Avstiya-Vengriya vujudga kelishi va ichki siyosati siyosati - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	1.8MB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Avstiya-Vengriya vujudga kelishi va ichki siyosati siyosati

Купить

Avstiya-Vengriya vujudga kelishi va ichki siyosati siyosati
MUNDARIJA
Kirish
I.BOB. YEVROPA ITTIFOQIGA A ʼ ZO IKKI
DAVLAT AVSTRIYA VA VENGRIYA O ʻ RTASIDA QO ʻ SHNICHILIK
ALOQALARI
1.1. Avstriya-Vengriya imperiyas vujudga kelishi
1.2. Avstriya Imperiyasi
1.3. Avstriya-Vengriya imperiyasi 1867-yilda
II.BOB. AVSTRIYA-VENGIRYA IMPERIYASI VUJUDGA KELISHI VA
ICHKI SIYOSATI BO’YICHA MAVZUSINI METODLAR YORDAMIDA
YORITIB BERISH..
2.1. “Akvarium” metodi
2.2. “Charxpalak” metodi
2.3. “Muzyorar” metodi
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar
1

Kirish
Mavzuning dolzarbligi. XIX asrning o’rtalaridagi dolzarb xalqaro siyosiy
munosabatlar haqida ma’lumotlar bergan. Kishilik jamiyati tarixida yangi
zamon davrining o’rni alohida ahamiyatga ega. Yangi zamon davri dunyosi
jamiyat taraqqiyotining qonuniy bir bosqichi bo’lib qolmasdan, tarixning o’ziga
xos bir davri sifatida gavdalanadi. Garchi yangi zamon davri tarixi bizning
davrimizdan bir necha asrlar ajratib turishiga qaramasdan, uni o’rganishga bo’lgan
qiziqish hamon yuqori. Qanchalik ko’p o’rgansak, shuncha ko’p yangi
ma’lumotlarni, boy manbalarga duch kelaveramiz.
Hozirgi zamon tarixshunosligida yangi zamon davrini o rganish hamon o zʻ ʻ
dolzarbligini yo qotgan emas. Hali yangi zamon davri jahon tarixining katta
ʻ
qismini tadqiq etishga ehtiyoj katta. Avstriya va vengriya davlat vujudga kelishi va
ichki siyosati bu davr uchun muhim hodisa edi.
Kurs ishidan ko zlangan asosiy maqsad:
ʻ Avstriya va Vengriyaning
hukmron sinflari o rtasidagi bitim asosida 1867-yilda Avstriya imperiyasini qayta
ʻ
tuzish natijasida tashkil topgan dualistik (birlashgan ikki davlatli) monarxiya. Bu
monarxiya: Avstriya (Sis-leytaniya) va Vengriya qirolligi (Transleytaniya)dan
tashkil topdi. Avstriya tarkibiga Chexiya, Moraviya, Galitsiya, Bukovina va
boshqa yerlar, Vengriya qirolligiga Slovakiya, Xorvatiya, Transilvaniya va boshqa
yerlar kirdi. O sha yili yangi konstitu-siya qabul qilindi. Avstriya-Vengriya
ʻ
imperiyasi hokimiyatini Avstriya imperatori boshqardi (u Ven-griya qiroli degan
unvonga ham ega edi). Imperator hokimiyati rasman Avstriyada reyxstag,
Vengriyada seym tomonidan che-klandi. Butun imperiya bo yicha uch minis-trlik:
ʻ
1) tashqi ishlar; 2) harbiy va dengiz; 3) moliya ministrliklari tashkil etildi. Harbiy
va dengiz hamda moliya ministrliklari imperiyaning har ikki qismida ham mavjud
edi. Boshqa minis-trliklar Avstriyada ham, Vengriyada ham mustaqil ish yuritgan.
1867-yil bitimiga binoan, Vengriya o z parlamentiga, ministrliklariga, siyosiy va
ʻ
ma’muriy muxtoriyatga ega bo ldi.
ʻ
2

Birinchi jahon urushida Avstriya - Vengriyaimperiyasining mag ʻ lubiyati va milliy
ozodlik kurashlari natijasida 1918- yilning oxirida Avstriya - Vengriya imperiyasi
parchalanib ketdi . Avstriya-Vengriya imperiyasi o rnida Avstriya, Vengriya,ʻ
Chexoslovakiya davlatlari tuzildi, hududning bir qismi esa Yugoslaviya, Ruminiya
va Polsha tarkibiga kiritildi.
Kurs ishining obekti: Avstriya-Vengriya imperiyasi vujudga kelishi va ichki
siyosati
Kurs ishining tuzilishi : Kirish, 2 bob, 3 ta reja,metod, xulosa, va foydalanilgan
adabiyotlar ro’yxatidan iborat.
3

I.BOB AVSTRIYA - VENGRIYA IMPERIYASI DAVLATLARI ULARNING
VUJUDGA KELISHI
1.1. Avstriya-Vengriya imperiyasi
Avstriya davlati.
Avstriya imperiyasi (nemischa: Kaiserthum Österreich) – Gabsburg
monarxiyasining nomi 1804-yilda imperiya deb e lon qilinganidan to 1867-yildaʼ
dualistik Avstriya-Vengriyaga aylantirilgunga qadar mavjud bo lgan davlat
ʻ
tuzilmasi. Poytaxti — Vena. Imperiya Gabsburglarining meros mulklari – Chexiya,
Vengriya, Slovakiya, Zakarpatiya va Banat, Xorvatiya, Transilvaniya (Ruminiya),
Galisiya, Bukovina va Shimoliy Italiyaning
muhim qismini (Lombardiya-Venetsiya
qirolligi) birlashtirgan. Ularda kelib chiqishi va
dinlariga ko ra turli xalqlar yashagan.
ʻ
Buyuk fransuz inqilobi yillarida
Avstriya inqilobiy Fransiyaga qarshi yurish
tashabbuskorlaridan biri,
Napoleon urushlari davrida Fransiyaga qarshi koalitsiyalar qatnashchisi bo ldi.
ʻ
1804- yildan Avstriya – imperiya . Avstriya – Muqaddas ittifoq tashkilotchilaridan
biri. 1848-yil martda Avstriya imperiyasi o lkalarida burjuademokratik inqilobi
ʻ
sodir bo ldi[2]. 1859-yilgi Avstriya-Italiya-Fransiya urushi va 1866-yilgi Avstriya-
ʻ
Prussiya urushidagi mag lubiyat uning Germaniya davlatiga ta siri yo qolishiga
ʻ ʼ ʻ
olib keldi. 1867-yilda Avstriya imperiyasi dualistik (qo sh) monarxiya – Avstriya-
ʻ
Vengriyaga aylandi. birinchi jahon
urushida u Germaniya ittifoqchisi bo lib qatnashdi. 1918-yili noyabrda burjua-
ʻ
demokratik inqilobining g alabasi tufayli Avstriya-Vengriya bir necha mustaqil
ʻ
davlatga bo linib ketdi, jumladan Avstriya ham respublika deb e lon qilindi. 1919-
ʻ ʼ
yilgi San-Jermen sulh shartnomasida Avstriyaning chegaralari belgilab berildi.
1929–33 yillar jahon iqtisodiy inqirozi davrida Avstriyada reaksiyaning xuruji
kuchaydi. 1933-yilda parlament tarqatib yuborildi, matbuot va yig ilishlar erkinligi
ʻ
bekor qilindi. 1934-yilda qo zg olon ko targan xalq (Vena, Lins va boshqa
ʻ ʻ ʻ
4

shaharlar) uch kun mobaynida fashist to dalarga va hukumat qo shinlariga qurolliʻ ʻ
qarshilik ko rsatdi. 1938-yilda fashistlar Germaniyasi Avstriyani qo shib oldi.
ʻ ʻ
1945-yil bahorida Avstriya gitlerchilar zulmidan xalos etildi. 1945–55 yillarda
Avstriya hududida sobiq, SSSR, AQSh, Buyuk Britaniya, Fransiya qo shinlari
ʻ
turdi. 1955-yilda mustaqil va dsmokratik Avstriyani qayta tiklash to g risida
ʻ ʻ
Davlat shartnomasi tuzildi. O sha yili Avstriya parlamenta doimiy betaraflik
ʻ
to g risidagi qonunni qabul qildi. 1955-yildan Avstriya – BMT a zosi. 1992-yilda
ʻ ʻ ʼ
Avstriya bilan O zbekiston Respublikasi o rtasida diplomatiya munosabatlari
ʻ ʻ
o rnatildi. Milliy bayrami: 26-oktabr – betaraflik kuni (1955).
ʻ 1
Aholisi
Avstriya aholisining 99 % – avstriyaliklar. Slovenlar, xorvatlar, vengerlar,
chexlar, olmonlar, italyanlar ham yashaydi. Rasmiy tili – nemis tili. Aholisining
o rtacha zichligi – 1 km2 ga 90 kishi. Aholining 52 % shaharlarda yashaydi. Eng
ʻ
yirik
shaharlari: Vena, Grats, Zalsburg.
Davlat tuzumi
Avstriya – federativ respublika. Amaldagi konstitutsiya 1920-yilda qabul
qilingan (1929-yilda o zgarishlar kiritilgan). Davlat tuzilishi shakli jihatdan
ʻ
Avstriya – federatsiya (ittifoq davlat). Davlat boshlig i – federal prezident, uni
ʻ
axrli 6 yil muddatga saylaydi. Qonun chiqaruvchi hokimiyatni ikki palatali
parlament: milliy kengash (quyi palata) va federal kengash (yuqori palata) amalga
oshiradi. Milliy kengashni aholi 4 yil muddatga saylaydi. Federal kengash
a zolarini o lkalar parlamentlari (landtaglar) o z vakolatlari muddatiga (4 – 6 yilga)
ʼ ʻ ʻ
saylaydilar. Ijroiya hokimiyatni federal prezident va u tayinlaydigan federal
kansler boshchiligidagi hukumat amalga oshiradi. Har bir o lkaning o z
ʻ ʻ
konstitutsiyasi va qonun chiqaruvchi organi bor. O lkalarning huquqlari
ʻ
cheklangan.
1
„История государства Габсбургов: Австрийское дворянство 1806—1919 гг. Декрет императора Иосифа II от
1781 г. «Право веротерпимости» (nemischa: Toleranzpatent)“ (deadlink). 2020-yil 27-sentyabrda asl nusxadan
arxivlangan. Qaraldi: 2012-yil 3-iyun. (Wayback Machine saytida 2020-09-27 sanasida arxivlangan)
5

Vengriya davlati.
XVsr boshidan Vengriyaga turklar tahdid soldi. Dastlab 1416-1418
yillarda turklar Vengriya jangga bostirib kirdi. Mamlakatdagi feodal tarqoqlik
turklarga qarshi muvaffaqiyatli kurash olib borishga xalaqit berdi. Ichki nizolar
kuchaydi, dehqonlarni ekspuluatatsiya qilish zo raydi. O zaro urushlar, dehqonlarʻ ʻ
g alayoni mamlakatni tobora zaiflashtirdi.
ʻ
Moxach yaqinida mojarlar sulton Sulaymon
armiyasiga yengilib (1526), Vengriyaning
markaziy va janubiy qismi Turkiyaga (150 yil
davomida) qaram bo lib qoldi, g arbiy va
ʻ ʻ
shimoliy qismi Avstriyaga o tdi. Mojar
ʻ
dvoryanlari Avstriya monarxi Ferdinand
Gabsburgni o z qiroli deb tan oldi.
ʻ
Vengriyaning sharqida Transilvaniya knyazligi tashkil topdi , keyinchalik u ham
Avstriyaga qaram bo ʻ lib qoldi (1858).
XVIII asr dan boshlab chet el zulmiga qarshi ozodlik kurashi kuchaydi,
bu kurash Ferens II rahbarligida 10 yil davom etib, pirovardida mag lubiyatga
ʻ
uchradi. 1711-yilgi Satmar sulhiga muvofiq, Avstriya o z ta sirini butun Vengriya
ʻ ʼ
hududiga o tkaza boshladi. Gabsburglar o tkazgan qator islohotlar va „ma rifatli
ʻ ʻ ʼ
absolyutizm“ siyosatiga qaramay, 18-asr oxiridagi Fransuz burjua inqilobi ta sirida
ʼ
Vengriyada Avstriya hukmronligiga qarshi norozilik kuchaydi. 1848-yil 15-martda
Vengriyada pomeshchiklar tuzumi va Avstriya zulmiga qarshi inqilob boshlandi.
1849-yil 5-yanvarda Avstriya qo shinlari Vengriya poytaxtiga kirdi. Vengriyaning
ʻ
barcha qonunlari bekor qilindi, mamlakat Avstriyaning viloyatiga aylantirildi.
1867-yil Avstriya hukumati venrep hukmron doiralari bilan kelishib Avstriya-
Vengriya monarxiyasini tuzdi.
Birinchi jahon urushi natijasida bu monarxiya parchalandi. 1918-yil oktabrdagi
inqilob natijasida Vengriya mustaqil davlatga aylandi (16-noyabrda respublika deb
e lon qilindi).
ʼ
XIX asr oxiri — XX asr boshlarida Avstriya-Vengriya imperiyasi
6

Siyosiy tuzum.
Avstriya-Vengriya imperiyasi 1867-yilda Avstriya va Vengriyaning hukmron
tabaqalari o‘rtasidagi bitim asosida vujudga keldi. Imperiyaning Avstriya qirolligi
tarkibiga Chexiya, Moraviya, Galitsiya va Bukovina, Vengriya tarkibiga esa
Slovakiya, Xorvatiya va Transilvaniya kirgan. Shu yilning o‘zida imperiyaning
yangi konstitutsiyasi qabul qilingan. Unga ko‘ra, imperiyaning umumiy hukmdori
Avstriya imperatori bo‘lgan. Imperator Gabsburglar sulolasi vakili edi. Sulola
imperiyani 1867-yildan 1918-yilgacha boshqargan. Imperiya tashkil etilgan paytda
imperator Frans Iosif II edi. Avstriyada imperator hokimiyati rasman Reyxstag,
Vengriyada esa Seym tomonidan cheklangan.
Binobarin, Avstriya-Vengriya konstitutsiyaviy monarxiya edi. Imperiya tashkil
etilgach, quyidagi 3 ta umumimperiya vazirligi tashkil etilgan: 1. Tashqi ishlar. 2.
Harbiy va dengiz. 3. Moliya. Boshqa vazirliklar imperiyaning har ikki qismida
ham mustaqil faoliyat yuritganlar. Vengriya o‘z parlamentiga, ijroiya
hokimiyatiga, siyosiy va ma’muriy muxtoriyatiga ega bo‘lgan. Imperiya
aholisining aksariyatini bo‘ysundirilgan slavyan xalqlari tashkil etgan. 2
Avstriya-Vengriyaning iqtisodiy taraqqiyoti
XIX asrning so‘nggi choragida Avstriya-Vengriya Yevropaning rivojlangan
davlatlariga nisbatan qoloq mamlakat edi. Mamlakatda o‘rta asr feodalizm
sarqitlarining saqlanib qolgani ilg‘or Yevropa mamlakatlariga nisbatan sanoat
taraqqiyoti sekinlashuviga sabab bo‘ldi. 1890-yillarda shahar aholisi butun
Avstriya-Vengriya aholisining faqat uchdan birini tashkil qilardi. Hatto
imperiyaning eng rivojlangan qismi bo‘lgan Avstriyada ham qishloq aholisi
ko‘pchilikni tashkil etardi.
Imperiyaning industrial tumanlari Quyi Avstriyada va Chexiyada ishlab
chiqarishning markazlashuvi va monopoliyalarning vujudga kelish jarayoni
jadallik bilan bordi. XX asr boshlariga kelib ssuda kapitali, asosan, Venadagi yirik
banklarda to‘plandi. Mamlakat hayotida moliya oligarxiyasining ta’siri kuchayib
bordi. Ayni paytda imperiya taraqqiyotining o‘ziga xos yana bir xususiyatini uning
2
Avstriya-Vengriya imperiyasi" OʻzME. A-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
7

chet el kapitaliga qaramligi kuchayib borgani tashkil etdi. Fransiya, Belgiya,
Germaniya banklari qarz berish, sanoatga mablag‘lar yo‘naltirish orqali Avstriyani
o‘z kapitallari bilan to‘ldirib tashladi. Avstriya-Vengriya sanoatining metallurgiya,
mashinasozlik, elektrotexnika va shu kabi tarmoqlari Germaniya firmalari
tomonidan moliyaviy jihatdan ta’minlanib turildi. Nemis kapitalining to‘qimachilik
va mashinasozlik korxonalarida ham mavqeyi yuqori edi. Nemis kapitali qishloq
xo‘jaligiga ham suqilib kirdi. Avstriyaning 200 000 gektar yeri nemis
pomeshiklariga tegishli edi.

Ijtimoiy harakat.
Imperiya mehnatkashlari o‘z haq-huquqlari uchun kurash olib borishgan.
Chunonchi, 1869-yilda imperiya poytaxti Vena shahrida ishchilarning ommaviy
namoyishi o‘tkazildi. Namoyishchilar demokratik erkinliklar berilishini talab qildi.
Hukumat bunga javoban, Avstriya ishchilar harakatining rahbarlarini davlatga
xiyonatda aybladi. Sud ularni uzoq muddatga ozodlikdan mahrum etdi. Avstriya
hukumati ham Bismarkdan o‘rnak olib, 1884-yilda ishchilar harakatiga qarshi
favqulodda qonun joriy etdi. Qonun ishchilar harakatiga qarshi politsiyaʻʻ ʼʼ
terrorining kuchaytirilishiga ruxsat berdi. 80-yillar oxiriga kelib, kasaba
uyushmalari tarqatib yuborildi. Ishchi gazetalarini nashr etish to‘xtatildi. Shunday
bo‘lsa-da, ishchilar kurashni davom ettirdi. 1889-yilda esa Avstriya sotsial-
demokratik partiyasi (ASDP) tuzildi.
Partiya dasturida siyosiy erkinliklarni joriy etish, parlamentni umumiy, teng,
to‘g‘ri, yashirin ovoz berish yo‘li bilan saylash to‘g‘risida qonun qabul qilish,
cherkovni davlatdan, maktabni cherkovdan ajratish, ish kunini qisqartirish kabi
8

talablar bor edi. Ishchilar harakati tobora kuchayib boravergach, 1907-yilda
hukumat saylov tizimi islohoti haqida qonun qabul qilishga majbur bo‘ldi. Unga
ko‘ra, 24 yoshli erkaklar saylash va saylanish huquqiga ega bo‘ldi.
Milliy-ozodlik harakati.
Imperiyada har qanday sharoitda ham slavyan xalqlarining mustamlaka
holatini saqlab qolishga intiluvchi shovinistik kayfiyatdagi kuchlar ham o‘z siyosiy
partiyalarini tuzdi. Bu partiyalardan biri Pangerman partiyasi, ikkinchisi esa
Xristian sotsialistlar partiyasi deb ataldi. Ko‘proq avstriyalik katoliklardan iborat
bo‘lgan Xristian sotsialistlar partiyasi arboblari Buyuk Germaniya g‘oyasiniʻʻ ʼʼ
sinfiy tinchlikni targ‘ib qilish, barcha ijtimoiy nizolarni inoqlik va muhabbat
ʻʻ
ruhida hal qilishga da’vat qilish va antisemitizmni targ‘ib qilish bilan qo‘shib
ʼʼ
olib borishdi. Biroq hukmron doiralar slavyan xalqining milliy-ozodlik harakatini
to‘xtatolmadi. Chex muxolifati Chexiyaga ham siyosiy huquqlar berilishini talab
qildi. Hukumat bunga javoban ta’qib choralarini kuchaytirib yubordi.
1868-yil hatto Chexiyada qamal
holati joriy qilindi. Biroq bu usul chex
muxolifatini sindira olmadi. Kurash
ʻʻ ʼʼ
davom etdi, nihoyat 1880-yilda
Chexiyada sud va ma’muriy ishlar uchun
ikki til joriy qilindi. 1882-yildan boshlab
Praga universitetida ham o‘qitish ikki tilda (nemis va chex) olib boriladigan bo‘ldi.
Galitsiyadagi ukrain va polyak aholisi ham milliy zulm ostida edi. Avstriya
hukumati Galitsiyadagi hukmron doiralar bilan bitim tuzib, o‘lkani idora qilishda
ularga rahbarlik rolini berdi. XIX asrning so‘nggi o‘n yillarida milliy zulm yanada
kuchaydi. Zakarpatyedagi ukrain aholisi vengrlashtirildi . Xorvatiya doimo
ʻʻ ʼʼ
harbiy yoki favqulodda holatda tutildi, xalq noroziligi qattiq ta’qiblar bilan
shafqatsiz bostirildi. Xorvatiyadagi milliy-ozodlik harakatiga Vengriya hukumati
1912-yilda Xorvatiya Seymini tarqatib yuborish va konstitutsiyani to‘xtatib
qo‘yish bilan javob berdi.
Iqtisodiy inqiroz.
9

1912-yilda Avstriya-Vengriyada og‘ir iqtisodiy inqiroz yuz berdi.
Oqibatda yirik sanoat va savdo korxonalari sindi. Imperiya eksport salohiyati
keskin kamaydi. Bu esa iqtisodiy inqirozni yanada chuqurlashtirib yubordi.
Mehnatkash xalq ommasining turmush darajasi pasaydi. Imperiya hukmron
tabaqalari milliy zulmni yanada kuchaytirdi. Oqibatda iqtisodiy va milliy-ozodlik
kurashi keskinlashdi.
Imperiyadagi og‘ir vaziyatga qaramay, Vengriya hukmron doiralari Avstriyaning
Bolqondagi bosqinchilik siyosatida faol qatnasha boshladi. Hatto armiya qaytadan
tuzildi. Bu — imperiyaning urushga tayyorgarlik ko‘rayotganini anglatardi.
Mamlakatni harbiylashtirishga, urushga tayyorgarlik ko‘rilayotganiga va milliy
zulmga qarshi Vengriyaning asosiy shahri Budapesht shahrida ko‘p ming kishilik
namoyish o‘tkazildi.
Umumiy norozilik yalpi ish tashlashlarga olib keldi. Namoyishchilarga
qarshi politsiya kuchlari yuborildi. Oqibatda Budapesht barrikadalarga to‘lib ketdi.
Kuchlar nisbati teng emasdi. Shuning uchun ham ishchilar namoyishni to‘xtatishga
majbur bo‘ldi. Ijtimoiy harakat va imperiya tarkibidagi slavyan xalqlarining milliy-
ozodlik uchun kurashi Avstriya-Vengriya imperiyasi chuqur inqiroz davriga
kirganini ham anglatardi.
Shunday bir sharoitda, ayrim siyosatchi arboblar trializm (uchlik) talabi bilan
chiqishdi. Trializm g‘oyasi imperiyani Avstriya, Vengriya va imperiya tarkibidagi
slavyan xalqlari yerlarini o‘z ichiga oluvchi, har uch tomonni teng huquq asosida
birlashtiradigan federatsiyaga aylantirish degani edi. Biroq federatsiyaning slavyan
qismi kuchayib ketishidan cho‘chigan hukmron doiralar trializm g‘oyasini rad etdi.
Bu hol Birinchi jahon urushi arafasida imperiyada ichki ziddiyatlarning
keskinligicha qolishiga sabab bo‘ldi.
Federatsiya (lotincha — ittifoq) — hududiy jihatdan muayyan siyosiy
mustaqillikka ega bo‘lgan bir necha davlatlardan iborat yagona ittifoq davlat.
Ssuda — moddiy boyliklar garovi hisobiga foiz to‘lash va qaytarib berish sharti
bilan muayyan muddatga qarzga beriladigan pul yoki moddiy boylik.
10

Birinchi jahon urushidan oldin ko plab aristokratik venger oilalari (masalan,ʻ
Esterhazi, Batyaniy va Palfi) Vena shahrida o z saroylariga ega bo lib, u yerda
ʻ ʻ
sulolaning qirollari (ular Avstriya imperatori ham bo lgan) istiqomat qilgan.
ʻ
Ulardan ba zilari bugungi kunda ham ushbu binolarga egalik qilishadi.
ʼ
Birinchi jahon urushiga olib kelgan monarxiyaning halokatli tashqi siyosati uchun
ikkala yetakchi davlatlarning siyosatchilari va generallari, Avstriya nemislari va
vengerlar javobgar edi. Ikkala davlatning ham millionlab fuqarolari boshqa
mamlakatlar hududida yashagan: avstriyaliklarga Chexiya va Moraviya nemislarini
o z respublikalariga qo shishga ruxsat berilmadi,
ʻ ʻ
vengerlar Transilvaniya mojarlarini Ruminiyaga , Chexoslovakiyaga ( hozirgi Slova
kiya ) va Dunay shimolidagilarga qoldirishga majbur bo ʻ lishdi .
1919-yildagi Versal shartnomasi va 1920-yil Trianon shartnomasiga ko ra
ʻ ,
Vengriya o zining
ʻ Deutsch-Westungarn deb nomlangan eng g arbiy qismini ʻ
Avstriyaga berishga majbur bo ldi
ʻ [2] [3]
., chunki bu tumanlarda asrlar davomida
nemislar yashagan. Hudud Avstriyaning yangi Burgenland ( nemischa : Odenburg
(hozirgi veng. : Sopron ) davlatining poytaxti qilinadigan bo ldi. Vengriya bu
ʻ
shahardan voz kechishga rozi bo lmadi, shuning uchun ittifoqchi kuchlar
ʻ
referendum o tkazishni buyurdilar, bunda vengerlar g alaba qozondi. Garchi
ʻ ʻ
ko plab avstriyaliklar so rovlarni tartibsiz deb hisoblashgan bo lsa-da, natija qat iy
ʻ ʻ ʻ ʼ
deb hisoblangan. Avstriyaliklar tomonidan Burgenland deb atalgan hudud 1921-
yilning kuzida Avstriyaga berilgan. Hatto bugungi kunda ham venger tili
Burgenlandning ba zi jamoalarida rasmiy til sifatida ishlatilishi mumkin. Vengriya
ʼ
aristokratlari Esterhazys va Batthyanys kabi o zlarining ulkan mulklarini 1945-
ʻ
yilda Vengriya mulklari ekspropriatsiya qilinganidan keyin ham Avstriyada saqlab
qolishgan.
Avstriya-Vengriya imperiyasi tashqi siyosatining markazida, asosan,
Bolqon yarimoroli yotgan.
Shuning uchun u Bolqonda egallab olgan slavyan xalqlari yerlarida mustahkam
o‘rnashib olishga, Rossiyaning Bolqon yarimorolidagi ta’sirini keskin
kamaytirishga jon-jahdi bilan harakat qilgan. Avstriya-Vengriyaning yakka o‘zi bu
11

vazifaning uddasidan chiqolmasdi. Shuning uchun ham u Germaniya bilan
yaqinlashdi. O‘z navbatida Germaniya ham bu yaqinlashuvdan manfaatdor edi.
Chunki bu davrda Germaniya buyuk davlatlar o‘rtasida bo‘linib bo‘lgan dunyoni
yana qayta bo‘lishga intilayotgandi. Bu maqsadning ro‘yobga chiqishi uchun
Germaniyaga, albatta, ittifoqchi zarur edi. Natijada 1879-yilda bu ikki imperiya
o‘rtasida ittifoq shartnomasi tuzildi. striya-
Bu ikki imperiya, asosan, Bolqon yarimorolidagi yerlarga ko‘z tikkandi. Avstriya-
Vengriya bu yerda slavyan xalqlarini o‘ziga bo‘ysundirishga, ularning
mamlakatlarini esa mustamlakaga aylantirishga urinardi. Ayni paytda Bolqonda
Turkiya katta mustamlaka hududlariga ega edi. Slavyan xalqlari o‘z milliy-
ozodliklari uchun doimiy kurash olib borgan. Bu kurashda ular Rossiyaga
tayangan. Rossiya slavyan xalqlarining milliy-ozodlik kurashini qo‘llab-quvvatlash
barobarida o‘zi ham Bolqonda mustahkam o‘rnashib olishga intilgan. Binobarin,
bu uch imperiyaning manfaatlari Bolqonda surunkali to‘qnashib turgan. Avstriya-
Vengriyaning Bolqonga nisbatan yuritgan siyosati Rossiya bilan
munosabatlarining yomonlashuviga olib kelgan. Bu ikki imperiya o‘rtasida
qachonlardir urush chiqishi muqarrar edi.
1878-yilda bo‘lib o‘tgan Berlin kongressida Avstriya-Vengriya Bolqondagi
Bosniya va Gersegovinani bosib olish huquqini qo‘lga kiritdi. Uning maqsadi bu
hududni qulay imkoniyat tug‘ilishi bilanoq bosib olish edi. Nihoyat 1908-yilda
Avstriya-Vengriya o‘z maqsadini amalga oshirdi. Bu esa Avstriya-Vengriya va
Rossiya munosabatlarini yanada keskinlashtirib yubordi. Ayni paytda bu hodisa
slavyan xalqlari orasida Rossiya obro‘siga ham putur yetkazdi. Chunki Rossiya
Avstriya-Vengriya istilosining oldini ololmadi. Bunga Germaniyaning Avstriya-
Vengriyani qo‘llab-quvvatlashi, uning Rossiyaga qarshi urush e’lon qilishi
mumkinligi haqidagi do‘q-po‘pisalari sabab
bo‘ldi.
Italiya manfaatlarining Shimoliy Afrikada
to‘qnashuvi oxir-oqibatda 1911-yilda ular
o‘rtasida urush kelib chiqishiga olib keldi. Bu
12

urushda Turkiyaning yengilishi uni yanada zaiflashtirdi. Bu omil janubiy slavyan
xalqlarining Turkiya zulmidan ozod bo‘lishlari uchun olib borilayotgan
kurashlarining yanada kuchayishiga qulay sharoit yaratgandi. Bu qulay sharoitdan
foydalangan Bolqonning mustaqil davlatlari Bolgariya, Serbiya, Chernogoriya va
ularga qo‘shilgan Gretsiya tez orada Bolqon ittifoqini tuzdi. Ittifoq 1912-yilda
Turkiyaga qarshi urush boshladi. Bu urush tarixga Birinchi Bolqon urushi nomiʻʻ ʼʼ
bilan kirgan. Bu urush Bolqon slavyanlari va greklarning Turkiya hukmronligidan
ozod bo‘lishi bilan tugadi. Biroq ittifoqchilar Turkiyadan ozod etilgan hududlarni
bo‘lish masalasida o‘zaro kelisha olmadi.
Bunga Bolgariyaning hammadan ko‘p ulush olishga urinishi sabab bo‘ldi.
Uning da’volari Avstriya-Vengriya tomonidan qo‘llab-quvvatlandi. Avstriya-
Vengriya shu yo‘l bilan Buyuk Britaniya, Fransiya va Rossiya madadiga
tayanayotgan Bolqon ittifoqini buzib yubormoqchi edi. Chunki bu ittifoqning
mavjudligi Avstriya-Vengriyaga Bolqonda mustahkam o‘rnashib olishga imkon
bermasdi. Avstriya-Vengriya o‘z maqsadiga erishdi ham. Oqibatda 1913-yilda
Bolgariya Serbiya va Gretsiyaga hujum qildi. Shu tariqa Ikkinchi Bolqon urushi
boshlanib ketdi. Bu urushda Chernogoriya va Ruminiya Serbiya va Gretsiyaga
yordam berdi. Kechagi umumiy dushman — Turkiya ham Bolgariyaga qarshi
urushda qatnashdi. Ikkinchi Bolqon urushida Bolgariya yengildi va qo‘lga
kiritilgan hududlarining bir qismini yo‘qotdi. Urush natijasida Serbiya Bolqonning
yetakchi davlatiga aylandi.
Endi Avstriya-Vengriya va Germaniya o‘z oldilarida kuchayib borayotgan
Serbiyani yanchib tashlash va shu orqali Rossiyaning Bolqondagi ta’siriga putur
yetkazish maqsadini qo‘yishdi.
Avstriya-Vengriyaning maqsadlari uni tashqi siyosatda Germaniyaga mutlaq
qaram qilib qo‘ydi. Avstriya-Vengriya urushga tayyorgarlik ko‘ra boshladi.
Mamlakatda qisman safarbarlik ham o‘tkazildi. 1914-yilda esa parlament tarqatib
yuborildi. Ana shunday qaltis vaziyatda, serb millatchilari tomonidan 1914-yil 28-
iyulda Avstriya-Vengriya taxti vorisi Frans Ferdinandning o‘ldirilishi Avstriya-
13

Vengriya hukmron tabaqalarining urushni boshlab yuborishlari uchun bahona
bo‘ldi. Mamlakatda harbiy diktatura o‘rnatildi.
1.2. Avstriya va Vengriyaning hukmron sinflari o rtasidagi bitimʻ .
Istanbul ommaviy tartibsizliklarni keltirib chiqarishdan qo’rqib, rasman
g’azablandi. Usmonli imperiyasi Avstriya-Vengriya tovarlariga boykot e’lon qildi.
Bosniya va Gersegovinaning anneksiya qilinishi bilan deyarli bir vaqtda
Bolgariyaning Ferdinand o zini qirol deb e lon qilgani va Bolgariya Turkiyadan
ʻ ʼ
to liq mustaqil bo lganligi (Bolgariya rasman Sulton hukmronligi ostidagi avtonom
ʻ ʻ
knyazlik bo lgan) Bolqonda alohida tashvish uyg otdi. Biroq tez orada Istanbul pul
ʻ ʻ
deklaratsiyasi bilan qanoatlantirdi. Bolgariya esa mustaqil davlat sifatida tan
olindi.
Lekin Serbiya ayniqsa g’azablandi. Serbiya uchun Bosniya va Gertsegovina
iqtisodiy, siyosiy va harbiy edi. Serblar eng katta jamoa bo’lgan Bosniya-
Gersegovinaning Vena nazorati ostiga o’tishi “Katta Serbiya” ni yaratish rejalarini
dafn qildi. Serbiyaning harbiy 14 trategic pozitsiyasi yomonlashmoqda, endi
Serbiya davlati Avstriya-Vengriya hududi bilan uch tomondan o’ralgan edi.
Serbiya va Chernogoriyada Bosniya va Gertsegovina tarixan Serbiya viloyati
bo’lgan, shuning uchun u ular o’rtasida bo’linib, barcha Serbiya hududlariga
kiritilishi kerak, deb ishonilgan. 6 oktyabr kuni Serbiya va Chernogoriya
hukumatlari o z mamlakatlarida safarbarlik e lon qildi. Belgrad harbiy xarajatlar
ʻ ʼ
uchun qo’shimcha mablag’ ajratdi. 8 oktabr Berlin mojaro kengaygan taqdirda
Venaga yordam va’da qildi. Fon Gyotsendorf boshchiligidagi avstriyalik qirg‘iylar
Belgrad bilan mojaroni harbiy yo‘l bilan hal qilmoqchi edilar. Avstriya-
Vengriyada safarbarlik boshlandi, qo’shinlar Serbiya chegarasida to’plandi.
U urushga ketdi.
Biroq, urush boshlanmadi. Serbiya-Avstriya-Vengriya esa Rossiyani kuzatib turdi.
Markaziy kuchlarning, ayniqsa Avstriya-Vengriya imperiyasining urushga
tayyorligi to'liq emas edi. Shu sababli, Berlin qattiq harakat qilgan bo'lsa-da, Vena
va Sankt-Peterburg. U Sankt-Peterburg o'rtasidagi munosabatlarni diplomatik
yo'llar bilan tartibga solishga harakat qildi.
14

Yaponiya bilan urush va inqilobdan zaiflashgan Rossiya, ayniqsa, Avstriya-
Vengriyani qo'llab-quvvatlagan Germaniya pozitsiyasini hisobga olgan holda, jang
qilishni xohlamadi. Imperiyani Buyuk Evropa urushiga jalb qilish xavfini eng
yaxshi tushungan Rossiya hukumati rahbari Pyotr Stolypin nemislar va
avstriyaliklar bilan to'g'ridan-to'g'ri to'qnashuvga qarshi chiqdi. "Urushni boshlash
- bu inqilob kuchlarini bo'shatishdir", dedi u.
Serblar vazminlik ko'rsatishga
ilhomlantirildi. 1909 yil 2 martda
Rossiya, Angliya, Fransiya,
Italiya va Germaniya vakillari bu
masalani Yevropada urushga olib
kelmaslik uchun Belgradga
ilovani tan olishni taklif qilishdi.
10-mart Serbiya hukumati
Bosniya va Gertsegovinaning anneksiyasini qabul qilishdan bosh tortdi. 22 mart
kuni Germaniyaning Rossiya imperiyasidagi elchisi graf Purtales Izvolskiyga
"inqirozni hal qilish bo'yicha tavsiyalar" (aslida ultimatum) berdi. Rossiya darhol
aniq javob berishi kerak: ilovani tan olishdan bosh tortish yoki uni tan olishdan
bosh tortish. Qo'shimchalarni qabul qilishdan bosh tortgan taqdirda, Berlin
Avstriya-Vengriya Serbiyaga hujum qilishini aniq aytdi. Berlin, shuningdek,
Serbiyani diplomatik jihatdan qo'llab-quvvatlashni to'xtatishni so'radi.
Rossiya imperatori Nikolay II Berlinning barcha talablarini qabul qildi. Rossiya va
Angliya bosimi ostida Serbiya 1909 yil 31 martda anneksiyani tan oldi.
Zamondoshlar buni rus diplomatiyasining muvaffaqiyatsizligi - "diplomatik
Tsushima" deb atashgan. Bosniya inqirozi tugadi.
Vena o'z g'alabasini nishonlayotgan edi, lekin bu Pirrik edi. Turkiyaning
safarbarlik va rahm-shafqatiga ko'p pul sarflandi. Ma’lum bo‘lishicha, Rossiya
bilan munosabatlar butunlay yomonlashgan. Serbiya va Bosniya-Gersegovinada
avstriyaliklarga qarshi kayfiyat keskin oshdi. Avstriya-Vengriya imperiyasi bir
necha million slavyanlarni qabul qildi, ular orasida serb vatanparvarlari ham ko'p
15

edi. Natijada Gabsburglar davlatida milliy, diniy va siyosiy keskinliklar yanada
kuchaydi.Istanbul ommaviy tartibsizliklarni keltirib chiqarishdan qo'rqib, rasman
g'azablandi. Usmonli imperiyasi Avstriya-Vengriya tovarlariga boykot e'lon qildi.
Bosniya va Gersegovinaning anneksiya qilinishi bilan deyarli bir vaqtda
Bolgariyaning Ferdinand o zini qirol deb e lon qilgani va Bolgariya Turkiyadanʻ ʼ
to liq mustaqil bo lganligi (Bolgariya rasman Sulton hukmronligi ostidagi avtonom
ʻ ʻ
knyazlik bo lgan) Bolqonda alohida tashvish uyg otdi. Biroq tez orada Istanbul pul
ʻ ʻ
deklaratsiyasi bilan qanoatlantirdi. Bolgariya esa mustaqil davlat sifatida tan
olindi.Lekin Serbiya ayniqsa g'azablandi. Serbiya uchun Bosniya va Gertsegovina
iqtisodiy, siyosiy va harbiy edi. Serblar eng katta jamoa bo'lgan Bosniya-
Gersegovinaning Vena nazorati ostiga o'tishi "Katta Serbiya" ni yaratish rejalarini
dafn qildi. Serbiyaning harbiy strategik pozitsiyasi yomonlashmoqda, endi Serbiya
davlati Avstriya-Vengriya hududi bilan uch tomondan o'ralgan edi. Serbiya va
Chernogoriyada Bosniya va Gertsegovina tarixan Serbiya viloyati bo'lgan, shuning
uchun u ular o'rtasida bo'linib, barcha Serbiya hududlariga kiritilishi kerak, deb
ishonilgan. 6 oktyabr kuni Serbiya va Chernogoriya hukumatlari o z
ʻ
mamlakatlarida safarbarlik e lon qildi. Belgrad harbiy xarajatlar uchun qo'shimcha
ʼ
mablag' ajratdi. 8 oktabr Berlin mojaro kengaygan taqdirda Venaga yordam va'da
qildi. Fon Gyotsendorf boshchiligidagi avstriyalik qirg‘iylar Belgrad bilan
mojaroni harbiy yo‘l bilan hal qilmoqchi edilar.
Avstriya-Vengriyada safarbarlik boshlandi, qo'shinlar Serbiya chegarasida
to'plandi. U urushga ketdi. Biroq, urush boshlanmadi. Serbiya-Avstriya-Vengriya
esa Rossiyani kuzatib turdi. Markaziy kuchlarning, ayniqsa Avstriya-Vengriya
imperiyasining urushga tayyorligi to'liq emas edi. Shu sababli, Berlin qattiq
harakat qilgan bo'lsa-da, Vena va Sankt-Peterburg. U Sankt-Peterburg o'rtasidagi
munosabatlarni diplomatik yo'llar bilan tartibga solishga harakat qildi. 3
Yaponiya bilan urush va inqilobdan zaiflashgan Rossiya, ayniqsa,
Avstriya-Vengriyani qo'llab-quvvatlagan Germaniya pozitsiyasini hisobga olgan
holda, jang qilishni xohlamadi. Imperiyani Buyuk Evropa urushiga jalb qilish
3
Karin Olechowski-Hrdlicka: Die gemeinsamen Angelegenheiten der Österreichisch-Ungarischen Monarchie.
Frankfurt am Main 2001, . 52-54.
16

xavfini eng yaxshi tushungan Rossiya hukumati rahbari Pyotr Stolypin nemislar va
avstriyaliklar bilan to'g'ridan-to'g'ri to'qnashuvga qarshi chiqdi. "Urushni boshlash
- bu inqilob kuchlarini bo'shatishdir", dedi u. Serblar vazminlik ko'rsatishga
ilhomlantirildi. 1909 yil 2 martda Rossiya, Angliya, Fransiya, Italiya va Germaniya
vakillari bu masalani Yevropada urushga olib kelmaslik uchun Belgradga ilovani
tan olishni taklif qilishdi. 10-mart Serbiya hukumati Bosniya va Gertsegovinaning
anneksiyasini qabul qilishdan bosh tortdi. 22 mart kuni Germaniyaning Rossiya
imperiyasidagi elchisi graf Purtales Izvolskiyga "inqirozni hal qilish bo'yicha
tavsiyalar" (aslida ultimatum) berdi. Rossiya darhol aniq javob berishi kerak:
ilovani tan olishdan bosh tortish yoki uni tan olishdan bosh tortish.
Qo'shimchalarni qabul qilishdan bosh tortgan taqdirda, Berlin Avstriya-Vengriya
Serbiyaga hujum qilishini aniq aytdi. Berlin, shuningdek, Serbiyani diplomatik
jihatdan qo'llab-quvvatlashni to'xtatishni so'radi. Rossiya imperatori Nikolay II
Berlinning barcha talablarini qabul qildi. Rossiya va Angliya bosimi ostida Serbiya
1909 yil 31 martda anneksiyani tan oldi. Zamondoshlar buni rus diplomatiyasining
muvaffaqiyatsizligi - "diplomatik Tsushima" deb atashgan. Bosniya inqirozi
tugadi. Vena o'z g'alabasini nishonlayotgan edi, lekin bu Pirrik edi.
Turkiyaning safarbarlik va rahm-shafqatiga ko'p pul sarflandi. Ma’lum
bo‘lishicha, Rossiya bilan munosabatlar butunlay yomonlashgan. Serbiya va
Bosniya-Gersegovinada avstriyaliklarga qarshi kayfiyat keskin oshdi.
Avstriya-Vengriya imperiyasi bir necha million slavyanlarni qabul qildi, ular
orasida serb vatanparvarlari ham ko'p edi. Natijada Gabsburglar davlatida milliy,
diniy va siyosiy keskinliklar yanada kuchaydi.Tsisleytaniya (Avstriya imperatorlik
tojining bevosita nazorati ostidagi hududlar) ham, Vengriya toji ham milliy va
diniy nizolarning yanada keskinlashishidan qo'rqib, viloyatni o'z qaramog'iga
olishni xohlamadi: mintaqa aholisining 40% dan ko'prog'i, bosniyaliklar 30% dan
ortig'i.
, Slavyan musulmonlari va 20% dan ortig'i - Xorvatiya katoliklari. Shuning uchun
viloyat imperator va qirollik moliya vazirligi tomonidan boshqarilgan. Viloyatda
siyosiy, etnik va diniy vaziyat tinch edi, chunki avstriyaliklar mahalliy aholi bilan
17

bir-biriga qarshi turmaslikka harakat qilishdi. Hokimiyat Usmonli imperiyasining
ilgari rivojlanmagan viloyatining iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishi uchun ko'p
ishlarni qildi. Gerentalning fikricha, Bosniya-Gersegovinaning oxir-oqibat
anneksiya qilinishi, Gabn monarxiyasiga qonuniy sodiqlik imperiyaning Bolqon
yarim orolidagi mavqeini mustahkamlaydi. Bundan tashqari, Turkiyada “Yosh
turklar” to‘ntarishi sodir bo‘ldi va konstitutsiya tiklandi. Bosniya-Gersegovina
rasman Turkiya tarkibida qoldi va Turkiya parlamentiga o‘z deputatlarini yuborish
huquqiga ega edi. Bu viloyatda turk ta'sirining kuchayishiga, Vena kuchini
zaiflashishiga va kelajakda oldindan aytib bo'lmaydigan oqibatlarga tahdid solishi
mumkin.
1908 yil 19 avgust Herental vazirlar mahkamasi yig'ilishida Bosniya-Gersegovina
qo'shimchasiga vaqt ajratayotganini aytdi. Uning so‘zlariga ko‘ra, bu jiddiy
diplomatik asoratlarni keltirib chiqarmasdan amalga oshirilishi mumkin. Bu
g'oyani Avstriya Bosh shtab boshlig'i Konrad fon Gyetsendorf va Avstriya-
Vengriyaning hal qiluvchi harakatlarining boshqa tarafdorlari qo'llab-
quvvatladilar. Shu bilan birga, taxt vorisi, ilgari Erental va Xetzendorflar bilan
yaxshi munosabatda bo'lgan Frants Ferdinand ilovani sarguzasht deb hisobladi:
"Men bunday namoyishlarga, xonadonimizning yomon ahvoliga qat'iy
qarshiman ...". Keksa imperator ikkilanib qoldi.
Viloyatni qo'shib olish vasvasasi kuchli edi, lekin Vena harakatlari Sent-Luisga
qarshi edi, bu Frants Jozefning rejalariga kirmadi. Bu Sankt-Peterburg bilan
ziddiyatga olib kelishi mumkin. Avstriya tashqi ishlar vaziri fon Gerental Italiya
bilan kelishuvga erishdi va Gabsburglar Liviyani egallashi uchun kelajakdagi
Italiya-Turkiya urushiga aralashmaslikka va'da berdi. Italiya bilan munosabatlarni
barqarorlashtirdi. Men ham Istanbul fikriga qo'shilaman. Turkiya qo'shib olingan
yer uchun 2,5 million lira tovon oldi. Bundan tashqari, Vena Novipazarskiy
qo'riqxonasiga da'vo qilishdan voz kechdi. O'sha paytda Turkiyaning ta'siri katta
bo'lgan Germaniya bu kelishuvni qo'llab-quvvatladi.
Gerental Peterburg bilan kelishuvga erishishga va'da berdi. 1908 yil 15-16
sentyabrda Buchlau qal'asida (Moraviyadagi Buchlov) Rossiya tashqi ishlar vaziri
18

Aleksandr Izvolskiy va Gerental o'rtasida uchrashuv bo'lib o'tdi. Tomonlar
dastlabki norasmiy kelishuvga erishgan. Vena Sankt-Peterburg harbiy kemalari
uchun Bosfor va Dardanel bo'g'ozlaridan erkin o'tish huquqini qabul qildi. Sankt-
Peterburg bahsli mamlakatning Avstriya tomonidan anneksiya qilinishini tan oldi.
Aslida Bosniya va Gertsegovinaning anneksiya qilinishi Rossiyaning iqtisodiy va
harbiy-strategik manfaatlariga taalluqli emas edi. Avstriya-Vengriya bor-yo'g'i 30
yil davomida bor narsaga ega bo'ldi.
Biroq, St. Peterburgning munosabati shiddatli edi. Buning sababi,
Izvolskiyning bunday muzokaralar olib borish vakolatiga ega emasligi va Gerental
(Izvolskiy bo'yicha) Alvolskiyni aldaganligi edi. Vena ikki kuch uchun "to'g'ri
daqiqani" kutmadi. Avstriya-Vengriya hukumati 1908 yil 5 oktyabrda yilning
munozarali viloyat qo'shimchasini va Rossiya hukumatining ushbu harakatni
qo'llab-quvvatlashini e'lon qildi. O'sha paytda Parijda bo'lgan rossiyalik vazir
matbuotdan Erentalning muammolarini bilib oldi va barcha kelishuvlarni rad etdi
(Rossiya jamoatchiligi Izvolskiyni qattiq tanqid ostiga oldi). Sankt-Peterburgni
Parij va London qo'llab-quvvatladi. Ammo frantsuzlar va inglizlar unchalik xafa
bo'lmadilar, ular bo'g'ozlardan xavotirda edilar. Avstriya-Vengriyaga nisbatan aniq
chora ko'rilmadi.
Rossiya imperiyasi bilan ittifoqqa qaytishni qo'llab-quvvatlaganlar va Vena va
Berlin tomonidan boshqariladigan siyosatchilar o'rtasida ichki kurash bor edi. Qirol
Ferdinand qarama-qarshi siyosiy guruhlar o'rtasida mohirona manevr qildi.
1912 - 1913 yillarda Birinchi Bolqon urushi
natijasida Turkiya mag'lubiyatga uchradi.
Bolgariya Adrianopolni va Frakiyaning muhim
qismini Usmonlilardan oldi. Turkiya ham Egey
dengiziga chiqish imkoniyati bilan
Makedoniyaning katta qismini yo'qotdi. Biroq,
Makedoniya Bolgariya, Serbiya va Gretsiya
o'rtasidagi bahsli hududga aylandi. Bolgariya
rahbariyatining bostirib bo'lmaydigan ishtahasi o'zining sobiq ittifoqchilari -
19

Serbiya va Gretsiyaga qarshi urush boshladi (Ikkinchi Bolqon urushi). Yangi
urushda Bolgariya armiyasi sobiq ittifoqchilaridan og'ir mag'lubiyatga uchradi.
Bolgariya Frakiyaga, jumladan Turkiyani urushga olib kelgan Adrianopol
hududiga qaytishga majbur bo'ldi. Bolgariyadagi diplomatik kurash 1915 yilgacha
davom etdi va oxir-oqibat Avstriya-Vengriya va Germaniya imperiyalari bilan
ittifoq tarafdorlari tomonidan g'alaba qozondi. Bosniya va Gertsegovinaning
qo'shilishi. Bolqon yarim orolidagi Bosniya inqirozi Avstriya-Vengriya hukumati
qiyin vaziyatga tushib qoldi. Avstriya-Vengriya imperiyasining harbiy-iqtisodiy
salohiyati Serbiyani mag'lub etish uchun etarli edi, ammo serblar ortida katta rus
qo'shinlari turardi. Va Rossiya imperiyasi bilan mumkin bo'lgan urushda
muvaffaqiyatga ishonish mumkin emas edi. Shuning uchun Vena sudi Belgradga
nisbatan ehtiyotkorlik bilan harakat qilishi kerak edi. Germaniyaning yordami
kuchlar muvozanatini o'zgartirishi mumkin. Biroq, Germaniya hukumati hozircha
vaziyatni yomonlashtirmaslikka harakat qildi. Bundan tashqari, Germaniyaning
Bolqon yarim orolidagi iqtisodiy ekspansiyasi Avstriya-Vengriya manfaatlariga
zid edi. Turkiyani Rossiyaga qarama-qarshi og'irlik sifatida ishlatish mumkin emas
edi, chunki Istanbul jiddiy ittifoqchi sifatida ko'rilmagani uchun
ichki muammolar tufayli zaiflashdi.
Biroq, barcha muammolarga qaramay, Vena tashqi siyosati keskin va
tajovuzkor bo'lib qoldi. Agressiya strategiyasi baron (keyinchalik jadval) Alois fon
Gerental tomonidan boshlangan, 1899 - 1906. Sankt-Peterburgda elchi, 1906 -
1912 - Avstriya-Vengriya tashqi ishlar vaziri. Eretale tashabbuskor va qat'iyatli
odam edi. U tashqi ishlar vaziri Agenor Goluxovskiyni almashtirdi, u ehtiyotkorlik
bilan, odatda konservativ siyosat olib bordi, u faol harakatlar bilan birga
muammolarni hal qilishda tashabbus ko'rsatishdan qochdi. Uning Bolqonda
bo‘lgan davrida Bolqonda ham status-kvo saqlanib qolgan.
Qizig‘i shundaki, Erental Peterburgda elchi bo‘lib ishlaganida rus tilini yaxshi
o‘rgangan va rus podshosi Aleksandr II bilan tanishgan. U Nikolay saroyida
hamdardlik bildirdi. Erentalning o'zi Rossiyaning dushmani emas edi, bundan
tashqari u "uch imperatorning ittifoqi" ni (Germaniya, Avstriya-Vengriya va
20

Rossiya) siyosiy ideal sifatida ko'rdi. Shuning uchun Erental davrida Rossiya-
Avstriya munosabatlarining keskin keskinlashishini tarixning istehzosi deb
hisoblash mumkin.
Falokat tomon:
Birinchi jahon urushi arafasida Avstriya-Vengriya tashqi siyosati. Graf,
Avstriya-Vengriya tashqi ishlar vaziri (1906 - 1912) Alois fon Gerental Shu bilan
birga, Germaniya Avstriya-Vengriya bilan ittifoqini mustahkamlashi kerak edi, bu
esa nihoyat Frantsiya, Rossiya va Angliya bilan qarama-qarshilikka yo'l ochdi.
1908 yilda kansler Byulov ochiqchasiga aytdiki, Bolqondagi Germaniya faqat
iqtisodiy manfaatlar va istaklarga ega, Berlin uchun do'st Avstriya-Vengriyaning
ehtiyojlari va manfaatlari hal qiluvchi bo'ladi. Shunday qilib, Berlin Bolqondagi
kengayishini kengaytirish uchun Venaga baraka berdi. 4
30 yil davomida Bosniya va Gertsegovina Avstriya-Vengriya
imperiyasining de-fakto qismi edi. 1878 yilda avstriyaliklar viloyatni bosib oldilar.
De-yure, bu viloyat Usmonlilar imperiyasining bir qismi edi.
Bu mintaqada Turkiya rasmiylaridan bayramlarda osilgan yarim oy bayroqlaridan
boshqa hech narsa qolmadi. 1890-yillarda shahar aholisi butun Avstriya-Vengriya
aholisining faqat uchdan birini tashkil qilardi. Hatto imperiyaning eng rivojlangan
qismi bo‘lgan Avstriyada ham qishloq aholisi ko‘pchilikni
tashkil etar edi. 5

1.3. Avstriya-Vengriya imperiyasi 1867-yilda.
1867-yilda tuzilgan Avstriya-Vengriya bitimi Vengriyaning
iqtisodiy jihatdan rivojlanishi uchun ma’lum turtki bo‘ldi. Vengriya
ko‘miri bazasida sanoatning metallurgiya tarmog‘i rivojlana boshladi.
Lekin, Vengriyaning asosiy sanoat tarmog‘i oziq-ovqat sanoati
bo‘lib qolaverdi. 1898-yilda Vengriyaning ishlab chiqarilgan oziqovqat
mahsulotlari imperiyada ishlab chiqarilgan mahsulotlarning yarmini tashkil etgan.
Imperiyaning industrial tumanlari Quyi Avstriyada va Chexiyada ishlab
4
József Galántai: Der österreichisch-ungarische Dualismus 1867—1918. Budapest 1985, . 69-70.
5
József Galántai: Der österreichisch-ungarische Dualismus 1867—1918. Budapest 1985, . 69-70.
21

chiqarishning markazlashuvi va monopoliyalarning vujudga kelish jarayoni
jadallik bilan bordi. XX asr boshlariga kelib ssuda kapitali, asosan, Venadagi yirik
banklarda to‘plandi. Mamlakat hayotida moliya oligarxiyasining
ta’siri kuchayib bordi. Ayni paytda, imperiya taraqqiyotining o‘ziga xos yana bir
xususiyatini — uning chet el kapitaliga qaramligi kuchayib borganligi tashkil etdi.
Fransiya, Belgiya, Germaniya banklari qarz berish, sanoatga mablag‘lar
yo‘naltirish orqali Avstriyani o‘z kapitallari bilan to‘ldirib tashladi.
Avstriya-Vengriya sanoatining metallurgiya, mashinasozlik,
elektrotexnika va shu kabi tarmoqlari Germaniya firmalari tomonidan moliyaviy
jihatdan ta’minlanib turildi. Nemis kapitalining
to‘qimachilik va mashinasozlik korxonalarida ham mavqeyi yuqori
edi. Nemis kapitali qishloq xo‘jaligiga ham suqilib kirdi. Avstriyaning 200 000
gektar yeri nemis pomeshiklariga tegishli edi.
Imperiya mehnatkashlari o‘z haq-huquqlari uchun kurash olib borganlar.
Chunonchi, 1869-yilda imperiya poytaxti Vena shahrida ishchilarning ommaviy
namoyishi o‘tkazildi. Namoyishchilar demokratik erkinliklar berilishini talab
qildilar. Hukumat bunga javoban, Avstriya ishchilar harakatining rahbarlarini
davlatga xiyonatda aybladi.
Avstriya hukumati ham Bismarkdan o‘rnak olib, 1884-yilda ishchilar harakatiga
qarshi „favqulodda qonun“ joriy etdi. Qonun
ishchilar harakatiga qarshi politsiya terrorining kuchaytirilishiga
ruxsat berdi. 80-yillar oxiriga kelib, kasaba uyushmalari tarqatib
yuborildi. Ishchi gazetalarini nashr etish to‘xtatildi. Shunday bo‘lsa-da, ishchilar
kurashni davom ettirdilar. 1889-yilda esa Avstriya
sotsial-demokratik partiyasi (ASDP) tuzildi. Partiya dasturida siyosiy erkinliklarni
joriy etish, parlamentni umumiy, teng, to‘g‘ri, yashirin ovoz berish yo‘li bilan
saylash to‘g‘risida qonun qabul qilish, cherkovni davlatdan, maktabni
cherkovdan ajratish, ish kunini qisqartirish kabi talablar bor edi.
Ishchilar harakati tobora kuchayib boravergach, 1907-yilda
hukumat saylov tizimi islohoti haqida qonun qabul qilishga majbur
22

bo‘ldi. Unga ko‘ra, 24 yoshli erkaklar saylash va saylanish
huquqiga ega bo‘ldilar. Imperiyada har qanday sharoitda ham
slavyan xalqlarining mustamlaka holatini
saqlab qolishga intiluvchi shovinistik kayfiyatdagi kuchlar ham o‘z siyosiy
partiyalarini tuzdilar. Bu partiyalardan biri Pangerman partiyasi, ikkinchisi esa
Xristian sotsialistlar partiyasi deb ataldi. Ko‘proq avstriyalik katoliklardan iborat
bo‘lgan Xristian sotsialistlar partiyasi arboblari „Buyuk Germaniya“ g‘oyasini
sinfiy tinchlikni targ‘ib qilish, barcha ijtimoiy nizolarni „inoqlik va
muhabbat ruhida“ hal qilishga da’vat qilish va antisemitizmni
targ‘ib qilish bilan qo‘shib olib bordilar. Biroq, hukmron doiralar
slavyan xalqining milliy-ozodlik harakatini to‘xtata olmadi.
Chex muxolifati Chexiyaga ham siyosiy huquqlar berilishini
talab qildi. Hukumat bunga javoban ta’qib choralarini kuchaytirib
yubordi. 1868-yil hatto Chexiyada qamal holati joriy qilindi. Biroq,
bu usul chex muxolifatini „sindira“ olmadi. Kurash davom etdi,
nihoyat, 1880-yilda Chexiyada sud va ma’muriy ishlar uchun
ikki til joriy qilindi. 1882-yildan boshlab, Praga universitetida ham
o‘qitish ikki tilda (nemis va chex) olib boriladigan bo‘ldi.
Avstriya-Vengriya imperiyasi tashqi siyosatining markazida, asosan, Bolqon
yarimoroli yotgan. Shuning uchun u Bolqonda
egallab olgan slavyan xalqlari yerlarida mustahkam o‘rnashib
olishga, Rossiyaning Bolqon yarimorolidagi ta’sirini keskin kamaytirishga jon-
jahdi bilan harakat qilgan.
Avstriya-Vengriyaning yakka o‘zi bu vazifaning uddasidan chiqa olmas edi.
Shuning uchun ham u Germaniya bilan yaqinlashdi.
O‘z navbatida, Germaniya ham bu yaqinlashuvdan manfaatdor
edi. Chunki, bu davrda Germaniya buyuk davlatlar o‘rtasida bo‘-
linib bo‘lgan dunyoni yana qayta bo‘lishga intilayotgan edi. Bu
maqsadning ro‘yobga chiqishi uchun Germaniyaga, albatta, ittifoqchi zarur edi.
Natijada, 1879-yilda bu ikki imperiya o‘rtasida
23

ittifoq shartnomasi tuzildi. Bu ikki imperiya, asosan, Bolqon yarimorolidagi
yerlarga ko‘z tikkandi. AvstriyaVengriya bu yerda slavyan xalqlarini o‘ziga
bo‘ysundirishga, ularning mamlakatlarini esa mustamlakaga aylantirishga urinardi.
Ayni paytda, Bolqonda Turkiya katta mustamlaka hududlariga ega edi.
Slavyan xalqlari o‘z milliy-ozodliklari uchun doimiy kurash
olib borgan. Bu kurashda ular Rossiyaga tayangan. Rossiya slavya
xalqlarining milliy-ozodlik kurashini qo‘llab-quvvatlash barobarida
o‘zi ham Bolqonda mustahkam o‘rnashib olishga intilgan.
Binobarin, bu uch imperiyaning manfaatlari Bolqonda surunkali to‘qnashib turgan.
Avstriya-Vengriyaning Bolqonga nisbatan yuritgan siyosati Rossiya bilan
munosabatlarining yomonlashuviga olib kelgan. Bu ikki
imperiya o‘rtasida qachonlardir urush chiqishi muqarrar edi.
1878-yilda bo‘lib o‘tgan Berlin kongressida Avstriya-Vengriya
Bolqondagi Bosniya va Gersegovinani bosib olish huquqini qo‘lga
kiritdi. Uning maqsadi bu hududni qulay imkoniyat tug‘ilishi
bilanoq bosib olish edi. Nihoyat, 1908-yilda Avstriya-Vengriya
o‘z maqsadini amalga oshirdi.
Bu esa Avstriya-Vengriya va Rossiya munosabatlarini yanada
keskinlashtirib yubordi. Ayni paytda, bu hodisa slavyan xalqlari orasida Rossiya
obro‘siga ham putur yetkazdi. Chunki, Rossiya Avstriya-Vengriya
istilosining oldini ola olmadi. Bunga Germaniyaning AvstriyaVengriyani qo‘llab-
quvvatlashi, uning Rossiyaga qarshi urush e’lon
qilishi mumkinligi haqidagi do‘q-po‘pisalari sabab bo‘ldi.
Turkiya va Italiya manfaatlarining Shimoliy Afrikada to‘qnashuvi, oxir-oqibatda,
1911-yilda ular o‘rtasida urush kelib chiqishiga olib keldi. Bu urushda Turkiyaning
yengilishi uni yanada zaiflashtirdi. Bu omil janubiy slavyan
xalqlarining Turkiya zulmidan ozod bo‘lishlari uchun olib borilayotgan
kurashlarining yanada kuchayishiga qulay sharoit yaratgandi.
Bu qulay sharoitdan foydalangan Bolqonning mustaqil davlatlari Bolgariya,
Serbiya, Chernogoriya va ularga qo‘shilgan
24

Gretsiya tez orada Bolqon ittifoqini tuzdilar. Ittifoq 1912-yilda
Turkiyaga qarshi urush boshladi. Bu urush tarixga „Birinchi Bolqon urushi“ nomi
bilan kirgan. Bu urush Bolqon slavyanlari va
greklarning Turkiya hukmronligidan ozod bo‘lishi bilan tugadi.
Biroq, ittifoqchilar Turkiyadan ozod etilgan hududlarni bo‘lish
masalasida o‘zaro kelisha olmadilar. Bunga Bolgariyaning hammadan ko‘p ulush
olishga urinishi sabab bo‘ldi. Uning da’volari
Avstriya-Vengriya tomonidan qo‘llab-quvvatlandi. Avstriya-Vengriya
shu yo‘l bilan Buyuk Britaniya, Fransiya va Rossiya madadiga
tayanayotgan Bolqon ittifoqini buzib yubormoqchi edi. Chunki,
bu ittifoqning mavjudligi Avstriya-Vengriyaga Bolqonda mustahkam o‘rnashib
olishga imkon bermas edi.
1867-yilda tuzilgan Avstriya-Vengriya bitimi Vengriyaning iqtisodiy
jihatdan rivojlanishi uchun ma’lum turtki bo‘ldi. Vengriya ko‘miri bazasida
sanoatning metallurgiya tarmog‘i rivojlana boshladi. Lekin Vengriyaning asosiy
sanoat tarmog‘i oziq-ovqat sanoati bo‘lib qolaverdi.
1898-yilda Vengriyaning ishlab chiqarilgan oziq-ovqat mahsulotlari imperiyada
ishlab chiqarilgan mahsulotlarning yarmini tashkil etgan. Imperiyaning industrial
tumanlari Quyi Avstriyada va Chexiyada ishlab chiqarishning markazlashuvi va
monopoliyalarning vujudga kelish jarayoni jadallik bilan bordi. XX asr boshlariga
kelib ssuda kapitali, asosan, Venadagi yirik banklarda to‘plandi. Mamlakat
hayotida moliya oligarxiyasining ta’siri kuchayib bordi. Ayni paytda imperiya
taraqqiyotining o‘ziga xos yana bir xususiyatini uning chet el kapitaliga qaramligi
kuchayib borgani tashkil etdi. Fransiya, Belgiya, Germaniya banklari qarz berish,
sanoatga mablag‘lar yo‘naltirish orqali Avstriyani o‘z kapitallari bilan to‘ldirib
tashladi. Avstriya-Vengriya sanoatining metallurgiya, mashinasozlik,
elektrotexnika va shu kabi tarmoqlari Germaniya firmalari tomonidan moliyaviy
jihatdan ta’minlanib turildi. Nemis kapitalining to‘qimachilik va mashinasozlik
korxonalarida ham mavqeyi yuqori edi. Nemis kapitali qishloq xo‘jaligiga ham
suqilib kirdi. Avstriyaning 200 000 gektar yeri nemis pomeshiklariga tegishli edi.
25

Imperiya mehnatkashlari o‘z haq-huquqlari uchun kurash olib borishgan.
Chunonchi, 1869-yilda imperiya poytaxti Vena shahrida ishchilarning ommaviy
namoyishi o‘tkazildi. Namoyishchilar demokratik erkinliklar berilishini talab qildi.
Hukumat bunga javoban, Avstriya ishchilar harakatining rahbarlarini davlatga
xiyonatda aybladi. Sud ularni uzoq muddatga ozodlikdan mahrum etdi. Avstriya
hukumati ham Bismarkdan o‘rnak olib, 1884-yilda ishchilar harakatiga qarshi
favqulodda qonun joriy etdi. Qonun ishchilar harakatiga qarshi politsiyaʻʻ ʼʼ
terrorining kuchaytirilishiga ruxsat berdi. 80-yillar oxiriga kelib, kasaba
uyushmalari tarqatib yuborildi. Ishchi gazetalarini nashr etish to‘xtatildi. Shunday
bo‘lsa-da, ishchilar kurashni davom ettirdi. 1889-yilda esa Avstriya sotsial-
demokratik partiyasi (ASDP) tuzildi. 6
Partiya dasturida siyosiy erkinliklarni joriy
etish, parlamentni umumiy, teng, to‘g‘ri, yashirin ovoz berish yo‘li bilan saylash
to‘g‘risida qonun qabul qilish, cherkovni davlatdan, maktabni cherkovdan ajratish,
ish kunini qisqartirish kabi talablar bor edi. Ishchilar harakati tobora kuchayib
boravergach, 1907-yilda hukumat saylov tizimi islohoti haqida qonun qabul
qilishga majbur bo‘ldi.
6
„Website of the Raaberbahn railway company“. Qaraldi: 2014-yil 28-oktyabr.
26

II.BOB. AVSTRIYA VA VENGRIYA DAVLATINING VUJUDGA KELISHI
ICHKI SIYOSATI BO’YICHA MAVZUSINI METODLAR YORDAMIDA
YORITIB BERISH.
2.1 “ Zigzag ” metodi .
Ta’rifi:
Sinf o`quvchilari 4(5,6,7…) ta guruhga bo`linadilar va guruhlar nomlanadi.
Guruhlarda yangi mavzu mohiyatini yorituvchi matn qismlarga ajratiladi va
ajratilgan qismlar mazmuni bilan tanishib chiqish vazifasi guruhlarga topshiriladi.
O`quvchilar matnlarni diqqat bilan o`rganadilar va gapirib beradilar. Vaqtni tejash
maqsadida guruh a’zolari orasidan liderlar belgilanadi va qayd etilgan vazifa ular
tomonidan bajariladi. Liderlarning fikrlari guruh a’zolari tomonidan to`ldirilishi
mumkin. Barcha guruhlarning o`quvchilari o`zlariga topshirilgan matn mazmuni
xususida so`zlab berganlaridan so`ng, matnlar guruhlararo almashtirilib, avvalgi
faoliyat takrorlanadi. Guruhlarga bir necha matnlar taqdim etiladi. SHu tarzda
barcha matnlar mazmuni guruhlar tomonidan o`rganib chiqilgach o`quvchilar
o`tilgan mavzu bo`yicha asosiy tushunchalarni ajratadilar, ularning o`zaro
mantiqiy bog`liqligini aniqlaydilar, yuzaga kelgan g`oyalar asosida mavzuga oid
sxema ishlab chiqiladi. So`ngra o`zlashtirilgan bilimlar asosida o`quvchilarning
o`zlariga shunday sxemalarni ishlab chiqish vazifasi topshiriladi.
2 .2 “ Svetofo r” metodi.
27O’QITUVCHIAvstriya-Vengriya
imperiyasining
tashkil topishi
Avstriya-Vengriya
tarkibidagi
hududlar1869-yilgi ishchilar
namoyishi haqida Avstriya-
Vengriyada
boshqaruv
Avstriya-
Vengriyada
shovinistik
partiyalarning ro’liJahon urushining
Avstriya-Vengriyaga
ta’siri

Ta’rifi
Ma’lum mavzuni o`rganish vaqtida o`qituvchi u bo`yicha tezislarni
tayyorlaydi (5-7ta, mavzuning murakkabligiga qarab). Tezislar navbatma-navbat
doskaga yoziladi (tasviri tushiriladi yoki oldindan tayyorlangan plakatlar shaklida
ilib qo`yiladi). O`quvchilarga o`ylab chiqish uchun 1 daqiqa vaqt beriladi. So`ng
tezis bilan rozi bo`lgan har bir o`quvchi yashil kartochkani ko`taradi; rozi
bo`lmagan – qizil kartochkani; ikkilanayotgan yoki qaror qabul qilishda betaraf
bo`lishni xohlayotgan – sariq kartochkani yuqoriga ko`taradi. Agar ishtirokchilar
fikri asosan bir-biriga mos keladigan bo`lsa, o`qituvchi navbatdagi tezisga o`tadi.
Agar tezis muhokama qilinishni talab qilsa, ishtirokchilardan o`z qarorlarini
asoslab berish iltimos qilinadi.
Foydalanish doiralari
Tabiiy va aniq fanlarni o`qitishda, topshiriqlar ma’lum o`quv mavzusiga va
ma’lum yoshdagi o`quvchilar guruhiga moslashtirilgandan keyin.
Afzalliklari

Ushbu mashq barcha o`quvchilarning fikrini bilib olishga imkon beradi:
hech kim oddiygina tomoshabin bo`lib qolmaydi. Ishtirokchilarning ko`pchiligida
mashq boshlanganidan keyin birozdan so`ng nuqtai nazardagi tafovutlar
sabablarini bilish va o`z fikrini asoslash bo`yicha kuchli qiziqish paydo bo`ladi.
28Avstriya-Vengriyada
sanoatning sust
rivojlanishiga sabab nima ? 1912-yilgi og’ir iqtisodiy
inqirozning yuz berishi.
Vena shahridagi
ishchilarning ommaviy
namoyishiVena shahridagi
ishchilarning ommaviy
namoyishi

O`quvchilarning nutqini, o`z nuqtai nazarini himoya qilish, asoslash qobiliyatini
rivojlantiradi.
Qiyinchiliklari
Agar vaqt cheklovlari sababli munozara o`tkazishga imkon bo`lmasa, ushbu
uslubdan foydalanish kerak emas. Agar tezislarning ko`pchiligi bo`yicha
ishtirokchilar fikri bir-biriga mos kelsa, mashqqa bo`lgan qiziqish tezda yo`qoladi.
Mashq o`tkazish uchun resurslarni puxtalik bilan tayyorlashni talab qiladi.
2.3 “ Uchta to`g`ri va bitta noto`g`ri ” metodi.
Ta’rifi
Har bir ishtirokchi bir varaq qog`ozda o`rganilayotgan yoki o`rganilgan
mavzu bo`yicha uchta to`g`ri fikr va bitta noto`g`ri fikrni yozadi. Ishtirokchilar
juftliklarga to`planadilar, varaqlar bilan almashadilar va qaysi fikr noto`g`ri
bo`lgan ekanligini aniqlaydilar.
Uy ishini tekshirish vaqtida hamda mavzuni mustahkamlashda foydalanish
mumkin.
Afzalliklari
291. Avstriya-Vengriya davlatini 1867-yildan gabsburglar sulolasi boshqargan.
2. 1874-yilda tuzilgan Avstriya-Vengriya bitimi Vengriyaning iqtisodiy jihatdan rivojlanishi uchun
ma’lum turtki bo‘ldi.
3. 1869-yilda imperiya poytaxti Vena shahrida ishchilarning ommaviy namoyishi o‘tkazildi.
4. Davlatning paydo bo’lishi barobarida 3 ta umumimperiya vazirligi ham tashkil etildi.
1. 1907-yilda hukumat saylov tizimi islohoti haqida qonun qabul qilishga majbur bo‘ldi .
2. 1889-yilda esa Avstriya sotsial-demokratik partiyasi (ASDP) tuzildi .
3. 1884-yilda ishchilar harakatiga qarshi favqulodda qonun joriy etildi.
ʻʻ ʼʼ
4. 1907-yilda hukumat saylov tizimi islohoti haqidagi qonunga ko‘ra, 20 yoshli erkaklar saylash va
saylanish huquqiga ega bo‘ldi. 1
2
1. Avstriya-Vengriya davlatini 1867-yildan gabsburglar sulolasi boshqargan.
2. 1874-yilda tuzilgan Avstriya-Vengriya bitimi Vengriyaning iqtisodiy jihatdan rivojlanishi uchun
ma’lum turtki bo‘ldi.
3. 1869-yilda imperiya poytaxti Vena shahrida ishchilarning ommaviy namoyishi o‘tkazildi.
4. Davlatning paydo bo’lishi barobarida 3 ta umumimperiya vazirligi ham tashkil etildi.

Kuzatuvchanlikni rivojlantiradi, axborotni tanlab olish ko`nikmasini ishlab
chiqadi, bolalarni xato topish va fikrlarni ifodalashga o`rgatadi, o`qituvchiga
o`quvchilarning bilimlarini tekshirishga imkon beradi.
Qiyinchiliklari
Materialni o`zlashtirib ololmagan bolalar topshiriqni uddalay olmasliklari
xavfi bor. O`qituvchiga fikrlar aniqligi va to`g`riligini kuzatish, mashqni o`tkazish
uchun vaqtni mo`ljallab olish qiyin, chunki o`quvchilarda ko`pincha fikrlarni aniq
ifodalash ko`nikmasi mavjud bo`lmaydi.
30

Xulosa.
Yevropa Ittifoqiga a zo ikki davlat ʼ Avstriya va Vengriya o rtasida ʻ
qo shnichilik
aloqalari mavjud. ʻ Avstriyaning hukmron sulolasi Gabsburglar XVI
asrda
Vengriya taxtini meros qilib olganidan beri ikkala mamlakat ham uzoq
umumiy
tarixga ega. Ikkalasi ham 1867-yildan 1918-yilgacha
parchalangan Avstriya-Vengriya
imperiyasining bir qismi edi. Ikki davlat
o rtasida
diplomatik aloqalar 1921-yilda, ajralganidan keyin o rnatilgan. ʻ ʻ
Ikkala
davlat ham Yevropa Ittifoqining to liq a zolaridir. Ular ʻ ʼ Shengen
shartnomasi tufayli
istalgan joyda nazoratsiz o tish mumkin bo lgan chegaraga ʻ ʻ
ega.
Birlashgan
monarxiyaning so nggi o n yilliklarida Avstriya va Vengriya yonma- ʻ ʻ
yon
rivojlandi.
Vengriyada
Vengriya millatlari to g risidagi qonun (1868) bilan barcha ʻ ʻ
fuqarolarning
to liq tengligi Yevropaning birinchi ozchilik huquqlari bilan ʻ
tiklandi. Vengerlar aristokratiyasi
va burjuaziyasi qirq yil ichida ko p millatli ʻ
qirollikning
etnik guruhlarini „venger lashtirish“ ga harakat qildi: Bu asosan
ta lim,
til va boshqaruvga ta sir qildi. Ko p millatli Avstriyada davlatning asosiy ʼ ʼ ʻ
qonuniga
asosan (Staatsgrundgesetz) 1867-yil Imperator Avstriyaning barcha
xalqlarini
teng deb e lon qildi, ammo Germaniya ta siri o z ahamiyatini saqlab ʼ ʼ ʻ
qoldi.
Vengriya Qirolligida saylov huquqi yuqori tabaqa vakillariga berilgan,
Avstriyada
esa 1907-yilda barcha erkaklarning umumiy, teng va to g ridan-to g ri ʻ ʻ ʻ ʻ
ovoz
berish huquqi o rnatilganʻ [1] .
Birinchi
jahon urushidan oldin ko plab aristokratik venger oilalari (masalan, ʻ
Esterhazi,
Batyaniy va Palfi) Vena shahrida o z saroylariga ega bo lib, u yerda ʻ ʻ
sulolaning
qirollari (ular Avstriya imperatori ham bo lgan) istiqomat qilgan. ʻ
Ulardan
ba zilari bugungi kunda ham ushbu binolarga egalik qilishadi. ʼ
Birinchi
jahon urushiga olib kelgan monarxiyaning halokatli tashqi siyosati uchun
ikkala
yetakchi davlatlarning siyosatchilari va generallari, Avstriya nemislari va
vengerlar
javobgar edi. Ikkala davlatning ham millionlab fuqarolari boshqa
mamlakatlar hududida yashagan:
31

avstriyaliklarga Chexiya va Moraviya nemislarini o z respublikalariga qo shishga ʻ ʻ
ruxsat
berilmadi, vengerlar Transilvaniya mojarlarini Ruminiyaga,
Chexoslovakiyaga
(hozirgi Slovakiya ) va Dunay shimolidagilarga qoldirishga
majbur
bo lishdi. ʻ
32

Foydalanilgan adabiyotlar
1. „История государства Габсбургов: Австрийское дворянство 1806—
1919 гг. Декрет императора Иосифа II от 1781 г. «Право
веротерпимости» ( nemischa : Toleranzpatent)“ (deadlink). 2020-yil 27-
sentyabrda asl nusxadan arxivlangan . Qaraldi: 2012-yil 3-iyun. ( Wayback
Machine saytida 2020-09-27 sanasida arxivlangan )
2. "Avstriya-Vengriya imperiyasi" O zMEʻ . A-harfi Birinchi jild. Toshkent,
2000-yil
3. Karin Olechowski-Hrdlicka: Die gemeinsamen Angelegenheiten der
Österreichisch-Ungarischen Monarchie. Frankfurt am Main 2001, S. 52-54.
4. József Galántai: Der österreichisch-ungarische Dualismus 1867—
1918. Budapest 1985, S. 69-70.
5. Peter Haslinger: Hundert Jahre Nachbarschaft. Die Beziehungen zwischen
Österreich und Ungarn 1895—1994. Frankfurt am Main 1996, S. 9-11
6. „Website of the Raaberbahn railway company“ . Qaraldi: 2014-yil 28-
oktyabr.
Embassy of Austria in Budapest
7. Embassy of Hungary in Vienna
8. Salimov T. Jahon tarixi. T. “O‘zbekiston”. 2014.
33

Avstiya-Vengriya vujudga kelishi va ichki siyosati siyosati

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish