Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 31.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Atrof tabiy mux;itni ifloslantiruvchi manbalarning turlari va ularni nazorat qilish usullari

Купить
Mavzu: Atrof tabiy mux;itni ifloslantiruvchi manbalarning turlari va ularni nazorat qilish usullari. Reja: 1 .A.T.M.ni ifloslantiruvchi manbalar, ifloslanishni turlari. 2.A.T.M.NI ifloslanishni nazorat kdlish usllari va bop:aruvi 3.A.T.M.ni kuzatish yullari. 4.Ifloslantiruvchi moddalarni analitik-o'lchami priborlarida Indikasiya va taxlil qilish usullari. Atrof tabiiy muxitning (ATM) ifloslanishi manbaalari. Ifloslanish manbaalari ikki guruxga bo’lish mumkin: tabiiy va antropogen. Tabiiy manbaalar: -tog’ jinslarini nurashi, ishqorlanishi; -yer ostidan chiqadigan gaz, suv va neft maxsulotlari (radon va metan); -impul'sli manbaalar (vulqonlarni otilishi, yer qimirlashlari, suv. toshqinlari, yer ko’chishi); Antropogen manbaalari: -foydali qazilmalarni qazib olish va tashish; sanoat va transportning xamma turlari; -qishloq xo’jaligi; -maishiy sektorlar; -urushlar; -favqulotda vaziyatlar; Tabiiy ifloslanishlar umuman olganda intensiv., ammo atropogen ifloslanishlar uzining zararli va faol komponentlari hisobiga xavflidir. Tabiiy ifloslanishlarni turlari 1 . Kimyoviy – ko’rib chiqilayotgan davr (vaqt) ichida kimyoviy moddalarni tabiiy muhitda ko’p yillik o’zgarishlar o’rtacha miqdorini ortib ketishi va tarkibini o’zgarishi.(okenlar, o’rmonlar O2 -SO2) Xavfliligi buyicha sinflanadi (1 sinf eng xavfli) 2. Fizik - atrof muxitni fizik ko’rsatkichlarini o’zgarishi xisoblasa xosil buladigan ifloslanishlar. Fizik ifloslanishlar ko’rinshlari quyidagilar: Mexanik -fizik - -kimyoviy oqibatsiz atrof muhitga fakqat mexanik ta`siri xisobiga ifloslanish. Amalda fizik -kimyoviy omillar bilan kuzatib boriladi. Radiasiyali - radiaktiv moddalarni tabiiy tarkib oshib ketishi. Yoruglik - sun`iy yoruglik manbaalari ta`siri patensialidan joylarning tabiiy yorituvchanligini buzilishi, unga qarama -qarshi o’simlik va xayvonot olamiga anormal ta`sir ko’rsatish mumkin bunga qorong’ulik. Bunga lazer nurlanishi xam kiradi. Issiklik (termal) - sanoat ishlab chiqarish chikindilari qizdirilgan havo, chiqarilayotgan gazlar va issik; suvlar xisobiga atrof mux,it xaroratini o’zgarishi; Shovqin (akustik) - shovqin intensivligini tabiiy darajasidan oshib ketishi xisobiga sodir buladi. Elektromagnit - atrof muxit elektromagnit xususiyatlari hisobiga sodir buladi (yuqori kuchlanishli elektr uzatkichlar, radio va televidenie uzatkichlari stansiyalari, bazi sanoat ishlab chiqarish dastgoxlari va boshqalar). Ahborot (infarmasion) insonni psixofiziologiya xolatiga ta`siri.Asosiy manbaalari bo’lib, ommaviy axborot vositalari (televidenie,gazetalar, jurnallar, juda siyqasi chiqqan kitoblar) va turli individual va jamoa targ’ibot vositalari va "missionerlik"ta`sirlari (turli sentalar va shaytoniy hamda ekstrasensorli faoliyatlar ham kiradi) hisoblanadi.. Insonlarni bunday axborot ifloslanishlar ta`sirlariga reaksiyasi qu’yidagi ko’rinishlarda shizofreniya, o’z -o’zini o’ldirish, odamlarni o’ldirish, hamda biotalarni (biota - umumiy tarqalish xududlardagi o’simlik, xayvonot va mikroorganizmlarni) yo’q qilish. Biologik - ekologik tizimga floraga, faunaga va xosildor tuproq qatlamiga salbiy ta`sir ko’rsatadigan bakteriya, viruslar va boshqa biologik tarkiblar. Ifloslanishlarni nazorat usullari Hamma nazorat usullarini ikki guruhga ajratish gtumkin – bevosita muhitda va masofada turib nazoart qilish usullari. O’z navbatida bu usullar kuzatuv va instrumental (o’lchov asboblari) turlariga bo’lingan Masofada turib nazorat usuliga hamma er yuzidan 2m balandlikdan yuqorida o’lchov asboblari kiradi. Oxirgi yillarda masofadan turib nazorat olib borish, ayniqsa katta maydonlarni ekologik nazoratni (viloyat, respublikada) olib borishda keng qo’dlanilmoqda; o´rtacha o’lchamli maydonlarda (shahar, tumanlarda) ekologik xolatini. ko’zdan kechirish va o’lchov asboblari bilan maxsus xarakat1i avtolaboratoriyalar yordamida olib boriladi. Bu laboratoriya-har qatorida havo muhitini, suv sifatini aniqlash va agro kimyoviy laboratoriyalar va boshqalar. Atrof tabiiy muhitni ifloslanishini nazorati tabiiy atrof muhitni boshqaruvini asosiy tarkibiy qismi xisoblanadi. Atrof tabiiy muhitni boshqaruv usullari. Atrof tabiiy muhitni boshqaruvi xozirgi zamon usullariga quyidagilar kiradi: -qonuniy (me`yoriy qonunchiliklarga asoslangan, me`yorlar yo’li bilan); -axborot - informasion (monitoring, kadastrlarni olib borish, geoaxborot tizimlari); -ma`muriy (atrof muhitga ta`sirini baxolash, ekologik ekspertiza, ekologik audit, lisenziyalash va sertifikatlash); -iqtisodiy; Atrof muhitni holatini kompleks tizimli kuzatish asosidagi: -ekologik monitoring asos xisoblanadi. Bir marotabali kuzatuvl ob`ektlarni xolatini "bir daqiqali" kuzatuv olib borish zarurati tug´ilganda tashkil etiladi, hamda kam ishlatiladi. A.T.M.ni kuzatishda Quydagi usullar ishlatiladi: - organetik: ko’rish, eshitish, sejish, hidlab bilish,ta`m sezish; - hayvonot va o’simliklarni holati va hulqini kuzatish; - ko’chma hamda turg'un er usti kantaktli va masofadan turib foydalaniladigan kerakli ko’rsatkichlarni hisoblovchi jihozlarni ishlatish; - ko’chma hamda turg'un yer usti kontaktli va masofadan turib foydalaniladigan hamda (fizikaviy yoki aloqa yo’nalishlari yordamida) oraliq ahborotlarni kameral o’zlashtirishlar; - kamunallarni kameral tahlil qilish uchun yig'ish; - har hil uzatkichlar o’rnatilgan masofadan turib aniqlash jihozlarini ishlatish hisobiga uzliksiz ko’rsatkichlarnihisobini olib borish; - har hil uzatkichlar o’rnatilgan masofadanturib foydalaniladigan (fizikaviy yoki aloqa yo’nalishlari yordamida) oraliq axborotlarni kameral o’zlashtirish; - qidirilayotkan ko’rsatkichlarni aniqlash maqsadida matematik madellashtirish usulllarini ishlab qator ko’rsatkichlarni to’g'ridan to’g’ri yoki ma`lum vaqtda o’lchash. Kimyoviy ifloslanishni quydagi usullar bilan aniqlash mumkun: - fotometrik-nazoratdagi va o’lchangan eritmalarning optik ko’rsatkichlari farqini o’lchami; - spektroskopiya usul-nurlanish spektirlarini ul`trabinafsha, infira qizil va ko’rinuvchi nurlarspektirlari yordamida nazorat qilishga asoslangan turg'un va ko’chma asboblar ishlatiladi; - fluoressent usul- turg’un yoki majburiy nurlanishlar spektormol inteksivlikni yoki o’lchash davrida o’lchashga asoslashgan nurlantirish manbai sifatida ultira binafsha nurlari hisoblanadi. Turg'un asboblar ishlatiladi. 4.1.Kimyoviy ifloslanishni quydagi usullar bilan aniqlash mumkun: Fatametrik, spektroskopik, fluoresent, interferametrik, elektrokiviy,medarli, xromotografiya, atomli-absorbsiya,mass-spektrometrik. 4.2.Radiasion ifloslanishlarni quydagi usullarda aniqlanadi: Ionizasiya, kimyoviy, fotagrafik 4.3. Issiqlik (haroratli) ifloslanish quydagi usullarda aniqlanishi mumkun: Infraqizil termametirlar, parametrik termametirlar, simobli va spirtli termometirlar, biletalik termometirlar (met. Bug'lar. kengay). 4.4. Shovqinli ifloslanishlarni aniqlash uchun spektirlar va integral o’lcham usullari ishlatiladi (16-20000 gi li tovish bosimini o’z turg'un er ustirishini o’lchash) 4.5. Titrameli (tebranish) ifloslanishlarni quydagi usullarda aniqlanadi: P`ezoelektrik (elektirsignalo’lch), tebranish akustik (elektirmagnit signalt o’lch). 4.6. Yorug'lik ifloslanishlarni quydagiusullar bilan aniqlanadi: Fotometrik (yarim. o’tkaz. qabul. o’zgar). Optakustik usul -har hil muhitlarda tovushlarni tarqalishi tezligini o’lchashga asoslangan.Turg'un asboblar ishlatiladi; - interferomentlar usul- muhitlarning spektral chiziqli to’lqinlarni uzunligini, ularning tuzilishini, tiniqlik koeffisientini o’lchashga asoslangan. Asosan turg'un asboblar ishlatiladi. - elektirakimyoviy usul- eritmalaridagi xarakatchan shakillarning miqdorini o’lchashga asoslangan. Turg'un va labaratoriya asboblari ishlatiladi; - medarli usul- ko’rinuvchi yoki infiraqizil nurlar spektirda lazerni faol cho’g'lantirish hisobiga gaz aralashmalardagi (havo muhitidagi) ifloslanishlar tarkibini spektirlarini qaytarilishini o’lchashga asoslangan. Nurlanish manbayi sifatida gazli yoki qattiq tanali lazer bo’lishi mumkun. Turg'un va ko’chma dasgohlar ishlatiladi. - xromatografik usul- aralashmalar kompanentlarni ikki xarakatchan va xarakatsiz fazolarga ajratishga asoslangan. Usullarning afzalligi kam miqdordagi va maxsus reaksiyalarga kirmaydigan moddalarni aniqlaydi. Kamchiligi 100% ifloslantiruvchi zararli moddalarni yutish qobilyatiga ega bo’lgan yangi sarbentlarni ishlashidir. Bu usulda uglevadaraodlar, organic kislatalar, pestisidlar va boshqalar aniqlanadi. Turg'un asboblar ishlatiladi. - atomli- absorbsiya usuli elementlar atomlarning rezonansli nurlanishlarini selektiv yutish xususiyatidan faydalaniladi. Masalan bu usulda havodagi og'ir metallar tarkibi aniqlanadi. Turg'un asboblar ishlatiladi. - moes- spektrometrik usul- moddalar tarkibidagi qisimlarning spektir massalarining aniqlashga asoslangan; Turg'un asboblar ishlatiladi. Radiasion ifloslanishlarni quydagi usullarda aniqlanadi: - ionizasiya usuli- tashqi radiasiya manbai h'isobiga kameradagi gazlarni ionlanishini o’lchashga asoslangan; - kimyoviy usul- ionli turlanish ta`sirida moddalardagi radiotsion- kimyoviy o’zgarishlarni sonini o’lchashga asoslangan. - fotagrafik usul moddalarda paydo bo’ladigan sonli nurlanishni ro’yxatga oluvchi sezgir fotomatiral qatlami; - siktilyasiya usuli- yuqori inergiyali nurlanish ta`sirida ko’rnuvchi nurlarni ro’yxatga olishga asoslanadi.Bu usullarda turg’un va ko’chma asboblar ishlatiladi. - Issiqlik (xarakatli) iflos, quyuq usullarda aniqlanish mumkun infira qizil termometirlar -8-14 mkm spektirlada nurlanish oqimini inteksivligini kattaligini o’lchashga asoslangan , (1000 S dan yuqori), (ko’chma asboblar). - simobli va spirtli (suyuqlik) termosit moddalarning harakat ta`sirida o’zining hajmini o’zgartirishga asoslangan. -termometir- metal bug'larining har xil harakat chiziq kengayishiga asoslangan. Ko’chma asboblar ishlatiladi. Shovqinli ifloslanishlarni o’lchash uchun spektral va integral o’lchash usullari aniqlanadi. Bu usul tovush bosimini (16... 2000 Gs) tovush chegaralaridagi yoki aloxida o’zgarishini o’lchashga asoslangan. Titrashli (tebranish) ifloslanishlar quyidagi usullarda aniqlanadi: - p'ezoelektrik usul - ya`ni mexanik tebranishlarni elektr signallarga o’zgartirishlarga asoslashga. - Tebranish akustik - mexanik past chastotali tebranishlarni elektromagnit signallarga o’zgartirishga asoslangan. Yorug'lik ifloslanishlari quyidagi usullar bilan aniqlanadi: - fotometrik usul - yorug'lik ta`sirida xar xil yarim o’tkazgichlar o’tkazish kobiliyatini. 4.7. Elektiramagnit ifloslanishlari aniqlash uchun ishlatiladi.Bu usul elektiramagnit energiya oqimini har xil chastatalar chegarasida sanoat chastatalari (50...60Gs)dan o’ta yuqori chastatalargacha o’lchamga asoslashgan. 4.8. Biologik ifloslanishlar-biomindikasiya usulida aniqlanadi. Bu usul "trik" asboblar ya`ni "bioidikatorlar" – bakteriyalar va boshqalarning ATM ifloslanishi darajasiga qarab xolatlarni va rivojlanishini kuzatishga asoslangan. Indikasiya va tahlil usullarini tashlashda ahamiyati ularning sezgirligi va ishlab chiqarilishini hamda namunani olishi va o’lchamga tayorlash texnik va texnologiyaning e’tiborga olish kerak.

Atrof tabiy mux;itni ifloslantiruvchi manbalarning turlari va ularni nazorat qilish usullari

Купить