Avtamatlashtirilgan axborot tizimlarida axborot xavsizligining tashkil etishi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	39.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Avtamatlashtirilgan axborot tizimlarida axborot xavsizligining tashkil etishi

Купить

Avtamatlashtirilgan axborot tizimlarida axborot xavsizligining tashkil etishi
Reja:
KIRISH
1. Avtomatlashtirilgan tizimlar va ma’lumotlar bazasi
2. Axborot resurslari xavfsizligini ta'minlashning asosiy yo‘nalishlari
3. Axborotni kompyuter viruslari va boshqa tahdidlardan himoya
qilishdasturiy ta'minotni kanallarni tarqatishdagi ta'sirlari
4. Axborot havfsizligini ta’minlashda biometrik usullardan foydalanish
5. Xulosa
6. Foydalanilgan adabiyotlar
1

KIRISH
XXI asr insoniyat hayotiga axborot texnologiyalarining g‘oyatda
rivojlanishi va inson faoliyatining barcha sohalariga chuqur qo‘llanishi bilan kirib
keldi. Hozirgi kunda zamonaviy axborot texnologiyalarining to‘xtab qolishi
insoniyat hayotida halokatli natijalarga olib kelishi mumkin. Axborot
texnologiyalari jamiyatning muhim ustunlaridan bo‘lsa, axborotning o‘zi hozirgi
kunning eng bebaho mulkiga aylandi.
Inson o‘zining qimmatli buyumlarini har doim avaylab asragan, uni
o‘g‘irlashlariga yoki buzishlariga yo‘l qo‘ymagan. Yuqorida aytilgan fikrlar esa,
axborot texnologiyalari va axborotni eng avaylab asrash lozim bo‘lgan mulk
ekanligini ko‘rsatib turibdi. Chunki, axborot texnologiyalari deganda nafaqat
axborotga avtomatlashtirilgan ravishda ishlov berish tizimlari, balki ixtiyoriy
jarayonni amalga oshirishda axborot asosida taroziga solingan, rejali ish tutish
bilan bog‘liq bo‘lgan har qanday tizim (hattoki, u qo‘l mehnatiga asoslangan
bo‘lsa ham) ko‘zda tutiladi.
Shu sababli axborot va axborot tizimlarining xavfsizligini ta’minlash davr
talabiga aylangan bugungi kunning dolzarb muammosidir.
Axborotni himoya qilish ob'ekti sifatida xususiyatlari, himoyalangan
axborot tizimlarini yaratish usullari aniqlanadi, davlatning axborot xavfsizligini
ta'minlash tamoyillari ochib beriladi, axborot urushlari va axborot qarama-
qarshiligiga e'tibor beriladi. Xavfsizlik modellari va siyosatining qisqacha tahlili
(erkin foydalanishni boshqarish), shuningdek, axborot sohasidagi
xalqarostandartlar darslikda xavfsiz axborot tizimlarini yaratishning ham nazariy,
ham amaliy asoslari aniqlangan.
Xavfsiz tizimlarni yaratishda ilmiy yondashuvni tushunish dasturiy ta'minot
va texnik vositalarni, axborot xavfsizligini ta'minlashning tashkiliy-huquqiy,
texnik usullarini o‘rganish uchun zarurdir. Axborot xavfsizligi nazariyasi
asoslarini bilish, amaliy himoya masalalarini hal qilish bo‘yicha mohirona
harakatlarga yordam beradi.
2

1.Avtomatlashtirilgan tizimlar va ma’lumotlar bazasi .
AATning tashkil qilinishi iqtisodiy obyektning ishlab chiqarish
samaradorligini oshirishda ko’maklashadi va boshqaruv sifatini ta’minlaydi.
Korxona, firma va barcha sohalarning ish rejalarini muvofiqlashtirishda tezkor
qarorlarni ishlab chiqish, moddiy va moliyaviy resurslar bilan aniq harakat qilish
orqali AATning eng katta samaradorligiga erishiladi.
Shu bois ham AATlarining faoliyat yuritish sharoitlarida boshqaruv
jarayonlari obyektning o’ziga xos tarkibiy-dinamik xususiyatlarini ko’proq yoki
kamroq adekvat aks ettiruvchi iqtisodiy-tashkiliy modellarga asoslanadi.
Modelning o’xshashligi, avvalo uning haqiqiy vaziyatga tahlid qiluvchi
sharoitlarda xatti-harakati o’xshashligi ma’nosida obyektga mosligini, qo’yilgan
vazifa-ning ta’riflari va xususiyatlari uchun muhim qismida modellashtirilgan
obyektning holatini bildiradi.
Shubhasiz, modelda obyektning xususiyatlari to’liq qaytarilishi mumkin
emas, ammo tahlil qilish va boshqaruv qarorlarini qabul qilish uchun muhim
bo’lmagan qismlarini e’tiborga olmaslik mumkin. Modellar ehtimoliy va
deterministik, vazifaviy va tarkibiyga bo’lingan, o’z shaxsiy tasnifiga ega.
Modelning bu xususiyatlari axborot tizimlarining xilma-xil turlarini
vujudga keltiradi.
AATni tashkil qilish tajribasi, muvofiqlashtirilgan usullarni iqtisodiy ish
faoliyatiga tadbiq etish, ishlab chiqarish - xo’jalik jarayonlarining vaziyatlarini
shakllantirish, davlat va tijorat tuzilmalarini zamonaviy texnik vositalar bilan
jihozlash boshqaruvda axborot jarayonlari texnologiyasini tubdan o’zgartiradi.
Hozirda boshqaruv faoliyatining AAT ko’plab tashkil qilinmoqda.
Boshqaruv obyekti faoliyat yuritishining sohasi bo’yicha tizimlarning
tasnifi ravshan bo’lgani uchun, quyidagi alomatlarni ko’rib chiqamiz. Boshqaruv
jarayonlarining turlari bo’yicha AAT quyidagilarga bo’linadi:
- Texnologik jarayonlarni boshqarishning AAT - bu texnologik qurilmalar,
dastgohlar, avtomatik liniyalarni boshqarishni ta’minlovchi «inson-mashina»
tizimlaridir;
4

- Tashkiliy-texnologik jarayonlarni boshqarishning AAT - texnologik
jarayonlarni boshqa-rishning AAT va korxonalarni boshqarishning AATini
birlashtiruvchi ko’p darajali tizimdan iborat;
- Tashkiliy boshqaruvning AAT uchun iqtisodiyotni boshqarishning barcha
bosqichida amalga oshiriladigan, ishlab chiqarish, ho’jalik, ijtimoiy-iqtisodiy,
vazifaviy jarayonlar obyekti bo’lib xizmat qiladi, xususan:
a) Bank ATT;
b) Fond bozori AAT;
c) Moliya AAT;
d) Sug’urta AAT;
e) Bojxona xizmati AAT;
f) Statistika AAT;
r) Marketing AAT;
i) Buxgalteriya AAT;
5

Axborot resurslari xavfsizligini ta'minlashning asosiy yo‘nalishlari
Cheklangan kirish imkoniyatiga ega bo‘lgan axborot resurslariga ruxsatsiz
kirishni muvaffaqiyatli amalga oshirishning majburiy sharti ular uchun
raqobatchilar, belgilangan shaxslar, xizmatlar va tashkilotlar tomonidan qiziqish
uyg‘otadi. Bunday qiziqish bo‘lmagan taqdirda, agar u begona odam bilan
tanishish uchun dastlabki shartlar mavjud bo‘lsa, u holda ham ma'lumot tahdidi
paydo bo‘lmaydi. Axborot resurslariga ruxsatsiz kirishning asosiy, qoida
tariqasida, hujjatlar, ma'lumotlar va ma'lumotlar aybdorlari bazalari bilan
ishlaydigan xodimlardir. Shu bilan birga, ma'lumotlarning yo‘qolishi qasddan
qilingan harakatlar natijasida emas, balki xodimlarning beparvoligi va
mas'uliyatsizligi tufayli aksariyat hollarda sodir bo‘lishini ta'kidlash kerak.
Shuning uchun, axborot resurslariga cheklangan kirish imkoniyatidan so‘ng, siz
quyidagilarni qilishingiz mumkin:
• aniq ma'lumot olish uchun raqobatchilar, muassasalar, firmalar yoki shaxslar
manfaati uchun;
• tahdid, suiiste'molchi tomonidan uyushtirilgan yoki tasodifan og‘irlashgan
holatlar yuzaga kelganda;
• Zarur bo‘lganda, zararli odamlarga kerakli choralarni ko‘rishga va
ma'lumotlarga ega bo‘lishga ruxsat bering. Ushbu shartlar quyidagilarni o‘z
ichiga olishi mumkin: • aniqlash va aniqlash bo‘yicha tizimli tahliliy va nazorat
ishlarining etishmasligi tahdidlarni, kanallarni va axborot resurslarini buzish xavfi
darajasini o‘rganish;
• axborotni samarasiz tizim himoyasi yoki ushbu tizimning etishmasligi;
• ishlov berish texnologiyasini va maxfiy hujjatlarni saqlashni professional
bo‘lmagan holda tashkil etish;
• xodimlarning noto‘g‘ri tanlanganligi va xodimlarning tezkorligi, jamoadagi
murakkab psixologik iqlim;
• cheklangan ma'lumotlardan himoya qilish uchun xodimlarni tayyorlash
tizimlarining etishmasligi;
6

• kompaniya rahbariyati tomonidan cheklangan kirish imkoniyatiga ega bo‘lgan
axborot resurslari bilan ishlash bo‘yicha me'yoriy hujjatlar talablarining
bajarilishi ustidan nazoratning etishmasligi;
• begonalarning binolarga nazoratsiz tashrifi. Shuni yodda tutish kerakki,
hujjatlashtirish haqiqati axborot tahdidlari xavfini keskin oshiradi.
Axborot resurslariga cheklangan kirish xavfsizligi, yaxlitligi va maxfiyligiga
tahdidlar amalda qimmatli ma'lumotlar va hujjatlarga ruxsatsiz kirish (chiqarib
olish) xavfi orqali amalga oshiriladi . Ushbu kanal zararli shaxs etishmayotgan
ma'lumotlarning kerakli ma'lumotlarini olish uchun foydalanadigan maxfiy
ma'lumotlarni yo‘qotish yo‘nalishi bo‘yicha himoyalanmagan yoki zaif
himoyalangan kompaniyani sotib olish deb ataladi; Har bir aniq kompaniyaning
ma'lumotlarga ruxsatsiz kirishning o‘ziga xos kanallari mavjud, bu lahzalar
soniga - faoliyat profiliga, himoyalangan ma'lumotlarning hajmiga, xodimlarning
professionalligi darajasiga, lavozimiga bog‘liq. Axborotga ruxsatsiz kirish
kanalining funktsionalizatsiyasi, albatta, ma'lumotlarning yo‘qolishiga, axborot
tashuvchisi yo‘qolishiga ta'sir qiladi . Bunday holda, nutq shaxs haqida
ma'lumotni yo‘qotish haqida ketganda, "ma'lumotni oshkor qilish (ma'lumot)"
atamasi qo‘llaniladi. Inson og‘zaki, yozma ravishda imo-ishoralar, mimika, shartli
signallar yordamida, shaxsan, vositachilar, aloqa kanallari va boshqalar orqali
ma'lumot almashishi mumkin. "Axborot oqishi" atamasi, garchi eng keng
qo‘llanilgan bo‘lsa-da, bizning fikrimizcha, ko‘proq darajada, axborotni texnik
razvedka yordamida ushlab qolish hisobiga zarar etkazadi, texnik. Axborotni
yo‘qotish ikki shart bilan tavsiflanadi, ma'lumotlar a) to‘g‘ridan to‘g‘ri
manfaatdor shaxsga - raqibga, yomon odamga yoki b) tasodifan, uchinchi shaxsga
o‘tadi. Uchinchi shaxsga ko‘ra, bu holda, sharoitga ega bo‘lgan yoki
xodimlarning mas'uliyatsizligi to‘g‘risida ma'lumot olgan, unga egalik qilish
huquqiga ega bo‘lmagan va bu juda muhim, muhim bo‘lmagan har qanday
xorijiy shaxs tushuniladi. Biroq, uchinchi shaxsdan ma'lumot yomon odamga
bemalol o‘tishi mumkin. Axborotni uchinchi shaxsga berish juda tez-tez sodir
bo‘ladigan hodisa bo‘lib, uni oldindan aytib bo‘lmaydigan, o‘z-o‘zidan paydo
7

bo‘lgan deb atash mumkin, ammo shu bilan birga ma'lumotni oshkor qilish, uning
xavfsizligini buzish faktlari ham mavjud. Ma'lumotni uchinchi shaxsga bila turib
topshirish quyidagilarga olib keladi:
• hujjat, hujjatlar to‘plami, ish, maxfiy yozuvlarning yo‘qolishi yoki noto‘g‘ri
yo‘q qilinishi;
• hujjatlashtirilgan ma'lumotlarni himoya qilish talablarini e'tiborsiz qoldirish
yoki qasddan bajarmaslik;
• jinoyatchi yo‘qligida xodimlarning ortiqcha gaplashuvchanligi (ishdagi
hamkasblari, qarindoshlari, do‘stlari, jamoat joylarida, transportda va boshqalar
bilan);
• xorijiy shaxslarga kirish huquqi cheklangan hujjatlar, ularning boshqa
xodimlariga ruxsatsiz o‘tish bilan ishlash;
• ochiq hujjatlar, nashrlar, intervyular, shaxsiy yozuvlar, kundaliklar va
boshqalarda cheklangan ma'lumotlardan foydalanish.
• cheklangan kirish huquqiga ega bo‘lgan ma'lumotlar va hujjatlar (shu jumladan
texnik vositalardagi hujjatlar sonini) markirovka (shtamplash) etishmasligi;
• kirish huquqi cheklangan hujjatlardagi ortiqcha ma'lumotlarning mavjudligi;
• xizmat yoki yig‘ish maqsadlarida hujjatlarni o‘z-o‘zidan nusxalash. Uchinchi
shaxsning zararli odamidan yoki uning fitnachisidan farqli o‘laroq, ular chin
yurakdan aniq ma'lumotni maqsad qilib qo‘yishadi va ataylab, kontraktiv ravishda
ushbu ma'lumot manbayi bilan aloqa o‘rnatadilar yoki kanalni obyektiv
taqsimotning obyektiv taqsimotiga aylantiradilar. Bunday kanallar har doim
yashirin yomon odamdir. Ruxsatsiz kirish kanallari ikki xil bo‘lishi mumkin:
tashkiliy va texnik. Ular qonuniy va noqonuniy usullar bilan ta'minlangan.
Axborotni tarqatishning tashkiliy kanallari turlarining xilma-xilligi bilan ajralib
turadi va turli xil turlarini, shu jumladan jinoyatchining firma yoki uning hamkori
bilan so‘roq qilish uchun huquqiy munosabatlarini o‘rnatishga asoslangan.
Tashkiliy kanallarning asosiy turlari quyidagilar bo‘lishi mumkin:
8

• jinoyatchining firmada, qoida tariqasida, texnik yoki yordamchi lavozimda
(kompyuter operatori, kotib, farrosh, qo‘riqchi, haydovchi va boshqalar) ish bilan
ta'minlanishi;
• firmalarning ishida sherik, vositachi, mijoz sifatida qatnashish, turli xil
aldamchi usullardan foydalanish;
• manfaatdor kompaniyada ishlaydigan, uning sherigiga aylanib ketadigan zararli
kooperativni (tashabbuskor yordamchini) izlash;
• manfaatdor zararli ma'lumotlarga ega bo‘lgan muassasa xodimi, firma yoki
mehmon, boshqa muassasa xodimi bilan zararli ishonchli munosabatlarni
o‘rnatish; • kommunikativ aloqa firmalaridan foydalanish - muzokaralarda,
uchrashuvlarda qatnashish, firma bilan yozishmalar va h.k.;
• xodimlar tomonidan noto‘g‘ri harakatlardan foydalanish yoki ushbu harakatlar
bilan jinoyatchining qasddan provokatsiyasi;
• firmalar va binolarning binolariga maxfiy yoki xayoliy hujjatlarning kirib
borishi, jinoiy, axborotga majburan kirish, jild. hujjatlar, floppi, disklar,
kompyuterlarni o‘g‘irlash, shantaj va ayrim xodimlar bilan hamkorlik qilishga
moyillik, xodimlarga pora berish, ekstremal vaziyatlarni yaratish va h.k.
• Uchinchi (tasodifiy) yuzdan kerakli ma'lumotlarni olish. Tashkiliy kanallarni
yovuz shaxs o‘z kasbiy mahoratiga, o‘ziga xos vaziyatga mos ravishda tanlaydi
yoki shakllantiradi va ularni bashorat qilish o‘ta qiyin. Tashkiliy kanallarni
aniqlash jiddiy izlanish va tahlil ishlarini olib borishni talab qiladi.
9

Axborotni kompyuter viruslari va boshqa tahdidlardan himoya qilish
dasturiy ta'minotni kanallarni tarqatishdagi ta'sirlar
Kompyuter viruslarini o‘z vaqtida aniqlash va yo‘q qilish muammosiga
aniq e'tibor qaratilmoqda. Tibbiyotda bo‘lgani kabi, kompyuter infektsiyasini
"davolash" dan ko‘ra uni oldini olish ancha oson. Shu munosabat bilan dasturiy
ta'minotda viruslarni tashxislash uchun maxsus dasturlarning keng tarqalishi
qabul qilindi - viruslar deb ataladigan detektorlar, ular xarakterli alomatlar (har
birining bo‘laklari) bo‘yicha viruslar mavjudligini aniqlaydi. Ushbu dastur uchun
virus detektori namunalar to‘plamini o‘z ichiga oladi - maxsus viruslarning
imzosi va faqat shu viruslar ushbu virus detektorini o‘z ichiga olishi mumkin.
Yangi turlar, ba'zan esa viruslarning yangi versiyalari paydo bo‘lganda, yangi
viruslarni tanib olish uchun "o‘qitilgan" viruslarning yangi versiyalari -
detektorlarini chiqarish kerak. Dasturiy ta'minotda viruslarni aniqlashning eng
maqsadli usuli, ehtimol, psevdo-universal kompleksni yaratishdir. Dasturiy
mahsulotlar to‘plamlarini sinovdan o‘tkazish. Virusni kompleks tekshirishda
uchta komponent bo‘lishi kerak: - imzosi bilan virus qidirish dasturi; -
yuqtirilmagan buyruq protsessorini yuqtirgan bilan taqqoslashga asoslangan virus
signallarini ajratish dasturi; - boshqa ekstraktor dasturi tomonidan yaratilgan
viruslar banki imzosi. Aniqlash mexanizmi sodda: imzosidagi virusni qidirish
dasturi viruslar bankidagi barcha imzo namunalarini olib tashlaydi. Har bir virus
uchun barcha dastur fayllarini skanerlash mavjud (ko‘rsatilgan kontekstda pastki
matnni qidirish uchun operatsiya - imzo). Agar ushbu operatsiya davomida
qidiruv muvaffaqiyatli bo‘lsa va ko‘rsatilgan kontekst ba'zi bir dastur fayllarida
aniqlansa, siz sinov dasturiga imzo aniqlangan virus yuqtirgan deb ishonch bilan
aytishingiz mumkin. Virusni aniqlash vazifasi operatsion tizimning tizim
funksiyalari manzilini boshqaradigan doimiy kompyuter dasturlarining operativ
xotirasida yuklash paytida hal qilinadi: - magnit disklarga havola (operatsion
10

tizim dispetcherining yordami bilan, fayl tizimini amalga oshiruvchi va qo‘llab-
quvvatlovchi, shu bilan birga bazaviy kirish-chiqish tizimi darajasida); - rezident
maqomiga ega bo‘lgan kompyuter dasturining operativ xotirasida qoldirishga
urinishlar. Kompyuter bilan ishlash jarayonida "nazoratchi" rezident dasturi
yuqorida qayd etilgan o‘ta muhim vaziyatlarni kuzatib boradi va foydalanuvchiga
dasturni takomillashtirishga qaratilgan urinishlar to‘g‘risida xabar beradi. Bundan
tashqari, "nozir" dasturi foydalanuvchiga harakatni amalga oshirish yoki tizimni
blokirovka qilish uchun ruxsat olish to‘g‘risida so‘rov yuboradi. Rezident dastur
shu maqsadda o‘z harakatlarini qayd etadi, shuning uchun hisoblash muhiti
faoliyatini tahlil qilishda tizim dasturchisi virusni aniqlash mavzusi bo‘yicha
barcha kerakli ma'lumotlarni ("izlash") boshqargan. Umuman olganda, viruslarni
avtomatik qidirishning quyidagi asosiy usullari mavjud: detektorlar, vaktsinalar,
faglar. Detektor dasturlari - bu viruslarning barcha mumkin bo‘lgan joylarini (OS
fayllari, asosiy xotira, ehtimol disk maydonidagi shu nuqtada ham) ko‘rish va
ularga signal berish uchun mo‘ljallangan maxsus dasturlar. Vaksina dasturlari -
bu dastur, himoyalangan dastur tanasida "naqshlangan" (uning kodiga ilova
qilingan) yoki operatsion xotirada yashaydigan, virusni anonimlik sohasida
mavjudligini aniqlash uchun mo‘ljallangan dastur. , ehtimol uni behushlik qilish.
Vaksina qanchalik yaxshi bo‘lsa, virusni shunchalik aniq taqlid qiladi. Ammo
ma'lum bo‘lishicha, ko‘plab antivirus dasturlari ushbu vaksinani haqiqiy viruslar
uchun oladi. Ehtimol, ba'zi bir fajlar ushbu vaktsinalarni zararsizlantirishga
harakat qilishlari mumkin (fajlar vakolatxonasida bu vaktsinalar haqiqiy
viruslardir), ehtimol, cho‘chqachilik OS ga olib keladi.
XXI asrning birinchi o‘n yilligidagi ekspertlarning hisobkitoblariga ko‘ra,
faqat Qo‘shma Shtatlarda har yili noqonuniy aylantirilgan dasturiy ta'minotning
umumiy qiymati qariyb 3 milliard dollarni tashkil etdi va ularning noqonuniy
ishlab chiqarilgan nusxalarining 45 foizi ishlatilgan dasturiy ta'minot. Xususan,
shaxsiy kompyuter dasturlarini noqonuniy nusxalashdan keng foydalanish.
Dasturiy ta'minotni ruxsatsiz nusxalashdan himoya qilish bo‘yicha huquqiy,
iqtisodiy va texnik choralarni ajratish mumkin. XKni himoya qilishning huquqiy
11

vositalariga XK himoyasini ta'minlaydigan turli xil huquqiy hujjatlar, shuningdek,
shu maqsadda ishlatilishi mumkin bo‘lgan ko‘proq umumiy huquqiy normalar
kiradi. Texnik jihatdan rivojlangan mamlakatlarda PO huquqini huquqiy himoya
qilish turli vositalar bilan amalga oshirilgan bo‘lsa-da, asosan, shu maqsadda
mualliflik huquqini himoya qilish, tijorat sirlarini himoya qilish, tovar belgisi va
patent to‘g‘risidagi qonunlar qo‘llaniladi. Dasturiy ta'minotga mualliflik
huquqining egaligi, ushbu dasturiy ta'minotni manipulyatsiya qilish bo‘yicha
barcha operatsiyalarni (sotish, qo‘llash, ishlab chiqish) faqat egasiga tegishli.
Dasturiy ta'minotni himoya qilish uchun mualliflik huquqi to‘g‘risidagi qonunni
qo‘llash bilan birgalikda ba'zi muammolar, xususan, rasmiy vazifalar doirasida
dasturiy ta'minotni yaratish muammosi mavjud.
12

Axborot havfsizligini ta’minlashda biometrik usullardan foydalanish.
Hozirgi vaqtga kelib, kompyuter-kommunikatsiya texnologiyalari kundan-
kunga tez rivojlanib bormoqda. Shu sababli ham kompyuter texnologiyalari kirib
bormagan sohaning o’zi qolmadi, desak xato bo’lmaydi. Ayniqsa ta’lim, bank,
moliya tizimlarida ushbu zamonaviy texnologiyalarni qo’llash yuqori samara
bermoqda. Shu bilan birga axborot havfsizligiga bo’lgan tahdid ham tobora
kuchayib borayotgani hech kimga sir emas. Demak, hozirgi davrning eng dolzarb
muammolardan biri axborot havfsizligini ta’minlashdan iborat.
Hozirga qadar tizimga ruxsatsiz kirishni taqiqlashning eng keng tarqa
sifatida «parol» qo’yish printsipi hisoblanib kelmoqda. Chunki ushbu usul juda
sodda, foydalanish uchun qulay va kam harajat talab etadi. Lekin, hozirga kelib
«parol» tizimi to’laqonli o’zini oqlay olmayapti. Ya’ni ushbu usulning bir qator
kamchiliklari ko’zga tashlanib qoldi. Birinchidan, ko’pchilik foydalanuvchilar
sodda va tez esga tushadigan parollarni qo’llaydilar. Masalan, foydalanuvchi o’z
shaxsiga oid sanalar, nomlardan kelib chiqqan holda parol qo’yadilar.
Bunday parollarni buzish esa, foydalanuvchi bilan tanish bo’lgan ixtiyoriy
shaxs uchun unchalik qiyinchilik tug’dirmaydi. Ikkinchidan, foydalanuvchi
parolni kiritishi jarayonida, kuzatish orqali ham kiritilayotgan belgilarni ilg’ab
olish mumkin. Uchinchidan, agar foydalanuvchi parol qo’yishda murakkab,
uzundan-uzoq belgilardan foydalanadigan bo’lsa, uning o’zi ham ushbu parolni
esidan chiqarib qo’yishi extimoldan holi emas. Va nihoyat, hozirda ixtiyoriy
parollarni buzuvchi dasturlarning mavjudligi ko’zga tashlanib qoldi.
Yuqoridagi kamchiliklardan kelib chiqqan holda aytish mumkinki,
axborotni himoyalashning parolli printsipidan foydalanish to’la samara
bermayapti. SHu sababli ham hozirda axborotlardanruxsatsiz foydalanishni
13

cheklashning biometrik usullarini qo’llash dunyo bo’yicha ommaviylashib
bormoqda va ushbu yo’nalish biometriya nomi bilan yuritilmoqda.
Biometriya – bu insonning o’zgarmaydigan biologik belgilariga asosan
aynan o‘xshashlikka tekshirishdir (identifikatsiya). Hozirda biometrik tizimlar
eng ishonchli himoya vositasi hisoblanadi va turli xil maxfiy ob’ektlarda, muhim
tijorat
axborotlarini himoyalashda samarali qo’llanilmoqda.
Hozirda biometrik texnologiyalar insonning quyidagi o’zgarmas biologik
belgilariga asoslangan: barmoqning papillyar chiziqlari, qo’l kaftining tuzilishi,
ko’zning kamalak qobig’i chiziqlari, ovoz parametrlari, yuz tuzilishi, yuz
termogrammasi (qon tomirlarining joylashishi), yozish formasi va usuli, genetik
kodi fragmentlari. Insonning ushbu biologik belgilaridan foydalanish turli xil
aniqliklarga erishishga imkon beradi. Biz ushbu maqolada hozirda keng
qo’llanilayotgan barmoq izlari va qo’l kaftining tuzilishi bo’yicha insonni tanish
masalalariga to’xtalib o’tishni lozim topdik. Barmoq izlari buyicha insonni
idetifikatsiyalash hozirda eng keng tarqalgan usul bo’lib, axborotni himoyalash
biometrik tizimlarida keng qo’llanilmoqda. Bu usul o’tgan asrlarda ham keng
qo’llanilganligi xech kimga yangilik emas. Hozirgi kunga kelib barmoq izlari
bo‘yicha identifikatsiyalashning uchta asosiy texnologiyasi mavjud.Ularning
birinchisi ko’pchilikka ma’lum optik skanerlardan foydalanishdir.Ushbu
qurilmadan foydalanish printsipi odatiy skanerdan foydalanish bilan bir xil. Bu
erda asosiy ishni ichki nur manbai, bir nechta prizma va linzalar amalga oshiradi.
Optik skanerlarni qo’llashning e’tiborli tomoni uning arzonligidir. Lekin,
kamchilik tomonlari bir muncha ko’p. Ushbu qurilmalar tez ishdan chiquvchi
hisoblanadi. Shu sababli foydalanuvchidan avaylab ishlatish talab etiladi. Ushbu
qurilmaga tushgan chang, turli xil chiziqlar shaxsni aniqlashda xatolikka olib
keladi, ya’ni foydalanuvchining tizimga kirishiga to’sqinlik qiladi. Bundan
tashqari, optik skanerda tasviri olingan barmoq izi foydalanuvchi terisining
holatiga bog’liq. yani foydalanuvchi terisining yog’liligi yoki quruqligi shaxsni
aniqlashga xalaqit beradi. Barmoq izlari bo‘yicha identifikatsiyalashning ikkinchi
14

texnologiyasi elektron skanerlarni qo’llashdir. Ushbu qurilmadan foydalanish
uchun foydalanuvchi 90 ming kondensator plastinkalaridan tashkil topgan,
kremniy moddasi bilan qoplangan mahsus plastinkaga barmog’ini qo‘yadi. Bunda
o‘ziga xos kondensator hosil qilinadi. Kondensator ichidagi elektr maydon
potentsiali plastinkalar orasidagi masofaga bog‘liq. Ushbu maydon kartasi
barmoqning papillyar chizmasini takrorlaydi. Elektron maydon hisoblanadi,
olingan ma’lumotlar esa, katta aniqlikka ega sakkiz bitli rastrli tasvirga
aylantiriladi. Ushbu texnologiyaning e’tiborli tomoni shundaki, foydalanuvchi
terisining har qanday holatida ham barmoq izi tasviri yuqori aniqlikda hosil
qilinadi. Ushbu tizim foydalanuvchi barmog’i kirlangan taqdirda ham tasvirni
aniq oladi. Bundan tashqari qurilma hajmining kichikligi sababli, ushbu qurilmani
hamma joyda ishlatish mumkin. Ushbu qurilmaning kamchilik tomonlari sifatida
quyidagilarni keltirish mumkin: 90 ming kondensatorli plastinkani ishlab
chiqarish ko’p harajat talab etadi, skanerning asosi bo’lgan kremniy kristali
germetik (zich yopiladigan) qobiqni talab etadi. Bu esa, qurilmani ishlatishda turli
xil cheklanishlarni yuzaga keltiradi. Nihoyat, kuchli elektromagnit nurlanishi
vujudga kelganda elektron sensor ishlamaydi. Barmoq izi buyicha
identifikatsiyalashning uchinchi texnologiyasi Who Vision Sustems kompaniyasi
tomonidan ishlab chiqarilgan Tactile Sense skanerlaridir. Ushbu skanerlarda
maxsus polimer material ishlatilgan bo’lib, terining bo’rtib chiqqan chiziqlari va
botiqlari orasida hosil bo’lgan elektr maydonni sezish orqali tasvir hosil
qilinadi.Umuman olganda ushbu skanerlarning ishlash printsipi elektron skanerlar
ishlash printsipi bilan deyarli bir xil. Faqat ushbu qurilmalarning quyidagi
afzalliklarini sanab o’tishimiz mumkin: qurilmani ishlab chikarish bir necha yuz
barobar kam harajat talab etadi, qurilma avvalgi qurilmadan mustahkam va
foydalanishda hech qanday cheklanishlar yuzaga kelmaydi. Insonining qo‘l kafti
tuzilishiga ko’ra identifikatsiyalashning ikki xil usuli mavjud. Birinchi usulda
qo‘l kaftining tuzilishidan foydalaniladi. Buning uchun maxsus qurilmalar ishlab
chiqarilgan bo’lib, ushbu qurilma kamera va bir nechta yorituvchi diodlardan
tashkil topgan. Ushbu qurilmaning vazifasi qo’l kaftining uch o’lchovli tasvirini
15

hosil qilishdan iborat. Keyinchalik ushbu hosil qilingan tasvir ma’lumotlar
bazasiga kiritilgan tasvir bilan solishtiriladi. Ushbu qurilma yordamida
identifikatsiyalash yuqori aniqlikda amalga oshiriladi. Lekin kaft tasvirini oluvchi
skaner o’ta nozik ishlangan bo‘lib, ushbu qurilmadan foydalanish noqulayliklar
tug’diradi. Qo‘l kafti tuzilishiga ko’ra identifikatsiyalashning ikkinchi
texnologiyasi esa, kaftning termogrammasini aniqlashga asoslangan. Qo‘l kaftida
juda ko’p qon tomirlari mavjud bo’lib, ushbu qon tomirlari har bir insonda,
hattoki egizaklarda ham turlicha joylashadi.Ushbu qon tomirlarining joylashish
tasvirini olish uchun maxsus infraqizil nurli fotokameradan foydalaniladi. Ushbu
hosil bo’lgan tasvir kaft termogrammasi deb ataladi. Ushbu usulning ishonchliligi
juda ham yuqori. Bu usulning vujudga kelganiga ko’p vaqt bo’lmaganligi sababli
hali keng tarqalib ulgurmagan. Keltirib o’tilgan barcha biometrik usullar
axborotni himoya qilishda keng qo’llanilmoqda. Ushbu himoya tizimining
ishonchliligi shundaki, tizimda foydalanilayotgan insonning biologik belgilari
hech qachon o’zgarmaydi, biron-bir jaroxat etgan taqdirda ham qayta tiklanadi.
Yuqorida biz insonning biologik belgilariga asosan shaxsni tanish maqsadida
barmoq izi va qo’l kaftining tasvirini hosil qilish texnologiyalari bilan tanishib
chiqdik.
16

XULOSA
Ishlab chiqarish jarayonlari uchun axborot-kommunikasiya
texnologiyalarini qo’llash tegishlicha mehnat vositalari, texnologik va ishlab
chiqarish jarayonlari, ilmiy tadqiqotlar, loyiha ishlari va ishlab chiqarishni
texnologik tayyorlashning kompleks avtomatlashtirish tizimlariga olib keladi.
Texnologik jarayonlarni kompleks avtomatlashtirish uchun axborot-
kommunikasiya texnologiyalarini qo’llash texnologik jarayonlarni
avtomatlashtirilgan boshqarish tizimi, moslashgan ishlab chiqarish tizimlari,
transport-omborxona tizimlarining yaratilishiga olib keladi. Bunday tizimlarni
yaratishdan maqsad - milliy iqtisodiyot tarmoqlarini yuqori ishonchli mehnat
vositalarini tadbiq etish hisobiga texnik qayta jihozlashni ta’minlash, ularni
avtomatlashgan uchastka va texnologik jarayonlarga komplekslash, ishlab
chiqarishga moslashuvchanlik hamda iqtisodiylikni bag’ishlashdir. Hozirgi kunga
kelib maxfiy va qimmatbaho axborotga ruxsatsiz kirishdan himoyalash eng
muhim vazifalardan biri sanaladi. Kompyuter egalari va foydalanuvchilarning
mulkiy huquqlarini himoyalash — bu ishlab chiqarilayotgan axborotni jiddiy
iqtisodiy va boshqa moddiy hamda nomoddiy zararlar keltirishi
mumkin bo’lgan turli kirishlar va o’g’irlashlardan himoyalashdir.
Axborot xavfsizligi deb ma’lumotlarni yo’qotish va o’zgartirishga
yunaltirilgan tabiiy yoki sun’iy xossali, tasodifiy ta’sirlardan har qanday
tashuvchilarda axborotning himoyalanganligiga aytiladi.
Hozirgi kunda kompyuter viruslari g’arazli maqsadlarda ishlatiluvchi turli
xil dasturlarni olib kelib tatbiq etishda eng samarali vositalardan biri hisoblanadi.
Kompyuter viruslarini dasturli viruslar deb atash to’g’riroq bo’ladi.
17

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Axborot tizimlari ma’ruza matni
2. X.P. Xasanov Takomillashgan diamatritsalar algebralari va parametrli
algebra asosida kriptotizmlar yaratish usullari va algaritmlari.
Toshkent,2008
3. O‘zbekiston Respublikasining "Axborotlashtirish to‘g‘risida"gi qonuni
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining axborotnomasi 2004-yil №2-10
FOYDALANILGAN SAYTLAR RO‘YXATI
1. https://www.elib.buxdu.uz/index.php/pages/referatlar-mustaqil-ish-kurs-
ishi/item/14616-avtomatlashtirilgan-tizimlar-va-ma-lumotlar-bazasi
2. http://kompy.info/toshkent-davlat-iqtisodiyot-universiteti-v2.html?page=75
3. https://www.google.com/search?
q=Avtamatlashtirilgan+axborot+tizimlarida+axborot+xavsizligining+tashki
l+etishi&oq=Avtamatlashtirilgan+axborot+tizimla
19

Avtamatlashtirilgan axborot tizimlarida axborot xavsizligining tashkil etishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish