Atrof-muhit zararlanishini oldini olish - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	64.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Atrof-muhit zararlanishini oldini olish

Купить

MAVZU: Atrof-muhit zararlanishini oldini olish.
Reja:
1. Kimyoviy ishlab chiqarish istiqbollari.
2. Kimyo va ekologiya.
3. Ozon qatlamini saqlash bo’yicha xalqaro hamkorlik.

1.Kimyoviy ishlab chiqarish istiqbollari.
Zamonaviy sanoatda turli xususiyat va sifatga ega: yuqori mustahkamlik,
termobarqaror, termoplastik, agressiv kimyoviy muhitga chidamli bo‘lgan
materiallar ko‘p miqdorda kerak bo‘ladi. Tabiiy va uni qayta ishlab olinadigan
materiallar bu talablarga to‘la javob bermaydi va ehtiyojni qondira olmaydi.
Bundan tashqari, insoniyat uzoq bo‘lmagan kelajakda xomashyo, energiya, suv,
oziq-ovqat mahsulotlari tabiiy manbalari kamayib ketishi muammosi bilan yuzma-
yuz turibdi.
Bunday sharoitlarda xalq xo‘jaligining barcha tarmoqlarida kimyo,
kimyoviy mahsulotlar, kimyoviy uslublar roli ortib boradi.
Kimyo va kimyo sanoati oldida turgan bosh vazifa atrof-muhit muhofazasini
hisobga olgan holda ilg‘or texnologiyalarni ishlab chiqish; belgilangan xossalarga
ega bo‘lgan yangi moddalar va materiallar yaratish; tabiiy, sanoat, qishloq xo‘jaligi
mahsulotlarini, ikkilamchi xomashyolarni kompleks qayta ishlash; chiqindilardan
foydali komponentlarni to‘laroq ajratib olish; energiya va xomashyolarni tejash
maqsadida chiqindilar utilizatsiyasini tashkil qilish; chiqindisiz texnologiyalar
yaratish kabilardan iborat.
Kimyo sanoati ilmiy-texnika taraqqiyotiga asoslanib, belgilangan xossalarga
ega bo‘lgan yangi, tabiatda mavjud bo‘lmagan materiallar: polimerlar
(plastmassalar, sintetik tolalar, sintetik kauchuklar), keramika, kompozitlar, lok-
bo‘yoq mahsulotlari, sintetik yuvish vositalari va boshqalar ishlab chiqarmoqda.
Polimerlarning alohida turlari qimmatbaho, yuqori sifatli, zanglamaydigan
po‘latlar bilan raqobatlashmoqda. Bunday polimerlarning 1 tonnasi 6 tonna metall
o‘rnini bosa oladi. Polimerlar mashinasozlikda, atom sanoatida, radiotexnikada,
mikroelektronikada, qishloq xo‘jaligida, tibbiyotda, maishiy hayotda va shu kabi
boshqa sohalarda tobora keng qo‘llanib kelmoqda.
Keramika metallar va plastmassalardan keyingi uchinchi o‘rindagi sanoat
materiali deb e’tirof etilmoqda. Keramikadan mashinasozlikda, konstruksiyali
materiallar tayyorlashda, elektronika va elektrotexnika sanoatida foydalanish
darajasi ortib borayotgani hammaga ma’lum.

Kompozitlar asos (matritsa) va to‘ldirgichdan iborat bo‘lib, zamonaviy
materiallar orasida o‘ziga xos o‘rin tutadi. Ularda asos sifatida metallar,
qotishmalar, polimerlar, keramika ishlatiladi. To‘ldirgichlar sifatida esa metall va
uglerod tolalari, qiyqimlari, kukunlari ishlatiladi. Yuqori iqtisodiy samaradorlikka
ega bo‘lgan kompozit materiallar odatdagi materiallardan besh barobar pishiq
bo‘lib, aviatsiya va kosmik texnologiyalarda qo‘llanilmoqda.
Ona sayyora aholisini oziq-ovqat mahsulotlari, kiyim-kechak bilan
ta’minlash muammosi yil sayin jiddiylashib bormoqda. Chunki sayyoramiz aholisi
ko‘payib borishi bilan turli mahsulotlarga bo‘lgan inson ehtiyojlari soni ham ortib
boradi. Yuqori sifatli iste’mol mahsulotlari ishlab chiqarishni esa qishloq
xo‘jaligini intensifikatsiyalashtirishsiz amalga oshirib bo‘lmaydi. Qishloq
xo‘jaligini intensifikatsiyalashtirish yo‘llaridan biri unga kimyo yutuqlarini tatbiq
etishdir.
Qishloq xo‘jaligini kimyolashtirish mineral o‘g‘itlardan foydalanish,
o‘simlik va tuproqni kimyoviy himoyalash vositalarini qo‘llash, tuproq
strukturasini yaxshilash uchun melioratsiya, issiqxonalar uchun sintetik
materiallardan foydalanish, kimyoviy preparatlardan chorva yemiga qo‘shimcha va
konservant sifatida foydalanish, qishloq va o‘rmon xo‘jaligi chiqindilarini
kimyoviy qayta ishlash, suv havzalarini kimyoviy usullarda tozalash, yog‘och
qurilmalarni va tuzilmalarni (strukturalarni, konstruksiyalarni) antiseptik
himoyalash, tuproq, yem, mahsulotlarni kimyoviy tahlil qilish kabilarni o‘z ichiga
oladi.
Kimyo sanoatining oldida turgan muhim vazifalardan biri texnik maqsadlar
uchun qo‘llanayotgan tabiiy materiallar va oziq mahsulotlari o‘rnini bosuvchi
kimyoviy mahsulotlar ishlab chiqarishdir. Kiyim-kechak, mebel, uy-ro‘zg‘or
jihozlari tayyorlashda kimyoviy mahsulotlardan keng foydalanish yo‘lga
qo‘yilgan. Tabiiy va sun’iy charm o‘rnini bosuvchi kimyoviy tola, kompozitsiyali
materiallar, bo‘yoqlar, to‘qimachilik sanoati yordamchi ishlov vositalari,
plastmassalar, lok-bo‘yoq mahsulotlaridan har kuni foydalaniladi.

Kimyoning tibbiyotdagi o‘rni faqat yangi dorilar sintez qilish bilangina
chegaralanmaydi. Tibbiy anjomlar kimyo sanoati yordamida tayyorlanadi.
Kimyoviy usullar inson organizmida kechadigan jarayonlarni hujayra va molekula
darajasida tadqiq qilishga sharoit yaratadi. Bu jarayonlarni va ularni boshqarish
uslublarini o‘rganish esa inson kasalliklari sababini bilish va ularning oldini olish,
davolash usullarini ishlab chiqish imkonini beradi.
Katalitik kimyoning yangi sohasi — fermentativ katalizning rivojlanishi
natijasida kimyoviy va muhandislik enzimologiyasi vujudga keldi. Bu soha yangi,
yuqori faollik va selektivlikka ega bo‘lgan fermentlar — oqsil tabiatli
katalizatorlarni ko‘p miqdorda ishlab chiqarish imkonini yaratdi. Ushbu fermentlar
dori sifatida ham, boshqa dorilar olishda ham ishlatib kelinmoqda.
Kundalik turmushda maishiy kimyo preparatlari — sintetik yuvish vositalari,
tozalovchi, yelimlovchi preparatlar keng qo‘llanmoqda.
Tabiiy resurslarning kamayib borayotganligi insoniyat oldiga ishlab
chiqarishning industrial usulini texnologik usullar bilan almashtirish muammosini
ko‘ndalang qo‘yilishiga sabab bo‘ldi. Kimyo texnologiyaning roli ortishida alohida
o‘rin tutadi. Ishlab chiqarishni texnologik qayta qurish, xomashyoni kompleks
qayta ishlash, yuqori unumli, tejamkor, kam bosqichli, yangi avlod selektiv
katalizatorlaridan foydalanuvchi, atrof-muhitni chiqindilardan saqlovchi
texnologiyalardan foydalanish kabilarni o‘z ichiga oladi
Kimyo fani va sanoati oldida yangilashning iloji bo‘lmagan tabiiy resurslar:
rangli va qora metall rudalari, neft, gaz, ko‘mir, tog‘-kimyoviy xomashyolaridan
maksimal to‘la foydalanish vazifasi turibdi. Masalan, 40 % gacha vodorod sulfid
tutgan tabiiy gazdan faqat propan va butangina emas, balki yuqori sifatli
elementlar: oltingugurt, geliy va etan olish ham yo‘lga qo‘yilgan. Tabiiy gazni
bunday qayta ishlash iqtisodiy va ekologik jihatdan foydali bo‘lib, atmosferani
vodorod sulfid yonishidan hosil bo‘lgan zaharli oltingugurt oksidlari bilan
ifloslanishining oldini oladi.
Kimyo texnologiyasi va atom energetikasi integratsiyasi iqtisodiy va
ekologik jihatdan kelajagi porloq jarayondir. Ertangi kelajak kimyo kombinatlarini

materiallarni modifikatsiyalash va radiatsion-kimyoviy jarayonlarni nur, elektr
energiyasi va issiqlik bilan ta’minlovchi yadro reaktorlari bo‘lgan holda tasavvur
qilinmoqda.
Xulosa qilib aytganda, zamonaviy ilmiy-texnika rivojlanib borishida kimyo
fani va sanoatining ahamiyati beqiyosdir.
Kimyo fani zamonaviy texnologiya, fizika va biologiyaning rivojlanishida,
kimyo sanoati esa agrosanoat va yoqilg‘i-energiya komplekslari ta’minoti,
mashinasozlik va metallurgiya, transport va qurilish, kundalik iste’mol tovarlari
ishlab chiqarish bilan bog‘liq xalq xo‘jaligi muammolarini hal qilishda muhim rol
o‘ynaydi.Kimyo butun xalq xo‘jaligining ilmiy-texnik taraqqiyotiga inqilobiy ta’sir
ko‘rsatmoqda.
2.Kimyo va ekologiya.
Ilgаrigi darsdа mоddаning fizik vа kimyoviy хоssаlаrini izоhlоvchi qоnunlаr
bilаn tаnishdik. Аtrоf-muhitni yaхshirоq o’rgаnish mаqsаdidа аnа shu qоnun vа
qоnuniyatlаrni аmаldа qo’llаsh kеrаk bo’lаdi. Nimа sаbаbdаn аtrоf-muhit
iflоslаnаdi, uni qаndаy qilib tоzа tutishimiz vа kеlаjаk аvlоdlаrgа musаffо hоldа
еtkаzishimiz uchun nimаlаr qilishimiz kеrаk, dеgаn muаmmо kеlib chiqаyapti.
Аtmоsfеrа vа аtrоf-muhitgа tаrqаlаyotgаn mоddаlаr аvvаligа оddiy bo’lib
ko’rinsаdа, аslidа ulаr bir-birigа qo’shilib, quyosh nuri, bоsim, tеmpеrаturа, suv vа
shu kаbi bоshqа fаktоrlаr tа’siridа kаttа o’zgаrishlаrgа sаbаb bo’lаyotgаni mа’lum.
Kоrхоnаlаrdаn аjrаlib, suvgа yoki tuprоqqа qo’shilib аtrоf-muhitni turli chiqindilаr
bilаn "bоyitаyotgаn" mаhsulоtlаr endilikdа аtmоsfеrаni iflоslаntirib bоrmоqdа.
Buning оldini оlish tеz оrаdа hаl etilishi lоzim bo’lgаn muhim mаsаlаlаrdаn bo’lib
qоldi. Ushbu darsimizdа аnа shulаr hаqidа fikr yuritilаdi.
Аtmоsfеrа murаkkаb sistеmа bo’lib, dеngiz sаthidа hаvоning 99% аzоt bilаn
kislоrоdgа to’g’ri kеlаdi (qоlgаnlаri CO
2 bilаn аsl gаzlаrgа to’g’ri kеlаdi).
Аtmоsfеrаning tаrkibiy nisbiy mоlеkulyar mаssаsi 90 km bаlаndlikkаchа
o’zgаrmаy qоlаdi, undаn yuqоridа esа tеz o’zgаrаdi. Mаsаlаn, dеngiz sаthidа
miqdоri judа kаm bo’lgаn gеliy 500-1000 km bаlаndlikdа аtmоsfеrаning аsоsiy
kоmpоnеntigа аylаnаdi. Аtmоsfеrа tаrkibining bаlаndlik bo’yichа o’zgаrishi

kimyoviy o’zgаrishlаr bilаn bоg’liq bo’lаdi. Quyoshning elеktrоmаgnit nurlаnishi
оrqаsidа vujudgа kеlаdigаn enеrgiyaning yutilishi оrqаsidа аtоm vа mоlеkulаlаr
iоnlаnаdi hаmdа dissоsilаnаdi. Bundа kislоrоd mоlеkulаlаri quyidаgi hоldа
аtоmlаrgа dissоtsilаnаdi:
O
2 (gаz) + hv → 2O(gаz)
Bundаy jаrаyonning dаvоm etishi nаtijаsidа аtmоsfеrа tаrkibining o’rtаchа
nisbiy mоlеkulyar mаssаsi pаsаyadi. Chunоnchi, mоlеkulyar kislоrоdniki 32 gа,
аtоmаr kislоrоdniki 16 gа tеng. Tаrkibidа аtоmаr vа mоlеkulyar hоldаgi kislоrоdi
bo’lgаn gаz аrаlаgshmаsining mоlеkulyar mаssаsi 16-32 оrаsidа bo’lishi tаbiiy.
Аtmоsfеrаdа suvning fоtоdissоtsiаlаnishi hаm qiziqish tug’dirаdi. Yer yuzаsidаn
аtmоsfеrаning yuqоri qаvаtlаrigа ko’tаriluvchi suv miqdоri unchаlik ko’p emаs.
Аmmо suvning аtmоsfеrаdаgi fоtоdissоtsilаnishi yеrdа kislоrоdli аtmоsfеrаning
vujudgа kеlishigа sаbаb bo’lgаn, dеgаn fikrlаr mаvjud.
Аtmоsfеrаdа judа ko’p kimyoviy rеаksiyalаr аmаlgа оshаdi. Bulаrdаn
elеktrоn ko’chish bilаn bоrаdigаn rеаksiyalаr kimyoning bаrchа tаrmоqlаri bilаn
bir qаtоrdа biоkimyo uchun hаm muhimdir. Turli хil birikmаlаrning hоsil bo’lishi,
pаrchаlаnishi, аlmаshinuv rеаksiyalаri, mоmаqаldirоq pаytidа аmаlgа оshаdigаn
оzоn O
3 hоsil bo’lish rеаksiyalаri insоn vа jоnivоrlаr uchun muhim аhаmiyat kаsb
etаdi. Аlmаshinuv rеаksiyalаrigа misоl qilib quyidаgi jаrаyonni ko’rsаtish
mumkin.
O(gаz) + N
2 (gаz) = NO +
(gаz) + N(gаz)
2N(gаz) + O(gаz) = NO +
(gаz) + N(gаz)
Yuqоridаgi rеаksiyalаr ekzоtеrmik rеаksiyalаr bo’lgаnligi tufаyli оsоnlik
bilаn аmаlgа оshаdi. Аtmоsfеrаning yuqоri qismidа NO kоnsеntrаsiyasi
milliоndаn bir qismni tаshkil qilishigа qаrаmаy NO +
аtmоsfеrаning o’shа qismidа
eng ko’p tаrqаlgаn iоn hisоblаnаdi.
Mеzоsfеrа bilаn strаtоsfеrаdа hоsil bo’luvchi аtоmаr kislоrоd kislоrоd
mоlеkulаsi bilаn birikib, оzоn (O
3 ) ni hоsil qilаdi:
O(gаz) + O
2 (gаz) = O
3 (gаz)

Оzоn mоlеkulаsi qo’shimchа enеrgiyagа egа bo’lаdi. Uning аtоmаr vа
mоlеkulyar kislоrоddаn hоsil bo’lishi enеrgiyaning аjrаlishi bilаn bоrаdi (105
kDj/mоl). Оzоn o’zidаgi оrtiqchа enеrgiyani yo’qоtishgа intilаdi. U quyosh nurini
yutib, аtоmаr vа mоlеkulyar kislоrоdgа pаrchаlаnа оlаdi. Buning uchun zаrur
bo’lgаn enеrgiyani to’lqin uzunligi 1140 nm dаn оrtiq bo’lmаgаn fоtоnlаr еtkаzib
bеrаdi. Оzоn mоlеkulаsining to’lqin uzunligi 200 dаn 310 nm fоtоnlаrni yutishi
insоniyat uchun kаttа аhаmiyatgа egа. Аgаr strаtоsfеrаdа оzоn qаvаti
bo’lmаgаndа, u qisqа to’lqinli kаttа enеrgiya fоtоnlаr yеrgа o’tib kеtаr edi. "Оzоn"
qаlqоni bo’lmаgаnidа edi, аnа shu kаttа enеrgiyali fоtоnlаr o’simlik, hаyvоnоt
dunyosi vа insоniyatni ya’ni, yerdа hаyotni yo’q qilgаn bo’lur edi.
Оzоnning fоtоpаrchаlаnishi uning hоsil bo’lish rеаksiyasining аksidir. Bu
оzоnning hоsil bo’lishi vа pаrchаlаnishini siklik prоsеssgа аylаntirib turаdi. Mаnа
shu sikl оrqаsidа Quyoshning ultrаbinаfshа nurlаnishi issiqlik enеrgiyasigа
аylаnаdi.
Оzоn qisqа to’lqinli ultrаbinаfshа nurlаrni (l=200-280nm) to’lа rаvishdа,
to’lqin uzunligi 280-320 nm bo’lgаn ultrаbinаfshа nurlаrning esа 90 fоizini yutаdi.
Оzоn miqdоri strаtоsfеrаdа unchа ko’p bo’lishigа qаrаmаy, uning ultrаbinаfshа
nurlаrini yutish qоbiliyati judа yuqоridir. Strаtоsfеrаdа o’zgа gаzlаr bo’lmаgаn
hоldа оzоn hоsil bo’lishi vа pаrchаlаnish mехаnizmini quyidаgichа ifоdаlаsh
mumkin:
O
2 ultrаbinаfshа
→
nurlаr ( 180 − 240 nm ) O + O
O
3 ultrаbinаfshа
→
nurlаr ( 200 − 300 ) O
2 + O
Strаtоsfеrаdа ushbu rеаksiyalаr muvоzаnаtdа bo’lаdi. Lеkin o’zgа gаzlаr
yok rаdikаllаr mаvjud bo’lgаndа оzоn pаrchаlаnаdi:
Х + O
3 → XO + O
2
XO + O → X + O
2
O
3 + O → 2O
2

bu еrdа X= H +
, OH -
, NO3−¿¿ , Cl -
, Br -
.
Аtmоsfеrаdа ko’rsаtilgаn rаdikаllаr оddiy shаrоitdа o’zgа kоm-pоnеntlаr
bilаn birikаdi vа strаtоsfеrаgаchа yеtib bоrmаydi.
Ozon siklida qator reaksiyalar amalga oshadi. Bulardan biri azot oksidlari
qat- nashuvi bilan boradigan reaksiyalardir.
Atmosferada azot monoksidi NO bilan azot dioksidi NO
2 kam
konsentratsiyada bo’ladi. Ozon NO bilan birikib. NO
2 va O
2 ni hosil qiladi. Keyin
NO
2 atomar kislorod bilan reaksiyaga kirishadi, natijada qaytadan NO bilan O
2
hosil bo’ladi. Bundan so‘ng NO yana ozon bilan uchrashadi. NO ishtirokida
boruvchi gaz fazasidagi reaksiyalar natijasini quyidagicha ifodalash mumkin:
O
3 + NO → NO
2 + O
2
NO
2 + O
2 → NO + O
2
O
3 + O →2O
2
Yuqoridagi reaksiyalardan NO gazi O
3 ning parchalanishini tezlatishi, ya’ni
u bu reaksiyaning katalizatori bo‘lib xizmat qilishi ko'rinib turibdi.
Tovushdan tez uchuvchi samolyotlardan ajraluvchi azot monoksidi ozon qa-
vatiga salbiy ta’sir etishi mumkinligi olimlar tomonidan tekshirilmoqda. Bu borada
ba’zi ilg'or fikrlarning amaliyotga yo‘l olayotganligi ma'lum.
Xladonlar (freonlar) ni ozon qavatiga salbiy ta’sir etishi aniqlangan. Juda
barqaror bo‘lgan bu birikmalar gidrolizlanmaydi va metallarni korroziyaga
uchratmaydi. Shu sababdan ular muzlatish moslamalarida, aerozol hosil qilish
uchun insektolungitsid birikmalari va ftorli birikmalar sintezida keng ravishda
qo‘llaniladi. Ana shu ishlar amalga oshirilayotganda xlorltormetanlarning ma'lum
qismi atmosferaga chiqadi. Ular asta-sekin yuqoriga ko’tariladi. Yerda zararsiz
bo’lgan bu moddalar stratosferaga ko’tarilganda qisqa to‘lqinli ultrabinafsha nurlar
ta’siriga beriladi. 190-225 nm to'lqin uzunligidagi diapazonda yuqori energiyali
nur xlorftormetanlarni fotolizga uchratadi. Bunda metandagi C-Cl bog‘i nur
ta’sirida uziladi:
CF
x Cl
4-x (gaz) + hv → CF
x Cl
3-x (gaz) + Cl(gaz).

Ushbu reaksiya yana davom etishi mumkin. Hisoblar xlor atomi hosil
bo’lishi 30 km balandlikda maksimal tezlikka ega bo’lishini ko'rsatdi. Ana shu
fotoliz orqasida hosil bo‘lgan atomar holdagi xlor kislorod bilan tez reaksiyaga
kirishib, xloroksid va atomar kislorod hosil qiladi. Xlor oksidi, o‘z navbatida,
atomar kislorod bilan reaksiyaga kirisha oladi, natijada yana atomar holdagi xlor
vujudga keladi. Ushbu jarayon ilgari ko'rib o'tilgan azot oksidining atmosferadagi
rcaksiyasiga o'xshaydi. Har ikki reaksiya ham ozonning atomar kislorod bilan
reaksiyasiga, ya’ni molekular kislorodning hosil bo'lishiga olib keladi. Shu sababli
xlorftormetandan foydalanishni cheklash choralari ko'rilmoqda.
Tarkibida xlor bo'lgan eng barqaror birikmalarga azot dioksidi bilan freon
(ga- loiduglerod) lar kiradi. Masalan, freon – 115-380 yil, freon - 12 esa 110 yil
davo- mida barqaror bo'lishligi bilan tavsiflanadi. Xuddi mana shu reagentlar
stratosferaga yetib boradi va ultrabinafsha nurlar ta’sirida parchalanadi. Buni freon
12 misolida ko‘ramiz:
CClF
3 ultrabinafsha nurlar
→ C1+CClF
2
Cl + O
3 → ClO + O
2
ClO + O → Cl+O
2
Hosil bo'luvchi xlor yana ozon bilan birikadi. Zanjir reaksiyasi bo'yicha xlor
o'zga birikmalar bilan birikadi. Birikishdan hosil bo'luvchi moddalar, masalan,
NOx bo'lishi mumkin:
ClO + NO
2 → ClONO
2
Stratosferada hosil bo’luvchi xlomitrati ham xlor, ham NO
2 ning manbayi
hisoblanib, ozonning parchalanishini katalizlaydi, boshqacha qilib aytganda, ozon
molekulasining parchalanishini tezlatadi. Odatda, kun chiqqan paytda ultrabinafsha
nurlari ta’sirida xlor nitrati parchalanishidan hosil bo'lgan xlor bilan azot dioksidi
yana ozon bilan zanjir reaksiyasiga kirishadi. Xlorning ortiqcha molekulalari
reaksiya mahsuloti bo'lgan ClOONO
2 ning vodorod bilan birikib. vodorod xlorid
hosil qilishi va atmosferaning pastki qismiga yomg'ir yoki qor bilan yuvilishi
tufayligina tamom bo'lishi mumkin. Demak, osmondagi xlor boshimizga kislota
(HC1) bo’lib yog'ilmoqda, uning ta’sirida dov-daraxtlar qurimoqda, mevalar hosili

kamaymoqda. kasallik ko'paymoqda, ekologik vaziyat faqat stratosferadagina
emas, yerda ham baravariga buzilmoqda.
Ozonni buzuvchi azot dioksidining manbayi bo'lib tuproq. tropik o'rmonlar,
okean yoki dengizlarda ro'y beruvchi tabiiy jarayonlar natijasida vujudga keluvchi
azot monoksidi (NO) ham xizmat qilishi mumkin. Azot dioksidining antropogen
manbayiga o'g'itlami trifikatsiyasi hamda biologik massalarni yoqish mahsulotlari
kiradi.
Troposferaning ifloslangan qatlamlarida azot oksidlari organik va anorganik
tabiatdagi lurli moddalar bilan reaksiyaga kirishib, ozon hosil bo'lishida kataliza-
tor vazifasini o'tashi ham aniqlangan. Troposferada NO
x hammasi bo'lib bir kundan
yetti kungacha mavjud bo'la olishi hamda barqarorligi ham shu vaqtdan oshmasligi
tajribalarda ko'rildi. Bu oksidlar fotokimyoviy reaksiyalarda qisman parchalanadi
yoki yog'in-sochinlar bilan pastga tushadi. Stratosferada. o'zga gazlar nisbatan kam
bo'lgan joyda, NO
2 ham ozon, ham xlor bilan reaksiyaga kirishib, NO
2 va ClONO
2
ni hosil qiladi deyiladi. Stratosfera quyi qatlamlaridagi NO ning manbayi bo’lib,
azotli birikmalardan tashkil topgan tez uchuvchi samolyot va raketa yoqilg‘ilaridan
ajraluvchi gazlar ham xizmat qiladi. Gidrazin (N
2 H
4 ) va suyuq holdagi azot to'rt
oksidi (N
2 O
4 ) shunday moddalardan hisoblanib, uchish apparatlarida oksidlovchi
vazifasini o‘taydi. Bundan tashqari yuqori temperaturali chiqindi gazlar
stratosferaning quyi qatlamlaridagi molekular azot oksidlari (NO
x ) gacha ok-
sidlashga ko‘maklashadi. Stratosferaning quyi qatlamlari tarkibi atmosferanikidan
ancha farqlanganligi (komponentlar kam va bulutlar yo‘qligi) tufayli u yerda hosil
bo'luvchi azot oksidlari uzoq vaqt davomida saqlangani holda ozon bilan ham, xlor
birikmalari bilan ham yuqorida ko‘rsatilganidek reaksiyaga kirishadi. Ammo bu
yerda qaysi reaksiya ko‘proq ahamiyat kasb etgan mexanizmning aniq ifodasi
haqida va boshqa muhim masalalarga oid aniq bir ma’lumotlarga ega emasmiz.
XIX asr ma’lumotlariga va o‘tkazilgan matematik modellashlarga ko‘ra,
ifloslangan stratosferada azot oksidlari ozon hosil bo’lishida muhimdir,
deyilganligi endilikda tekshiruvlarni talab qilmoqda. Galogen uglerodlarning
parchalanishi natijasida hosil bo‘lgan xlorni bog‘lovchi metan ustida ham ayrim

fikrlar mavjud. Keyingi yillarda laboratoriyalarda o'tkazilgan tajribalar bulutlardagi
muz bo‘lakchalarida o'tadigan geterogen reaksiyalarda azot oksidlarining faol o‘rni
borligini tasdiqladi.
Barrat, Solomon va boshqalar tomonidan «Nature» jumalida e’lon qilingan
maqolalarda ozon o‘pqonining paydo bo’lishi mexanizmida xloroksidi (ClO) ning
dimerlanishi reaksiyasi ko‘rsatilgan. Quyida arktika tajribalariga asoslanib o‘pqon
hosil bo’lishida stratosferada qanday reaksiyalar sodir bo’lishi ifodalab berilgan:
Cl + O
2 → ClO + O
ClO + O → Cl + O
2
ClO + ClO → M+Cl
2 O
2
Cl
2 O
2 + hv → Cl + ClOO
ClOO + M → Cl + O
2 + M
Cl
2 O
2 + hv → Cl + OClO
ОСlO + hv → O + OCl
Reaksiya zanjir mexanizmida borganligi uchun ham juda ko‘p bosqichda
boradi va to’liq o'rganishni talab qiladi.
Gidrat kislotalarida ozonning parchalanishi radikal va fotokimyoviy
reaksiyalar mexanizmi bilan bog’liqiigi haqida ham ma’lumotlar bor. Suvning
fazoviy o‘tishi bilan bog’liq elektr kimyoviy reaksiyalar ham o‘z rolini o'ynaydi.
Muz yoki gidrat kristallchalarining vujudga kelishida qattiq yuzalarda elektr
zaryadlari yig'iladi, buning natijasida vujudga kelgan potensiallar farqi 300 V
gacha boradi. Ozonni parchalash uchun hammasi bo’lib 2-2,5 V ga teng
potensiallar farqi yetarlidir. Fotokimyoviy reaksiyalarda ham, elektr kimyoviy
reaksiyalarda ham suvning faza o'zgarishlari tufayli o‘ta faol reagentlar
hisoblangan erkin elektronlar, erkin radikallar, ion radikallar vujudga keladi. Ular
faqat yuqori haroratdagina amalga oshishi mumkin bo'lgan termodinamik
qarshilikni yengib, qattiq sovuq sharoitda ham reaksiyani amalga oshiradi.
Gidratlarni saqlovchi sistemalarda suvning faza o'zgarishlarida reaksiyaning tez
o'zgarishi tajribada isbotlandi.

Gaz gidratlarida fotokimyoviy reaksiyalar samarali o'tadi. Qattiq fazalar
nurlantirilganda fotoko'chish hodisasi, juda yuqori kimyoviy faollikka ega bo'lgan
erkin elektron va radikallar vujudga keladi. Ozon bo'lgan sharoitda termodinamik
qarshilik kamayib, reaksiya tezligi oshadi va bu boshqa xil birikishlarga ham ta’sir
etadi. Gidratlarning hosil bo'lishida xomashyo. shu jumladan. ozon ham
konsentrlanadi, keyin fotoliz jarayonida yangi yuqori faollikka ega bo'lgan
reagentlar erkin elektron va radikallar, elektronlar manbayi bo'lgan ion-radikallar
hosil bo'ladi. Ularning ozon bilan reaksiyaga kirishishi quyidagi oddiy sxema
bo'yicha o'tadi:
O
3 + 2e+2H +
→ O
2 + H
2 O
H
2 O + O
3 → H
2 + 2O
2
Bu reaksiyalar kislotali muhitda o'tadi. Bundan tashqari, quyidagi
reaksiyalar ham amalga oshishi mumkin:
O
3 +Cl → ClO + O
2
O
3 + 2H → H
2 O + O
2
Atomar holdagi xlor bilan vodorod (HC1) freonlari suvning fotolizi
natijasida vujudga keladi. Bu reaksiyalar laboratoriyada sinovdan o'tkazildi.
Bundan «gaz gid- ratlari ozon kushandasi» degan xulosani chiqarish mumkin.
Agar V.P. Sarev bilan R.P. Povileykolarning taxmini amalda tasdiqlansa,
ozonni saqlab qolishning muhim yo'llarini ishlab chiqish mumkin bo'ladi. Bugungi
kunda atmosferaga chiqarib yuborilayotgan ozon kushandalari bo'lmish freonlar,
azot-oltingugurt aralashmalari va boshqa gidrat hosil qiluvchilami tezlikda
kamaytirish kerak. Stratosferada gidratlar hosil bo'lishini oldini olishning birdan
bir yo‘li ko'p valentli metallarning tuzlari – elektrolitlar, shu jumladan. gaz
gidratlarini parchalovchi floridlarni sochib yuborishdir. Ta’sir doirasi yuzlab
kilometrga yetuvchi sistemadan foydalanish ham gaz gidratlarini parchalashda
muhim ahamiyatga ega. Tezlikda ozon o'pqonining Arktika bilan Antarktidadan
boshqa yerlarga tarqashi- ning oldini olish darkor. Butun biosferani o'zgartirib
yuborishi mumkin bo'lgan ja- rayonning oldi olinmasa, yomon oqibatlarga olib
kelishi mumkin.

Аtmоsfеrаdа оltingugurt birikmаlаri hаm uchrаydi. Ulаr vulqon gаzlаridаn
аjrаlаdi, shuningdek, оrgаnik birikmаlаrning bаktеriyalаr tа’siridа chirishidаn hоsil
bo’lаdi. Оkеаnlаrdа hаm оltingugurt diоksidi hosil bo’ladi. Tаbiiy surаtdа
аtmоsfеrаdа hоsil bo’luvchi оltingugurt birikmаlаri judа оz bo’lgаnligi sаbаbli
ulаrni hisоbgа оlmаsа hаm bo’lаdi. Аmmо kаttа shаhаr vа sаnоаt rаyоnlаridа
оltingugurt birikmаlаri miqdоrining ko’pаyib kеtishi хаvfli vаziyatni tug’dirishi
mumkin. Hаvоni buzuvchi gаzlаrdаn bo’lgаn оltingugurt diоksidi (SO
2 ) o’tkir hidli
sаssiq vа zаrаrli mоddаlаrdаn biridir. Оltingugurtli rudаlаr kuydirilgаndа (mеtаl
sulfidi оksidlаnаdi) SO
2 miqdоri ko’pаyib kеtаdi:
2ZnS(q) + 3O
2 (g) → 2ZnO(q) + 2SO
2 (g)
SO
2 gazi SO
3 gacha oksidlanganda uning zarari yanada ortadi.
Atmosferadagi mayda zarrachalar katalizator vazifasini o'taganida bu jarayon
yanada tezlashadi. Hosil bo‘lgan SO
3 gazi suv tomchilari bilan birikib, sulfat
kislota hosil qiladi:
SO3(g) + H2O(g) → H
2 SO
4 (s)
Yomg’ir suvlarida sulfat kislotaning bo'lishi ko'llarda baliqlarning kamayib
ketishiga va umuman, ekologik zanjirning buzilishiga olib keldi. Ammiak bor
yerlarda kislota-asos reaksiyasi amalga oshib, ammoniy gidrosulfat NH
4 (HSO
4 )
yoki ammoniy sulfat (NH
4 )
2 SO
4 hosil boladi:
NH3(g) + H
2 SO
4 (s) → NH
4 HSO
4
(suvli yoki qаttiq)
NH
4 HSO
4 (c) + NH
3 (g) = (NH
4 )
2 SO
4
(suvli yoki qаttiq)
Ko’pginа sаnоаt rаyоnlаri оsmоnini qоplаb оluvchi quyuq tutun hаvоdа
yuqоridа аytilgаn yo’l оrqаli tаrqаlgаn аmmоniy sulfаtdir.
Atmosferadagi SO
3 ni yo'qotishga doir jarayonlarning yo‘qligi achinarli
holdir. Lekin bu muammo hozirgi davrning kechiktirib bo’lmaydigan vazifalaridan
biri ekanligini esdan chiqarmasligimiz lozim.
Avtomobillardan ajralayotgan gazlar tarkibida uglerod monoksidi ham bor.
U tamaki tutunida ham anchagina miqdorda uchraydi. Bu modda inson qonidagi

gemoglobin bilan barqaror kompleks hosil qiiganligi sababli xavf tug'diradi.
Atmosferada CO
2 miqdori ko'paygan sari qonning organizmga kislorod yetkazib
berish xususiyati kamayib boradi. Bu insonning faol mehnat faoliyatini susaytiradi,
uni lanj qiladi, mehnat unumdorligini pasaytiradi va shu kabi boshqa qator afsusla-
narli hodisalarni keltirib chiqaradi.
Uglerod dioksidi bilan suv bug'i infraqizil nurlarni yutuvchi atmosfera kom-
ponentlari hisoblanadi. Shu sababli atmosferadagi uglerod dioksidning miqdori
planetamizning ob-havo sharoitiga ta’sir etadi. Keyingi o‘n yilliklarda ko‘mir. neft,
tabiiy gaz va boshqa mineral qazilma boyliklarining ko'plab yondirilishi hisobiga
atmosferada CO
2 ning miqdori birmuncha ortib ketganligi sezilmoqda.
Yoqilg’ilarning bunday tezlikda yondirilishida qisqa vaqt ichida planetamiz ob-
havosida o‘zgarishlar ro‘y berishi turgan gap, degan fikrlar o'rtaga tashlanmoqda.
Dunyodagi millionlab avtomobillardan ajralayotgan gazlar miqdorini
kamay- tirish bilan bu muammolarni birmuncha hal qilish mumkin, degan fikrlar
o'rtaga tashlanmoqda. Ammo bu choralarning ko'rilishi juda sekinlik bilan
borayotganligi kishilarni tashvishga solishi lozimligi ko'rinib turibdi.
3.Ozon qatlamini saqlash bo’yicha xalqaro hamkorlik.
Ozon qatlamini saqlashda Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT)ning atrof-
muhitni muhofaza qilish programmasi (YuNEP) katta o'rin tutadi.
Ozon qatlamini muhofaza qilish bo'yicha xalqaro miqyosdagi ishlar o'tgan
asr oxirlarida boshlandi va o'sha davrda mazkur masala bo'yicha konvensiyaga
tayyorgarlik ko‘rila boshlandi. Konvensiyani tayyorlash va ularni qabul qilish
uchun o‘n bir yil vaqt ketdi. «Ozon qatlamini muhofaza qilish bo'yicha Vena
konven- siyasi» bu borada dastlabki qadam bo'ldi. Konvensiyani dunyoning 27
mamlakati va Yevropa Iqtisodiy uyushmasi imzoladi. Konvensiya dunyo bo'yicha
xlorftoruglerodlar ishlab chiqarish, qo'llash va chiqarib yuborishni tekshirib turish
haqidagi protokol rezolutsiyasini qabul qildi. Xlorftoruglerodlar bo'yicha ekspertlar
ishchi guruhi (Vena guruhi) tuzildi. Monrealda 56 mamlakatning vakillari
ishtirokida Xalqaro konferensiya o'tkazildi. Konferensiyada aerozollar, sovitkich
qurilmalari va boshqa maqsadlarda qo'llanilayotgan xlorftor uglerodlarning

yarmisini qisqartirish haqida qaror qabul qilindi va protokol tayyorlandi. Ozon
qatlamiga ta’sir etadigan mahsulotlarning uchdan ikki qismini ishlab chiqaradigan
mamlakatlar protokolni tasdiqladilar. Monreal va Venada qabul qilingan xalqaro
muhim qarorlarni dunyo olimlari sidqidildan kutib oldilar. Italiya, Yaponiya, MDH
va boshqa mamlakat vakillari ozon qatlamini buzuvchi moddalarni ishlab
chiqarishni kamaytirish va ularni zararsizlari bilan almashtirish haqida fikr
yuritdilar hamda bu masalani hal qilishda xalqaro kuchlarni birlashtirish zarurligini
uqtirdilar. Germaniya, AQSH, Fransiya va Shvetsiyaning hamkorlikda yaratgan
CHEOPS loyihasi ham bu borada ilk qadam bo'ldi. Ushbu loyihaning asosiy
maqsadi Arktikaning Shpisbergen atrofidagi ozon qatlamini tekshirish va nazorat
qilib turishdir. Tajribalar AQSH ning Chilining Punta arenasida olib borgan ilmiy
kuzatuvlari asosida o'tkazildi. Tajribalarda NASAning stratosferada ucha oladigan
va zarrachalarni aniqlashga moslangan lazerli qurilma hamda masspektrometr
bilan jihozlangan tezuchar tayyoralaridan foydalanildi. Fransiya bilan Germaniya
laboratoriyalari hajmi 35 100 ming kub metrli 5 ta aerostat ajratdi. Bularning har
birida 28 kilometr balandlikda tahlil uchun namuna oluvchi jihozlar o'rnatilgan
bo'lib, keyin parashutlar yordamida yerga olib tushiladi. Olimlar Arktika ustidagi
ozon o'pqonining paydo bo'lishi Antarktidaniki singarimi yoki o'zgachami degan
savolga javob izlash maqsadida mana shunday ishlarni boshlab yubordilar.
Ozon qatlami kamaygan sari, stratosfera soviy boshlaydi. Yer yuzasi va
havo isib ketadi. Bu holatni karbonat angidridi (CO
2 ) tufayli vujudga keluvchi
«pamik samarasi»ning zararli ta'siriga solishtirish mumkin.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2000-yil 24-yanvarda
qabul qilgan «Ozon qavatini himoya qilish sohasidagi shartnomalar bo‘yicha
O‘zbekiston Respublikasining xalqaro majburiyatlarini bajarish chora-tadbirlari
to‘g‘risida»gi qarori Vena konvensiyasi va Monreal protokolini qo'llab-
quvvatlovchi davlat hujjati bo‘lib mamlakatimiz ekologiyasini yaxshilashga
qaratilgan muhim hujjatlardan biri bo‘lib xizmat qiladi.
Ekologik vaziyatni yaxshilash maqsadida Nyu-Yorkda XX asr oxirida
munitsipalitet (mahalliy o‘z-o‘zini idora qilish organi) tomonidan ekologik

politsiya tashkil qilindi. Bunday xayrli ish boshqa mamlakatlarda, shu jumladan,
bizning mamlakatimizda ham tashkil qilinsa yaxshi bo‘lar edi. Ekologik politsiya
shaharni har xil zararli chiqindilar bilan ifloslantiruvchi shaxslarni, zavod va
korxonalami izlab topadi, aybdorlarni jazolaydi hamda jarima soladi. Ob-havoning
buzilishini nazorat qilish, suvlarni ifloslantirmaslik va tozalikni normada saqlab
turish ham politsiya xodimi zimmasiga yuklangan. Ekologik politsiya xodimlari
maxsus kiyim-kechak, respirator, qo‘lqop, to'pponcha va boshqa zarur anjomlar
bilan ta'minlangan bo‘ladi.
Oqova suvlarni tozalash yo’llari. Akademik l.V. Petryanov tabiatning
buyuk in'omlaridan biri bo'lgan suvni ulug'lab, O‘zining unga bag'ishlangan
maxsus kitobini «Dunyodagi eng ajoyib modda» deb atagani bejiz emas, albatta.
Bu olim suv va tabiat boyliklarini toza tutish, ulardan ratsional foydalanish va
kelajak avlod uchun saqlash sohasida katta ishlar qilayotgan yirik mutaxassisdir.
l.V. Petryanov suvni e’zozlash zarur deydi, insoniyat va jonzotlar suv bilan hayot
ekanligini ta'kidlaydi. Ammo dunyoning hamma yerida suvga e’tibor bilan
qaralyaptimi, u e’zozlanyaptimi? Afsuski, unday emas.
Hozirgi vaqtda «oqova suvlar» atamasi ko‘p korxona va sanoat
birlashmalarida tez-tez tilga olinadigan boiib qoldi. Buning boisi korxonalardan
oqib chiqayotgan suvlar ifloslanishi bilan bir qalorda, o'zida ko‘pgina qimmatli
komponentlarni ham oqizib ketmoqda. Oqova suvlar tarkibidagi zaharli va zararli
moddalar dunyo okeanini bulg'ayapti. Suvlardagi kistola, ishqor, qo‘rg‘oshin, mis,
simob, molibden, rux va shu kabi boshqa metallar-chi? Yiliga korxonalar
hisobidan suvga oqib ketayotgan ming-ming tonnalab qimmatli metallar bilan bir
qatorda tabiat in’omi - suv tarkibining ham o‘zgarib borayotganligini hisobga
olmoq zarur.
Mamlakatimizda bu masalalarga katta ahamiyat berilmoqda. Jumladan, yirik
kimyo korxonalarida oqova suvlardan tuz, metall, kislota, ishqor va boshqa
moddalarni tutib qoluvchi filtrlar, katalitik moslamalar, apparat, yondirish pechlari
ishga tushirildi. Metanol va glikollarni ushlab qoluvchi qurilmalar ishga tushishi
bilan suv havzalari zararli moddalar ta’siridan xalos bo‘ldi.

Kimyo sanoatida suv ko‘p ishlatilishi ma’lum. Shu sababli keyingi yillarda
kam suv ishlatuvchi texnologik jarayonlarni ishga solish, oqova suvlarni toza
saqlagan holda ulardan ko‘p sikllarda foydalanish yo‘llari ishlab chiqildi. Oqova
suvlar alohida mexanik va kimyoviy tozalashdan o'tib, biologik inshootlarga va
so‘ngra adsorbsion tozalash kolonnalariga yuboriladi. Oqova suvlardan osh tuzi,
sement shixtasi komponentlari va boshqa mahsulotlar olinmoqda.
Oqova suvlarni kalsiy va magniy karbonatlar, aluminiy va temir gidroksidlar
yordamida tozalash yo'llaridan sanoat miqyosida foydalanilmoqda. Bu borada
kremniy (IV) oksid, aluminiy oksid va sementlar ham keng ishlatilmoqda. Sho'r
suvlardan chuchuk suv olishda oqova suvlardan turli metallarni ajratib olishda va
boshqa maqsadlarda ionitlar ham qo’llanilmoqda. Dengiz va daryo suvlarini
neftdan, moy va shu kabi boshqa mahsulotlardan tozalashda ham yuqorida aytilgan
usullardan foydalaniladi.
Kimyo korxonalaridan osmonga ko'tariladigan gazlar tarkibidagi CO, CO
2 ,
SO
2 , qo‘rg‘oshin - rux hamda mishyak changi va boshqalar atmosferani
ifloslantiradi. Hozirgi zamon texnikasi ana shu zararli aralashma va changlarni
to‘liq tutib qolib, ularni foydali ishlar uchun qo’llashga qurbi yetadi. Yaratilgan
adsorbsion kolonnalar, fillr va turli yutkichlar havoni toza saqlash imkonini
yaratadi. Hozirgi kunda atmosferaga ko‘tarilayotgan gazlarning 70% dan ko'pi
ushlab qolinmoqda. Bundan buyon atmosferani ifloslantiruvchi chiqindi gazlar
miqdori yil sayin kamayib boraveradi. Tashkil etilgan yangi boshqarma,
laboratoriya va bo’limlar atrof-muhitni muhofaza qilish bo‘yicha ilmiy-
koordinastiya ishlari, loyiha va shu kabi boshqa muhim vazifalarni amalga oshirish
bilan shug'ullanadilar. Har bir korxona va birlashma o‘zida shunday ishlar bilan
shug‘ullanuvchi bo’lim yoki gruppaga ega bo’lishi kerak.
Respublikamizda atrof-muhitni muhofaza qilish borasida diqqatga sazovor
ishlar qilinyapti. Tabiatni muhofaza qilish viloyat bolimlari ko'p sohalar bo‘yicha
nazorat ishlarini olib bormoqda. Oqova suvlardan metallarni ajratib oluvchi yangi
ionitlar sintez qilinmoqda, sorbentlar sinovdan o‘tayapti. yangi moslamalar ishga
solinayapti. Oqova suvlardan xrom va ruxni ajratib olish sxemasi ishlab chiqildi.

«Navoiy-azot» ishlab chiqarish birlashmasida kelajakda oqova suvlar hajmi
sutkasiga 4000 m 3
ga yetadi. Bunday katta miqdordagi suvni tozalab, undan qayta
foydalanish va ajratib olinuvchi mahsulotlardan foydalanish ko'zda tutiladi. Bu
yangilik hozirgi kunlarda amalga oshirilmoqda.
Sement, ohaktosh, g‘isht va boshqa qurilish materiallari korxonalarida ham
pechlardan ajralib chiqadigan gaz hamda changlarni atmosferaga chiqarmaslik
bo'yicha diqqatga sazovor ishlar qilinmoqda.
Chiqitsiz texnologiya - korxonada ishlab chiqarilayotgan mahsulotlarning
ham- masi xalq xo'jaligining turli sohalarida qo'llaniladi, degan ma’noni anglamoq
kerak. Reaktorlardan ajralgan chiqindi qayta ishlanib, kerakli mahsulotga
aylantiradigan texnologiya chiqindisiz hisoblanadi. Qo'qon Moy kombinatida ilgari
chiqindi hisoblangan danak, uzum va pomidor urug‘laridan endi kosmetika hamda
farmatsevtika uchun qimmatli mahsulotlar olinayotganligini qayd etish kerak.
Danak po'stloqlaridan motorlarni tozalashda foydalanilmoqda.
Neftni qayta ishlash korxonalarida ham chiqitsiz texnologiya amalga oshiril-
gan. Neftdan olinuvchi barcha mahsulotlar xalq xo‘jaligining turli sohalarida
qo’llanilayotganligi hammamizga ma’lum. Neftning chiqindisi bo‘lgan asfalt va
bitumlar ham hozir o‘ta zarur mahsulotga aylandi.
Olmaliq, Navoiy va Chirchiqdagi kimyo korxonalarida ekologiya
masalalariga katta ahamiyat berilmoqda. Kelajakda nafaqat mazkur korxonalar,
balki respublikamizdagi barcha zavodlar, ishlab chiqarish birlashmalari, katta-yu
kichik firmalar chiqindisiz texnologiyaga o'tkazilmoqda, ishlab chiqarilyotgan
mahsulot va buyumlar ham jahon andozalari darajasiga keltirilmoqda.
Savоl va tоpshiriqlar
1.Ekоlоgik muаmmоlаr qаndаy mаsаlаlаrni o’z ichigа оlаdi?
2.Аtmоsfеrаdа kаndаy rеаksiyalаr аmаlgа оshаdi?
3. Оzоnning kаmаyishigа kаndаy оmilаr sаbаb bo’lmоqdа?
4.Оqаvа suvlаr qаndаy yo’llаr bilаn tоzаlаnаdi?

Adabiyotlar
1. Atkins P.W., Overton T.L., Rourke J.P., Weller M.T. and Armstrong F.A.
―Inorganic Chemistry 6th edition ©2014 W.H.Freeman and Company 41 ‖
Madison
2. Ixtiyarova G.A. Kimyo / darslik. – T.: O‗zbekiston, 2020.
3. Axmerov Q., Jalilov A., Sayfuddinov R. Umumiy va anorganik kimyo. –
T.: O`zbekiston, 2017.
4. Theodore L. Brown et all CHEMISTRY the sentral science. United States
of America, (Urbana – Chanmpaign), 2014.
5. Ixtiyarova G.A., Yoriyev O.M. Umumiy kimyodan elektron darslik. DGU
03425. 2015.
6. Ixtiyarova G.A., Jorakulova N., Aripdjanova M., Ayupova M.B.
Noorganik kimyodan elektron darslik. DGU 06464. 2019.

Atrof-muhit zararlanishini oldini olish

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish