Avaz Muhammad Attor Ho’qandiy. Tarixi jahonnomai - Adabiyot - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	9000UZS
Hajmi	1.5MB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	23 Mart 2026
Kengaytma	pptx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Adabiyot

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Avaz Muhammad Attor Ho’qandiy. Tarixi jahonnomai

Sotib olish

Avaz Muhammad Attor
Ho’qandiy
“ Tarixi jahonnomai”

•
XIX asr o'rtalaridagi Qo'qon madaniy muhitida
tarixnavislar maktabi ham alohida o'rin tutadi. Ikki jildli
«Tarixi jahonnamoyi» («Dunyoni namoyon etuvchi
tarix») kitobi muallifi Avaz Muhammad Attor Xo'qandiy
ibn Mulla Ro'zi Muhammad So'fi Attor shu davr
solnomachi-adiblarining eng zukkosi va nuktadoni
hisoblanadi.
•
Qo'qondagi boshqa tarixnavislar kabi Avaz Muhammad
Attorning hayoti va ijodiy faoliyati haqida kam
ma'lumotga egamiz. Hatto bizgacha etib kelgan asarlari
ham uning tarjimai holi haqida yorqin tasavvur bera
olmaydi.

•
Ba'zi dalillarga suyanib, uni XVIII asr oxiri yoki XIX asr boshlarida
tug'ilgan deb hisoblash mumkin.
•
U otasidan attorlik kasbini meros qilib oladi. Avaz Muhammad
tabiblik, kotiblik bilan ham shug'ullangan. Uning madrasada tahsil
olgan-olmaganini bilmaymiz.
•
Ammo Avaz Muhammadning sharq tillari (arab, fors, turkiy) va
adabiyoti bo'yicha g'oyat bilimdon ekanligini, umuman, o'z
davrining etuk ma'rifatli kishilaridan bo'lganligini «Tarixi
jahonnamoyi» asari isbotlab turadi.
•
U umrining so'nggi yillarini tarix bitmakka bag'ishladi. 1872 yilda
ikki jildlik «Tarixi jahonnamoyi» asarini yozib tugatdi.

larning tavsiflarida asarga qisqacha ta'rif berib o'tilgan. N. D.
Miklux
o-
Maklay R. N.
Nabiev Ch. S.
Stori

Avaz Muhammadning
ba'zi ma'lumotlaridan
olimlar ham
foydalanishgan E. Xurshut
T.
Beysembiev
V. RomodinA. Qayumov

•
Asarning birinchi jildida qadimgi davrlardan to muallif zamonasigacha
bo'lgan butun dunyo tarixi hikoya qilingan. Unda XVIII—XIX asrdagi
Turkiston tarixi bo'yicha ham juda ko'p materiallar mavjud.
•
Mazkur jild qandaydir yo'llar bilan Rossiya Fanlar Akademiyasining Osiyo
muzeyiga keltirilgan bo'lib, hozirgi paytda ushbu muallif nusxasi SSSR FA
Sharqshunoslik institutining Leningrad bo'limida saqlanadi.
•
Bu haqdagi ilk axborotni akademik V. V. Bartold asarlarida o'qiymiz. U
1902 yilda yozgan bir maqolasida: «Rossiya FA Osiyo muzeyida Avaz
Muhammad asarining yakkayu yagona nusxasi» saqlanishini zo'r qoniqish
bilan qayd etgan edi. Ammo u Avazning qo'lyozma nusxasini «Tuhfatut
tavorixi-xoni» («Tarixning shohona tuhfasi») deb ataydi. (Bartold V. V.
Otchet o komandirovke 1902. Sochinenie, G. VIII. s. 206.)

•
Kitobning yozilishi sabablari to'g'risida muallif shunday yozadi: «Men, bu
avroqning musannifi, attorlik rastasida ishsizlikdan bir necha qop
dorularni sotish bilan shug'ullanardim. Mening muhtojligimdan ko'p
yaqinlarim va eski qadrdonlarim ogoh edilar. Biz ko'proq forsiy kitoblardan
parchalar va nusxalar ko'chirardik. Shu vaqtda «Muntaxab ut-tavorix»
nomli kichkina kitobcha qo'limizga tushib qoldi. Undan yana bir nusxa
ko'chirishni niyat qilib, uning har bobida keltirilgan rivoyatlarning
ixtiloflariga ko'zimiz tushdi. Shuning uchun biz do'st-birodarlarimizdan har
turli tarix kitoblarini so'rab oldik. Olloh inoyati ila ulardan foydalanib, bir
kitob bitdikkim, uni o'qigan har bir muxlis tahsin va ofarin aylar. Umid
qilamizkim, mo'minlarning majlisida va har manzil bazmida uni o'qib,
farahmand va xursand bo'lg'aylar. Kitob hazrati Odam alayhissalom
tarixidan boshlanib, to shu vaqt, Said Muhammad Xudoyorxon zuhurigacha
bayon qilinadi… Zamona podshohlari va dorulmakon umarolari in'om va
iltifot uchun menga bir dirham ham bermaganlar. O'zim o'z
bechoraligimdan yodgorlik uchun deb shu nusxani Olloh madadi ila ziynat
berib tugatdim». («Tarixi jahonnamoyi», 1 jild, 834-a — 835-a varaq).

•
Muallifning bunday ijodiy mustaqilligi asar mazmuni va g'oyaviy-siyosiy
yo'nalishiga o'z ta'sirini o'tkazgan, albatta. Avaz Muhammad asarida izchil
xalqchil ruh hukmronligiga ham shu sabab bo'lsa, ajabmas.
•
Avaz Muhammad o'z ishida badiiy tasvir vositalaridan unumli foydalanib,
zamonasining yuksak didli kitobxoni saviyasiga moslab tarix yaratdi.
Asarning tili, uslubi, bayon etish vositalari bugungi kunda hatto
tadqiqotchilarni ham hayratda qoldiradi.
•
«Tarixi jahonnamoyi» asari birinchi navbatda Qo'qon xonligi tarixini yoritib
berishga qaratilgan. E'lon etilayotgan parchalardan ko'ramizki, Avaz
Muhammad o'z davridagi hukmronlarni qo'rqoqlikda, e'tiqodsizlikda
ayblab, qattiq tanqid qiladi.
•
Tarixnavis Turkistonning ruslar tomonidan bosib olinishini qoralaydi. U har
qanday urushlarga va o'zaro nizolarga, qonxo'rlikka qarshi ekanligini o'z
asarida namoyon etadi. Manbalarning keng qamrovli ekanligi asarning boy
va isho-narli chiqishida muhim o'rin tutgan.

• Birinchi jildda ko'chirmalar olingan kitoblarning soni qirqdan
oshadi.
• Qo'qon xonligining tashkil topishidan to XIX asrning 60-yillarigacha
bo'lgan tarixga bag'ishlangan ikkinchi jild esa asl manbalar asosida
yaratilgandir.
• Bundan tashqari, Avaz Muhammadning o'zi Umarxondan (1810—
1822) boshlab to Xudoyorxongacha (1866—1875) hukm surgan
xonlarning shohidi bo'lgan.
• U, shuningdek, boshqa juda ko'p guvohlar, turli voqea-hodisalarda
faol ishtirok etganlarning ma'lumotlaridan hamda Qo'qon
tarixnavislari asarlaridan foydalangan. Xonlik tarixi ming urug'i
sulolasi xonlarining hukmronlik davriga qarab, tartib bilan bayon
etiladi.a muhim o'rin tutgan.

Sotib olish