi; 5)to‘liq avtomatlashtirish imkoniyati; 6)ayrim jarayonlarni kinetikasi,
modellashtirish va matematik bayon etish masalalarini chuqur o‘rganganligi. Bu
esa apparatlarni tanlashda va hisoblashda juda muhim ahamiyatga ega; 7) Usullarni
tirik organizm faoliyatini nazorat qilishga bag‘ishlanganligi; 8) Chiqindi
moddalarni regenerasiyalash imkoniyati.
Usulni tanlashda tozalangan chiqindi suvlarni keyingi ishlatilishida bo‘lgan
sanitar va texnologik talablarga, chiqindi suvlarni miqdoriga va ifloslanishi
darajasiga (konsentrasiyasiga), kerakli materiallar va energetik resurslarni
yetarliligiga va iqtisodiy samarasiga qarab tanlanadi.
Yuqorida aytib o‘tilgan fizik–kimyo usullarni ishlash prinsiplari kimyo–
texnologiyasi fani dasturida to‘liq o‘tiladi.
46

Neytrallash. Chiqindi suvlar tarkibidagi mineral kislotalar va ishqorlar
neytrallanishi zarur (rN=6,5–8,5):1) nordon va ishqorli suvlarni aralashtirib; 2)
reagentlar qo‘shib; 3) nordon suvlarni neytrallaydigan materiallardan filtrlab; 4)
nordon gazlarni ishqoriy suvlar bilan absorblash yoki ammiakni nordon suvlar
bilan absorblash.
Oksidlanish va tiklanish. Chiqindi suvlarni tozalashda quyidagi oksidlovchilar
qo‘llaniladi: gazsimon yoki suyultirilgan Sl, SlO
2 , kalsiy xlorid, kalsiy va natriy
gipoxloridlari, kaliy permanganati, vodorod perekisi, havo kislorodi, ozon,
pirolyuzit. Bu juda qimmatbaho usul bo‘lib uni faqat boshqa usullarda tozalab
bo‘lmaganda ishlatishadi. Moddalar aktivligi: O–2,07; Sl–0,94;. N
2 O
2 –0,68;
KMnO
4 –0,59. Og‘ir metallar ionlarini gidroksid kalsiy bilan cho‘kmaga tushirib
ajratishadi.
4.3. Chiqindi suvlarni bioximik usullar bilan tozalash.
Biorganik usullar – ayrim mikroorganizmlarning chiqindi suvlardagi organik
va ayrim anorganik (serovodorod, sulfidlar, ammiak, nitratlar) moddalarni iste’mol
qilishga asoslangan.
Uning asosiy ko‘rsatgichlari KBT (BPK) va KKT (XPK) dir. KBT (BPK) –
kislorodga bo‘lgan biologik talab – yoki organik moddalarni biologik oksidlash
uchun ma’lum vaqtda (2,5,10,20 sut) kerakli kislorodni miqdori O
2 (1 mg
moddaga) qo‘shiladi.
KKT (XPK)–kislorodga kimeviy talab yoki suvdagi barcha tiklantiruvchilarni
oksidlanishiga sarflanadigan kislorod miqdori (mg O
2 1 mg moddaga).
Mikroorganizmlar organik moddalarni qisman parchalashadi (bioximik
oksidlashadi) suvga, SO
2 , natriy va sulfat ionlarga. Qolgan qismi biomassa hosil
qiladi. Bioximik oksidlashda faqat (KBT/KKT) 100=50% teng yoki undan kam
bo‘lgan suvlar, tarkibiga zaxarli yoki og‘ir metallar bo‘lmagan chiqindi suvlar
tozalaniladi.
Bioximik usul aerobik va anaerobik usullarga bo‘linadi. Aerob usuli
mikroorganizmlarning aerob gruppalaridan foydalanishga asoslangan. Ularni
47

h ayotiy faoliyati uchun kislorod va 20–40 0
S kerak. Bu usulda mikroorganizmlar
aktiv balchikda yoki biopl yo nkada ko‘payishadi. Aerob usul kislorodsiz o‘ tadi; bu
usul bilan cho‘kmalar zarasizlantiradi.
Bioplenka biofiltrni to‘ldirgichi ustida o‘sib qalinligi 1–3 mm shilliq
shakldagi kulrang – sarig‘ishdan to‘q jigarrangacha bo‘ladi.
Biokimyoviy ko‘rsatgich (KBT/kkt) sanoat suvlarini tozalovchi inshoatlarni
h isoblash va foydalanishda qo‘llaniladigan mu h im ko‘rsatgich b o‘ ladi. Sanoat
chiqindi suvlari uchun u 0,05–0,3 ga teng, maishiy chiqindi suvlar uchun – 0,5 dan
ortiq. Biokimyoviy ko‘rsatgich, chiqindi suvlardagi ifloslanish darajasi,
zaxarlanishiga qarab ular 4 guruxga bo‘linadi.
1) >0,2 achitqi, kraxmal, shakar, pivo, neft, yog‘ zavodlari;
2) 0,1–0,02, koks, azot o‘ g‘itlar; gaz–slanes, soda zavodlari;
3) 0,01–0 001 sulfat, xlor, PAV, metallurgiya, mashinasozlik;
4) <0,001 ruda boyitish fabrikalari (mexanik tozalanadi). 1,2 gruppadagi
suvlar yaxshi tozalaniladi va aylanma suv ta ’ minlash sistemasida ishlatiladi, 3
guruxdagi chiqindilar yomon tozalaniladi va qayta ishlatilinmaydi. Organik
moddalar oksidlanishi uchun mikroorganizmlarni ichiga kirish kerak, yana
yarimo‘tkazgich sitoplazmali membranadan kuchirgich qismlar yordamida kiradi.
Biokimyo reaksiyasi tezligi fermentlarni aktivligiga bog‘lik, yaqni xarorat, rN,
suvdagi moddalarning tarkibiga. Murakkab organik qorishmalarni parchalashga
80–100 turli fermentlar kerak. Katak ichida kimyo birikmalari anabalik va
katabalik o‘zgarishlarga duch keladi. Anabalik o‘zgarishda yangi katak
komponentlari sintez bo‘ladi, katabalik o‘zgarishda katakni o‘sishiga kerak
bo‘lgan energiya h osil bo‘ladi.
Chiqindi suvlarni qishloq xo‘jalik ekin maydonlarida yoki h ovuzlarda
biologik tozalash mumkin. Unda organik moddalar oksidlanib o‘g‘itga aylanadi.
To‘rt usul qo‘llaniladi: 1) chiqindi suvlarni konsentrlash va erigan moddalarni
ajratib olish, 2) organik moddalarni ajratib olish, 3) organik moddalarni katalizator
yordamida atmosfera va yuqori bosimda oksidlash, 4) olov bilan zararsizlantirish.
48

V BOB. SUV MANBAALARINI MUHOFAZA QILISH VA ULARDAN
OQILONA FOYDALANISH.
5.1. Suvning tabiatda aylanishi
Gidrosfera Yerning suv qobig‘i bo‘lib, undagi suvlar suyuq va gaz holatida
tarqalgan modda va energiya almashinuvi orqali gidrosfera boshqa yer qobiqlari
bilan bog‘langan. Unga sayoramizdagi barcha suvlar-okean, kul,daryo,
muz,botqoqlik va 5km gacha chuqurlikda bo‘lgan yer osti suvlari kiradi. Suv
tugamaydigan resurslarga kiradi va suvning aylanma harakati natijada doim
yangilanib turadi.
Dunyo suv resurslari bir tekisda ta q simlangan emas. Yer yuzidagi 800 mln.
Aholi suv yetishmasligi sharoitida yashaydi. Suvning yetishmasligi sabablaridan
biri sanoat va qishloq xo‘jaligida suvning ko‘p ishlatilishidir. Aholining ehtiyojlari
uchun ko‘p mikdorda suv ishlatiladi.
Dunyo bo‘yicha shahar aholisi jon boshiga kunigi o‘rtacha hisobda 150 l suv
sarflansa, bu ko‘rsatkich Toshkentda 500, Moskvada 600 l ni tashil etadi.Ushbu
muammoni o‘rganishda sanoat va qi shlok xo‘jaligidagi suv sarfining son
ko‘rsatkichlarini keltirish maqsadiga muvofiqdir. Insonning xo‘jalik faoliyati
ta ’ sirida Yer ustki va Yer ostki suvlarning ifloslanishi r o‘ y bermoqda. Yirik
shahar, sanoat nohiyalari, kishlk xo‘jalik ishlab chiqarishi suvlarni ifloslovchi
asosiy manbalar hisoblanadi.
Ichimlik suv sifatini iaqminlash uchun ifloslovchi birikmalarning yo‘l
kkuyilishi mumkin bo‘lgan konsentrasiyalari belgilangan. Suvlarning o‘z-o‘zini
tozalash hususiyati mavjud. Lekin hozirgi ifloslovchi brikmalar suvlarni tabiiy
hususiyatidan deyarli butunlay mahrum qilgan.
Suvlarni mexaniq, kmeviy va biologik tozalash usullari mavjud. Suvlardan
oqilona foydalanish usullaridan biri ularni ishlab chiqarishda takror ishlatishdir.
Dunyo okeani va dengizlarning ifloslanishi global ekologik muammo bo‘lib
qoladi.
Ayniqsa Dune okeanining neft ma h sulotlari va radioaktiv ifloslanishi eng
katta xavf tug‘diradi.
49

Dunyo okeanini muhofaza qilish tadbirlari xalqaro kelishuvga ko‘ra
birgalikda amalga oshirilgandagina ijobiy natijalar berishi
mumkin.O‘zbekistondagi suv muammolarini o‘rganishda respublikaning
qurg‘oqchil ik zonada joylashganligi va obikor de h konchilikning juda ham tara qq iy
etganligiga e ’ tibor berish kerak. Ayrim viloyatlarda ichimlik suvi yetishmaydi,
si f ati talablarga javob bermaydi, va turli kasalliklar keltirib chiqarmoqda. Ba ’ zi
hududlarlagi Yer osti suvlari ifloslanib kolyapti. Azotli birikmalar, fenollar,
sulg‘fitlar, neftg‘ maxsulotlari, suvlarni ifloslovchi asosiy moddalar hisoblanadi.
Daryolarning suvlari kollektor-drenat suvlar bilan iflos-langanligiga eqtibor berish
kerak. Amudaryo va Sirdaryo sug‘orishga sarflanishi natijada Orol dengizi ko‘rib
boyapti. Orol dengizi qurishining ekologik oqibatlarini chuqurroqo‘rganish
maqsadga muvoffikdir. Suv yetishmasligi, suvlani ifloslanishi muammosi ijtimoiy-
iqtisodiy tom o nlarini o‘rganish ham maqsadga muvofiqdir.
2.O‘zbekistonda suvdan oqilona foydalanishni yo‘lga qo‘ yish, ifloslanishdan
saqlash bo‘yicha tadbirlarini o‘z vaqtida o‘tkazish ekologik vaziyatni
so g‘ lomlashtirish mumkin. Yer yuzidagi suv miqdorini 100 % deb olsak, shuning
94,0% ni sh o‘ r okean va dengiz su v lari, 4,12 % ni yer osti suvlari, 1,65 % ni
m u zliklardagi suvlar, 0.026 % ni kul suvlari va chuchuk suv miqdori 84 mln. 827
ming km 2
tashkil etadi yoki butun gidrosferadagi umumiy suv miqdorining 6% ni
demakdir. O‘simlik va hayvonlar organizmida suvning miqdori 50-68 % gacha
bo‘ladi. G o‘ sht tarkibida 50% suv bo‘lsa, suvda 87-89%, sabzavotlarda 80-95% ga
yetadi.
Respublikadagi eng katta suv omborlaridan biri bo‘lgan Kayro q um, Chorvok,
Andijon, Katta Kur g‘ on, Janubiy Surxon va boshqalarda chuchuk suvlarning bir
qismini saqlash muhim ahamiyatga ega. Hoziri bunday suv omborlarida 20 km/kub
ga yaqin chuchuk suv to‘plangan. Lekin kelajakda suv havzalaridan tejamkorlik
bilan foydalanilsa, Sirdaryo va Amudaryo suvlarinig ko‘p qismi uvol qilib fborilsa,
Orol dengizining sathi yanada pasayib borishi mumkin. Natijada ekologik vaziyat
bo‘zilib, Orol bo‘yidagi aholi boshiga yanada ko‘prok falokatlar yogilishi mumkin.
Shu sababli ham hozirgi kunda Orol muammosini ijobiy h al etish uchun
50

Respublika prezidenti va h ukumatlari bilan h amkorlikda ish olib borishga h arakat
q ilayotganligini yuqori ba h olash kerak. Tabiiy suv zaxiralari nihoyatda
cheklangan. Shuning uchun undan oqilona foydalanish va ko‘paytirish haqida
o‘ylash zarur. Bular haqida mutaxassislar katta ishlar olib bormoqdalar. Yangi
texnologiyani qo‘llash bilan sanoat va qishloq xo‘jaligining suvga bo‘lgan talabi
qondirilmoqda, sho‘r suvni chuchuk suvlarga aylantirish uslublari
takomillashtirilmoqda, shuningdek oqava suvlarni tozalovchi qurilmalar
yaratilmoqda. Kelajakda tozalangan suvdan qayta foydalanish imkoniyatlari
izlanmoqdi. Uglerod elementining tabiatda aylanishi. Biosferaning eng muhim
jarayonlari uglerod elementining aylanishi bilan bog‘liqdir. Biosferadagi murakkab
birikmalar tarkibidagi uglerod yetakchi rol o‘ynab, uning birikmalari doimo
sintezlanib, o‘zgarib, parchalanib turadi.
51

VI BOB. TUPRO Q TARKIBI VA HOLATINI BAHOLASH.
6.1. Atrof-muhitni ifloslantiruvchi birikmalarning tuproq orqali tarqalishi
Ifloslantiruvchi birikmalarning tuproq orqali tarqalishida tuproqning roli ham
nihoyatda katta. Bunga sabab qishloq xo‘jaligi mahsulotlarni yetishtirish uchun
zararkunandalarga qarshi kurashda tuproqqa turli xil zaharli birikmalar
tashlanishidir.
Hozirgi paytda kimyoviy moddalar, vositalar, asbob – uskunalar
ishlatilmaydigan birorta soha yoki sanoat shaxobchasi yo‘q desa bo‘ladi. Ayniqsa,
qishloq xo‘jaligini kimyoviy moddalarsiz tasavvur etish qiyin. Qishloq xo‘jaligi
mahsulotlarini yetishtirishda. O‘simliklarni turli zararkunandalardan himoya
qilishda kimyoviy moddalardan atroflicha foydalanilmoqda. Ammo zamonaviy
texnika vositalari hamda zaharli kimyoviy moddalar va bakterial preparatlar,
shuningdek, mineral o‘g‘itlar bilan ishlaganda xavfsizlik qoidalariga rioya qilish
katta ahamiyat kasb etadi.
Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini yetishtirishda o‘simlik zararkunandalari
hamda kasalliklariga qarshi kurashda foydalaniladigan kimyoviy vositalarning soni
bir necha mingga yetdi. Qishloq xo‘jaligida foydalaniladigan zaharli kimyoviy
moddalar o‘zining taqsir ko‘lami va boshqa xossalari bilan bir g‘ biridan farq
qiladi. Mazkur kimyoviy moddalarning ilmiy atamasi pestisidlar bo‘lib, lotincha
“pestis” so‘zi “maraz”, “sido” esa g‘ o‘ldirmoq maqnosini bildiradi.
Qishloq xo‘jaligida foydalanishga tavsiya etilgan barcha pestisid turlari
davlat standarti (GOST) talablariga javob beradi. Yaqni preparatning aniq nomi,
uni tayyorlashda lozim bo‘lgan texnika shartldari (taqsir etuvchi omilning miqdori,
aralashmalar, namlik, qaysi holatda ekanligi, tashqi ko‘rinishi, rangi), tekshirish
uchun namuna olish qoidasi, taqsirchan moddaning miqdoriy jihatdan tekshirish
usuli va boshqa o‘ziga xos xususiyatlari bo‘lishi shart.
Pestisidlar ishlatish maqsadlari, taqsir qilish yo‘liga qarab muayyan
guruhlarga bo‘linadi. Jumladan akarisidlar nomi bilan yuritiluvchi zaharli
kimyoviy moddalar o‘simlik kushandalari bo‘lgan kanalarga qarshi ishlatiladi.
Shuningdek:
52

insektisidlar – zararli hasharotlarga;
insektoakarisidlar – bir yo‘la zararli hasharot hamda kanalarga;
mollyuskosidlar yoki limasidlar – turli shilliq qurtlarga;
radentisidlar (zoosidlar) – kemiruvchilarga;
gerbisidlar – begona o‘tlarga;
arborisidlar – xo‘jalik ahamiyatiga ega bo‘lmagan daraxtsimon va
butasimon o‘simliklarga;
algisidlar – suv o‘tlari va o‘simliklarga qarshi qo‘llaniladi;
fungisidlar – o‘simliklarni zararli zamburug‘lardan himoya qilishda;
nematisidlar – yumaloq chuvalchanglarni yo‘qotishda;
bakterisidlar – o‘simliklarni bakteriyalar tarqatadigan kasalliklardan himoya
qilishda;
defoliantlar – o‘simlik barglarini to‘kishda;
desikantlar – o‘simliklarni quritishda;
repellentlar – hasharotlarni haydashda;
attraktantlar – hasharotlarni jalb qilishda;
xemoterilyantlar – hasharotlarni bepushtlantirishda;
larvisidlar (“lavra” - lichinka) – hasharot lichinkalari hamda g‘umbaklarini
yo‘qotishda foydalaniladi.
O‘simliklarni himoya qilishda foydalaniladigan kimyoviy vositalar o‘z
xususiyatlari va ishlatish usullariga qarab kontaktli, muntazam, ichak orqali,
fumigant ta’sir etuvchilarga bo‘linadi.
Kontakli taqsir – zararkunandalar organizmiga tegib, ularni o‘ldiradi yoxud
rivojlantirmay qo‘yadi.
Muntazam ta’sir – o‘simlik tomirlari orqali zararkunanda organizmlarni
(zararkunanda hasharotlar, kasallik qo‘zg‘atuvchilar va begona o‘tlarni) halok
qiladi.
Ichak orqali – ozuqa moddalar bilan zararkunandalar organizmiga tushib,
ularni zaharlaydi.
53

Fumigantlar – zararli organizlarga bug‘ yoki gaz ko‘rinishida taqsir qilib,
ularni zaharlaydi, kanalarni nafas yo‘li orqali o‘ldiradi.
Qishloq xo‘jaligi zararkunandalariga qarshi qo‘llaniladigan moddalar
o‘zining kimyoviy tarkibi hamda fizik – kimyoviy xossalariga ko‘ra uchta asosiy
guruhga bo‘linadi.
Noorganik birikmalar asosidagi pestisidlar (oltingugurt, margimush, ftor,
xlor hosilalari, rux, mis, boratlar va boshqalar);
O‘simlik, bakteriyalar va zamburug‘lardan olinadigan vositalar (piretrinlar,
antibiotiklar, anabazin, nikotin, bakterial preparatlar, zamburug‘lardan olinadigan
preparatlar).
Organik birikmali pestisidlarga – karbominat kislota, tio- va ditiokarbominat
kislota hosilalari (karbation, karbotoks, eptam, xlorinat, sineb, siram, TMTD va
boshqalar) kiradi. Shuningdek, organik birikmali pestisidlarga fenollarning nitro
hosilalari, ftalamidlar, mineral moylar kiritilishi mumkin. Bu guruhga kiradigan
pestisidlar o‘zining taqsirchanligi bilan ajralib turadi va o‘z navbatida yana bir
nechta kichik guruhchalarga bo‘linadi, bular quyidagilardan iborat:
Pestisidlarni dust holida ishlatishning o‘ziga xos taraflari bor. Zaharli
preparat kukun holida sepiladi yoki purkaladi. Dustlar tarkibiga bir necha foiz
miqdorda, aksariyat 10 foizgacha asosiy taqsir qiluvchi pestisid hamda talk,
pirofillit, kaolin va bir necha minerallar aralashmasi bilan birga taqsir etuvchi
preparatkukunining o‘simlikda ushlanib qolishiga yordam beruvchi
yelimlashtiruvchi moddalar kiradi. Hozirgi vaqtda pestisidlardan kukun holida
ishlatishda, asosan urug‘liklarni dorilashda preparatning kukunlanish darajasi katta
ahamiyatga ega. Preparat qanchalik mayda tuyilgan bo‘lsa, urug‘likning dorilanish
darajasi shunchalik samarali bo‘ladi.
Qishloq xo‘jaligi o‘simliklarini yetishtirishda pestisidlar kukun, dust holida
ishlatilishi bilan birga eritma, bug‘, aerozol holida ham foydalanildai. Bunda
albatta ishlatilishi lozim bo‘lgan pestisidlarning fizik – kimyoviy xususiyatlarini
inobatga olish bilan birga, mazkur joylarning tabiiy muhiti va sharoitini hisobga
olish lozim.
54

Ushbu preparatlar maxsus jihozlangan agregatlar, purkagichlar, tegishli
asboblar yordamida, moslashtirilgan samolyot, traktor yoki bevosita himoyalangan
qo‘l bilan ham sepilishi mumkin.
Pestisidlar zararkunandalarga turli yo‘llar bilan taqsir etishini aytib o‘tgan
edik. Pestisidlarni bunday guruhlarga ajratish shartli hisoblanadi, chunki ayrim
kimyoviy preparatlar hasharotlarga bir vaqtning o‘zida og‘zi, tanasi va nafas
yo‘llari orqali taqsir etishi mumkin. Shu boisdan pestisidlar qishloq xo‘jaligida o‘z
xossalariga qarab ishlatiladi.
Zaharli kimyoviy moddalar bilan bevosita ishlaydigan kishilar: pestisidlarni
saqlaydigan ombor xodimlari, ularni taqsimlovchilar, qadoqlovchilar, dorivor
preparatlarni yuklash va tushirishda xizmat qiluvchilar, tashuvchi, haydovchilar,
ekspeditorlar, kuzatuvchilar, pestisidlardan eritma tayyorlovchi barcha kishilar,
dala, mexanizatorlar, umuman pestisidlarni qo‘llashda faol qatnashadigan odamlar
zaharli kimyoviy moddalarning xususiyatlari va mohiyati, shuningdek, mazkur
moddalardan saqlanish tadbirlari bilan yaxshi tanish bo‘lishlari shart.
55

XULOSA
1. Atrof-muhit ob’ektlari analizi bo‘yicha tegishli adabiyotlardagi mavjud
materiallar to‘plangan va tahlil qilib chiqilgan.
2. Adabiyotlar tahlili atrof-muhit ob’ektlari analizi fanida o‘zbek tilidagi
darslik, o‘quv va uslubiy qo‘llanmalar deyarli mavjud emasligini ko‘rsatdi.
3. Ishni bajarish davomida magistratura bosqichi talabalariga “Talaba tanlov
fanidan” o‘tiladigan darslar uchun “Atrof-muhit ob’ektlari analizi fanidan uslubiy
qo‘llanmalar” tayyorlandi. Ushbu qo‘llanmalar kafedrada talabalarga “Atrof-muhit
ob’ektlari analizi” fanidan o‘tiladigan darslarda foydalaniladi va ularni shu
soxasidagi bilimlarini oshirishga imkon yaratadi.
56

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Ye.F.Karpov, I.E.Birenberg, B.I.Basovskiy. Avtomaticheskaya gazovaya zaщita
i kontrol rudnichnoy atmosfer. M.Nedra.1984. 285 s.
2. Ye.A.Peregud., D.O. Gorelik. Instrumentalnye metod kontrolya zagryazneniya
atmosfer. L.: Ximiya 1981. 384 s.
3. V.P. Vasilyev Analiticheskaya ximiya. Fiziko-ximicheskaya metod analiza T.2.
M. Vsshaya shkola. 1989. 384 s.
4 . Abduraxmanov E.A., Ro‘ziyev E.A., Norqulov U.M. Gazlar tahlili: Amaliy
ishlar uchun uslubiy qo‘llanma. 1 qism. –Samarqand: SamDU, 1997.
5. Abduraxmanov E.A., Ro‘ziyev E.A., Rustamova R. Gazlar tahlili: Amaliy ishlar
uchun uslubiy qo‘llanma. 2 qism.-Samarqand: SamDU, 1997.
6. Abduraxmanov E.A., Ro‘ziyev E.A., Mo‘minov S. Gazlar tahlili
Elektrokimyoviy va optik usullari.- Samarqand: SamDU, 1998.
7. Txorjevskiy V.P. Avtomaticheskiy analiz gazov i jidkostey na ximicheskix
predpriyatiyax.- M.: Ximiya, 1976. 272 s.
8. Ayvazov B.V. Osnov gazovoy xromatografii. – M.: Vssh.shk., 1977 .
9. Belyavskaya T.A., Bolshova T.A., Brkina G.D. Xromatografiya
neorganicheskix veщyestv. – M.: Vssh.shk., 1986.
10. Berezkin V.G., Bochkov A.S. Kolichestvennaya tonkosloynaya
xromatografiya. – M.: Nauka, 1980
11. Kolichestvenny analiz xromat o graficheskimi metodami. Pod red.E.Kes. – M.:
Mir, 1990.
12. Peri S., Amos R., Bryuyer P. Prakticheskoye rukovodstvo po jidkostnoy
xromat o grafii. – M.: Mir, 1974.
13. Stskin Ye.L., Isikson L.B., Braude Ye.V. Prakticheskaya vsokoeffektivnaya
jidkostnaya xromat o grafiya. – M.: Ximiya, 1986.
14. Shats V.D., Saxartova O.V. Vsokoeffektivnaya jidkostnaya xromat o grafiya. –
Riga: Zinatne, 1988.
15. Shpigun O.A., Zolotov Yu.A. Ionnaya xromat o grafiya i yeye primeneniye v
analize vod. – M.: MGU, 1990.
57

16. Engelgard T.X. Jidkostnaya xromatografiya pri vsokix davleniyax. – M.: Mir,
1980.
17. Analiticheskaya xromatografiya. M, Ximiya, 1993.
18. Kristian G., Analiticheskaya ximiya, Binom, 2009.
19. Zolotov Yu.A. Osnov analiticheskoy ximii, M, Vs щ aya shkola, 2000.
20. Bolotov V.V. i dr. «Analiticheskaya ximiya», Xarkov, 2001.
21. Kleshev V.A. i dr. «Zadachnik po analiticheskoy ximii», M. Ximiya, 1993
22. Peregud Ye.A. Ximicheskiy analiz vozduxa . - L.: izd. Ximiya 1978. 328 s.
23.vlenko V.A. Galoanalizator. M.L.: 1965. 295 s.
24 Metodicheskiye ukazaniye po izmereniyu konsentrasii vrednx veщyestv v
vozduxe rabochey zon». -M.: Minzdrav SSSR, 1982.
25. Metod sputnika v gazovoy xromatografii. Perevod sangliyskrgo pod.
Red.V.G.Berezkina M.: izd. Mir. 1972 398 s.
26. E.Abdurahmonov,Z.Murodova,E.Ro‘ziyev.Gazlar analizining kimyoviy
usullari.Toshkent-2018.
27. E.Abdurahmonov,I.E.Abdurahmonov,Z.B.Murodova.Gazlar analizining
instrumental usullari.Samarqand-2024.
Internet va ZiyoNet saytlari
1. Internet sayti http://webbook.nist.gov/chemistry/form-ser.html
2. Internet, sayti http://www.aist.go. jp/RIODB/SDBS/ sdbs/owa/sdbs_ sea.cre_
frame_sea
3. Internet sayti http://webbook.nist.gov/chemistry/form-ser.html
4. Internet sayti http://www.aist.go. jp/RIODB/SDBS/ sdbs/owa/sdbs_ sea.cre_
frame_sea
58

Atrof-muhit ob’ektlari analizi fanidan uslubiy qo‘llanma tayyorlash

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish