“AVTO SERVIS” ma’lumotlar bazasini Loyihalash

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	1.1MB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

“AVTO SERVIS” ma’lumotlar bazasini Loyihalash

Купить

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA-MAXSUS TA’LIM
VAZIRLIGI SAMARQAND DAVLAT UNIVERSITETI RAQAMLI
TEXNOLOGIYALAR FAKULTETI
AXBOROT TIZIMLARINING MATEMATIK VA DASTURIY TAMINOTI
YO’NALISHI
“AVTO SERVIS” ma’lumotlar bazasini Loyihalash mavzusida
KURS ISHI
SAMARQAND – 2021
1

MUNDAREJA
I. KIRISH……………….……………………………………….3
I.1 MBBT ni hozirgi kundagi ilm-fandagi o’rni…………….3
I.2 MBBT istiqbollari…….…………………………………...6
II. NAZARIY QISM……………………….……….....................9
2.1 Avtoservis korxonalarining turlari va turlanish mezonlar..9
2.2. Avtomobil markazlari , avtosalonlar, avtomobillarga TX
kо‘rsatish, diler stansiyalari va avtoustaxonalar ………………14
2.3. MBBT tillari haqida ma’lumot……………………………18
III. AMALIY QISM……………………………......……………...21
3.1. “AVTO SERVIS” ma’lumotlar bazasining mantiqiy
strukturasi va uni
shakllantirish……………………………………………................21
3.2 JADVALLARNING O’ZARO BOG’LANISHI…...............24
3.3. SQL operatorlari yordamida jadvallarni hosil qilish va
jadvallarga ma’lumotlar kiritish………………………...………26
3.4. SQL operatorlari yordamida jadvallarga yozuvlar qo’shish
…………………………………….………………………….…….27
IV. XULOSA…………………………………………..29
V. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…….……………...30

2

Kirish
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Farmoniga asosan, Axborot
texnologiyalari va kommunikastiyalarini rivojlantirish vazirligi tashkil etildi.
Farmonning O’zAda keltirilgan matniga ko’ra, vazirlik O’zbekiston Aloqa,
axborotlashtirish va telekommunikastiya texnologiyalari davlat qo’mitasi negizida
tashkil etilgan.Yangi vazirlikning asosiy vazifalari va faoliyat yo’nalishlari sifatida
quyidagilar belgilangan:axborot texnologiyalari va kommunikastiyalar soxasida,
“elektron xukumat”ni joriy etishda yagona davlat siyosati amalga oshirilishini
ta’minlash;aloqa va telekommunikastiyalar soxasidagi faoliyatni, shuningdek,
radiochastotali spektrdan foydalanishni davlat yo’li bilan boshqarish, listenziyalash
va nazorat qilish borasidagi funkstiyalarni amalga oshirish;Internet tarmog’ining
milliy segmenti yanada shakllantirilishini ta’minlash;raqobatdosh dasturiy
maxsulotlarning mamlakatimizda ishlab chiqarilishini va ichki bozorini xamda
ularga ko’rsatiladigan xizmatlarni rivojlantirishga ko’maklashish;axborot
xavfsizligini ta’minlash; zamonaviy kommunikastiya vositalari soxasida ilmiy
tadqiqotlar va ishlanmalarni, kadrlarni tayyorlash, qayta tayyorlash va malakasini
oshirishni tashkil qilish;vazirlik faoliyati doirasiga kiruvchi boshqa yo’nalishlar
bo’yicha xorijiy investistiyalarni jalb etish va boshqalar. “Gazeta.uz” ning qayd
etishicha, Aloqa, axborotlashtirish va telekommunikastiya texnologiyalari davlat
qo’mitasi 2012 yil 16 oktyabrida Aloqa va axborotlashtirish agentligi negizida
tashkil etilgan edi. O’zAAA esa, o’z navbatida, 2002 yili Pochta va
telekommunikastiyalar agentligi negizida, ushbu agentlik esa 1997 yili Aloqa
vazirligi negizida tashkil etilgan edi. Aloqa vazirligining o’zi 1992 yilda tashkil
etilgan. Biz dasturchilar uchun bu qarorlar juda muhim qarorlardan biri bo’ldi.
2013- yildan 2020-yilgacha Elektron hukumat tizimiga o’tilish talab qilinmoqda.
Shuning uchun axborot tizimlariga o’tilishga kata ahamiyat berilmoqda. Yangi
o’quv yurtlari va yangi fakultetlar ochilmoqda. Dunyo globallashib borgani sari
axborot tehnalogiyalarga bo’lgan talab ortib bormoqda. O’zbekiston ham
rivojlangan davlatlar qatoriga kirib bormoqda. Bunda esa yoshlarni ongini
3

saviyasini oshirish va zamon talablariga mos ravishda kadrlarni tayyorlash
davlatimiz taraqiyotini rivojlanishiga sabab bo’ladi. Mamlakatimizda axborot-
kommunikatsiya texnologiyalarini rivojlantirish jarayoni izchil davom ettirib
kelinmoqda. Eng avvalo, O‘zbekistonda mazkur sohani tartibga soluvchi
mukammal qonunchilik bazasi yaratilganini alohida ta'kidlash joiz. Shu bilan
birga, bugun dunyoda shiddat bilan kechayotgan globallashuv sharoitida AKT
sohasining keskin taraqqiy etib borishi kuzatilayotganligi, ilg‘or davlatlarning
ushbu soha rivojiga alohida e'tibor qaratayotgani bejiz emas.
Darhaqiqat, hozirgi davrda AKT orqali uzatiladigan axborot jamiyat
rivojining eng muhim shartlaridan biri bo‘lib qoldi. U ishlab chiqarish resursi,
insonlar orasidagi aloqani ta'minlovchi qudratli vositaga aylandi. Shu bois, davlat
hokimiyati va boshqaruvi organlari, umuman, jamiyatning axborot uzatish tezligi
hamda sifatiga bo‘lgan talablari kun sayin ortib bormoqda. AKT sohasini jadal
sur'atlar bilan taraqqiy ettirish O‘zbekiston iqtisodiyotida amalga oshirilayotgan
tarkibiy o‘zgarishlar hamda iqtisodiy islohotlarning bosh yo‘nalishlaridan biri
hisoblanadi. Chunki bu yo‘nalish nafaqat respublikani axborotlashgan jamiyatga
aylantirish uchun xizmat qiladi, balki mamlakatimiz iqtisodiyotini jadal sur'atlar
bilan rivojlantirishda o‘ziga xos yetakchi tarmoq — «lokomotiv» rolini o‘ynaydi.
Dasturiy vazifalardan kelib chiqib, mamlakatimizda komputer va axborot
texnologiyalari, telekommunikatsiya va ma'lumot uzatish tarmoqlarini, internet
xizmatlarini rivojlantirish va zamonaviylashtirish, ularni dunyo standartlari
darajasiga yetkazish maqsadida keng ko’lamli islohotlar bosqichma-bosqich
amalga oshirilmoqda. Albatta, ijtimoiy hayotning barcha sohalarida bo’lgani kabi
axborot-kommunikatsiya texnologiyalari sohasidagi islohotlarni muvaffaqiyatli
amalga oshirish, o’z navbatida, ushbu sohaning huquqiy asosini shakllantirish va
takomillashtirib borishni taqozo etadi. Shuning uchun ham mamlakatimizda
mazkur sohada samarali huquqiy mexanizmlarni yanada takomillashtirishga jiddiy
e'tibor qaratilmoqda. O’tgan davr mobaynida sohani yanada rivojlantirishga
qaratilgan 11ta qonun, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 3ta farmoni,
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti hamda Vazirlar Mahkamasining 40dan ortiq
4

qarorlari va 300dan ortiq idoraviy qonunosti hujjatlari qabul qilindi. Mustaqillik
yillarida yaratilgan keng huquqiy maydon mamlakatimizda siyosiy modernizatsiya
jarayonlarida tobora muhim ahamiyat kasb etib borayotgan
axborotkommunikatsiya texnologiyalarining jadal sur'atlarda rivojlanishi yo‘lida
qulay imkoniyatlar yaratmoqda.
Jamiyatni axborotlashtirish va axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini
yanada rivojlantirish maqsadida 2003-2004 yillarda «elektron» qonunlar bloki
qabul qilindi. Bular «Elektron raqamli imzo to‘g‘risida»gi, «Elektron hujjat
aylanishi to‘g‘risida»gi va «Elektron tijorat to‘g‘risida»gi O‘zbekiston
Respublikasi qonunlaridir. Mazkur qonun hujjatlarini ishlab chiqishda ushbu
sohadagi xalqaro huquqiy me'yorlar hamda bir qator rivojlangan davlatlarning
tajribalari ham atroflicha o‘rganilib, milliy qonunchiligimizga maqbul jihatlari
uyg‘unlashtirildi. Ushbu qonunlarning qabul qilinishi va joylarda ularning ijrosi
ta'minlanishi, o‘z navbatida, ish yuritish madaniyatining elektron ko‘rinishi
shakllanishiga, masofa qisqarishiga, vaqt tejalishiga hamda iqtisodiy
samaradorlikning oshishida muhim omil bo‘ldi. Mamlakatimizda axborot-
kommunikatsiya texnologiyalarining jadal sur'atlarda rivojlanishi elektron hujjat
aylanishi, elektron raqamli imzo, elektron tijorat, elektron to‘lovlar kabi yana bir
qancha yangi xizmat turlarining shakllanishiga, jumladan, tadbirkorlarimizga
masofadan turib dunyoning xohlagan mamlakatidan o‘ziga hamkor topish va
tijorat ishlarini yuritishiga keng yo‘l ochdi.
Mamlakatimiz milliy iqtisodiyotida yangi yo‘nalish hisoblangan mazkur
tizimlarning tez sur'atlarda taraqqiy etishining yana bir omili — bu
axborotkommunikatsiya texnologiyalarini raqamlashtirish darajasining ortishi,
xususan, xalqaro axborot tarmoqlaridan foydalanishning umumiy tezligi o‘tgan
yilga nisbatan 61 foizga oshib, bugungi kunda 7780 Mbit/s.ni tashkil etayotgani va
ulardan foydalanish uchun qulay shart-sharoitlar yaratilganligidadir. Shuningdek,
joriy yil boshida ma'lumotlar uzatish, jumladan, internetga ulanish bo‘yicha xizmat
ko‘rsatuvchi xo‘jalik subyektlarining soni 930 taga yetgan bo‘lsa, jamoaviy
foydalanish maskanlari 1063tani tashkil etdi.Xorijiy mamlakatlar tajribasidan
5

ma'lumki, elektron tijoratning shiddat bilan rivojlanishiga internetdan
foydalanuvchilar soni aholining 20-25 foizini tashkil etgandagina erishish mumkin.
Bugungi kunda mamlakatimizda internetdan foydalanuvchilar soni 10 millionga
yetgani elektron tijoratning kelgusidagi yorqin istiqbolidan darak berib turibdi.
O‘zbekistonda elektron hujjatlarga huquqiy mavqe beruvchi «Elektron hujjat
aylanishi to‘g‘risida»gi qonunning qabul qilinishi, shubhasiz, elektron hujjat
aylanishi tizimini rivojlantirishga ko‘maklashib, davlat hokimiyatining turli
idoralari o‘rtasidagi hujjat aylanishini avtomatlashtirishga qulay imkoniyat
yaratmoqda.
Elektron hujjat aylanishi tizimini joriy etish o‘zaro axborot almashinuvi
darajasi va sifatini oshirishga, axborot izlash samaradorligi o‘sishiga, katta
hajmdagi ma'lumotlar bilan ishlash va ulardan foydalanishga ko‘maklashib,
qog‘ozli hujjat aylanishi ulushining kamayishiga yordam bermoqda. Ushbu qonun
elektron hujjatning huquqiy maqomini va uning rekvizitlarini aniqlagan bo‘lib,
elektron hujjat aylanishi ishtirokchilarini, elektron hujjatni olish, jo‘natish, ularni
saqlash va muhofaza etish tartibini belgilab berdi. «Elektron raqamli imzo
to‘g‘risida»gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni elektron hujjatdagi elektron
raqamli imzo va qog‘ozdagi shaxsiy imzo teng kuchga ega ekanligini ta'minlab
berdi. Natijada yuridik va jismoniy shaxslar tomonidan internet tarmog‘idan
foydalangan holda kerak bo‘lgan barcha hisobot formalari va boshqa ma'lumotlarni
elektron ravishda interaktiv holda olish hamda soliq va statistika hisobotlarini
topshirish imkoniyatini yaratdi. Bu tizim kichik biznes va tadbirkorlik
subyektlarining vaqtini tejash, davlat xizmatchilari bilan bevosita muloqot uchun
navbat kutish yoki soliq hisobotlarini to‘ldirishdagi xato va kamchiliklarni
tuzatishga emas, balki o‘z tadbirkorlik ishlarini rivojlantirishga sarf etishlariga
imkon bermoqda.Shuningdek, mazkur qonunning qabul qilinishi va ijrosining
ta'minlanishi natijasida respublikamizda 9ta elektron raqamli imzo kalitlarini
ro‘yxatga olish markazlari tashkil etildi. Agar elektron raqamli imzo kalitlari soni
2006 yilda 93tani tashkil etgan bo‘lsa, hozirgi kunga kelib 300 mingtadan ortib
ketdi.Shu bilan bir qatorda, mijozlarga yangi xizmat turlarini ko‘rsatishning
6

huquqiy asoslari kafolatlab qo‘yildi. Bu bilan iqtisodiyotimizga «Paynet» kabi
elektron to'lovlar xizmatini ko‘rsatuvchi muassasalar kirib keldi, «SMS-banking»,
«Internet-banking» kabi yangi elektron to‘lov xizmatlari joriy etildi. Endilikda
ushbu xizmatlar sharofati bilan mijozlar kommunal, mobil aloqa va internet
xizmatlarini hisob-kitob qilib, uy-ro’zg’or mollarini internet orqali sotib
olishmoqda. 2005 yildan boshlab O’zbekistonda davlat organlarining internetdagi
rasmiy veb-saytlari ochilishi tatbiq etildi. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining «Axborotlashtirish sohasida normativ-huquqiy bazani
takomillashtirish to‘g‘risida»gi 256-qarori bilan ushbu saytlarga asosiy talablar
belgilangan bo‘lib, unda saytlarni to‘laqonli rasmiylashtirish, undan foydalanish va
yangilash maqsadida veb-saytda joylashtiriladigan zaruriy axborotlar ro‘yxati,
mazmuni va boshqa kerakli shartlarga nisbatan xalqaro standartlar aniq
shakllantirildi.
Davlat va xo‘jalik boshqaruvi, mahalliy davlat hokimiyati organlarining
axborotkommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish vositasida jismoniy va
yuridik shaxslar bilan o‘zaro tezkor hamkorligini ta'minlash, shuningdek, davlat va
xo‘jalik boshqaruvi, mahalliy davlat hokimiyati organlari tomonidan
ko‘rsatiladigan xizmatlardan keng foydalanilishni ta'minlash maqsadida Vazirlar
Mahkamasi tomonidan 2007 yil 23 avgustda «Davlat va xo‘jalik boshqaruvi,
mahalliy davlat hokimiyati organlarining axborot-kommunikatsiya
texnologiyalaridan foydalangan holda yuridik va jismoniy shaxslar bilan o‘zaro
hamkorligini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi qaror qabul
qilinib, u bilan axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalangan holda
interaktiv davlat xizmatlari ko‘rsatish to‘g‘risidagi nizom tasdiqlandi.
Ma’lumotlarni boshqarish vositalarining rivojlanishi axborot texnologiyalari
bazasiga qurilgan har qanday axborot tizimining asosi hisoblanadi. Ma’lumotlar
bazasi (date base) - bu EHM ning tashqi xotirasida saqlanadigan, har qanday
jismoniy, ijtimoiy, statistik, tashkiliy va boshqa ob’yektlar, jarayonlar, holatlarning
o‘zaro bog‘liq va tartiblashtirilgan majmuidir.Ma’lumotlar bazasi (MB) har xil
foydalanuvchilarning axborot yetishmovchiligini ta’minlash uchun mo‘ljallangan.
7

Amaliyotda ko’pchilik ma’lumotlar bazasi chegaralangan predmet sohasi uchun
loyihalashtiriladi. Bitta EHMda bir qancha ma’lumotlar bazasi yaratiladi. Vaqti
bilan turdosh vazifalarni bajarishga mo‘ljallangan ba’zi bir ma’lumotlar bazasi
birlashishi ham mumkin. MB ni loyihalashtirishda asosan ikkita masala echiladi:
 predmet sohasi ob’ektlarini qanday qilib ma’lumotlar modellarining abstrakt
obektlari shaklida ifodalash. Ayrim hollarda bu masalaga ma’lumotlar bazasini
mantiqiy loyihalash masalasi deyiladi.
 ma’lumotlar bazasiga so‘rovlarning bajarilish effektivligini qanday
ta’minlash. Bu masalaga ma’lumotlar bazasini fizik loyihalash masalasi deyiladi.
Ixtiyoriy turdagi MBni loyihalashtirishning birinchi bosqichdagi predmet sohasini
tahlil qilish bo‘lib, u axborot tuzilmasini (konseptual sxemalar) tuzish bilan
yakunlanadi. Bu bosqichda foydalanuvchining so‘rovlari tahlil qilinadi, axborot
ob’ektlari va uning xarakteristikalari tanlanadi, hamda o‘tkazilgan tahlil asosida
predmet sohasi tuzilmalashtiriladi. Predmet sohasini tahlil qilishni uch bosqichga
bo‘lish maqsadga muvofiqdir:
 konseptual talablar va axborot ehtiyojlarini tahlil qilish;
 axborot ob’ektlari va ular orasidagi aloqalarni aniqlash;
 predmet sohasining konseptual modelini qurish va MBni konseptual
sxemasini loyihalashtirish.
8

II.Nazariy qism.
2.1 Avtoservis korxonalarining turlari va turlanish mezonlar
Tabiiyki, avtoservis xizmatining asosiy qismini maxsus avtoservis korxonalari
k о ‘rsatadilar. Ulardan tashqari, bu xizmatni asosiy ishlab chiqarish faoliyati
boshqa, turli soha b о ‘lgan korxonalar (masalan, yuk va y о ‘lovchilar tashuvchi
avtotransport korxonalari) ham bajaradilar. Lekin ularning ulushi k о ‘rsatilgan
umumiy xizmat hajmida juda oz, faqat bir necha foiznigina tashkil etadi. Shuning
uchun bunday korxonalarga batafsil t о ‘xtamaymiz.
Jahonda avtoservis korxonalari о ‘z faoliyatlari va mavjud iqtisodiy-ijtimoiy
tuzum asosida tarixiy shakllanib va rivojlanib kelganlar va barcha mamlakatlar
xududi b о ‘ylab shaharlar va qishloqlar, magistral y о ‘llari yoqalari, aholi zich
yashovchi mavzelar, avtosayoxatchilar t о ‘xtovchi mexmonxonalar va
oromgoxlarda (motellarda) joylashganlar. Bunday korxonalar о ‘zlari bajaradigan
xizmat turlari va ishlab chiqarish faoliyatiga qarab, quyidagi turlarga b о ‘linadi
(rasm 1).

9Avtoservis korxonalari
Avtosavdo markazlari,
avtosalonlar, eshtiyot
qismlar dikonlari Avtomobillarga texnik
xizmat kirsatish
korxonalari Avtoturar joylar,
sa q lash garajlari

Avtoservis korxonalarining turlari.
Avtosavdo markazlari (yoki bazalari) yirik shaharlarda joylashgan b о ‘lib,
avtomobillar va ehtiyot qismlar bilan ulgurji savdo qiladilar.
Avtosalonlar esa shu mollarni chakana savdo bilan sotadilar, buning uchun
ularda avtomobillarni sotishga tayyorlash (sotish oldi) texnik xizmatini bajarish
uchun maxsus ishchi postlari b о ‘lishi shart.
Avtomobillarga texnik xizmat k о ‘rsatuvchi korxonalar о ‘z navbatida
avtomarkazlar, avtomobillarga texnik xizmat k о ‘rsatuvchi stansiyalar (ATXKS) va
postlar va shuningdek, turli ishlarga ixtisoslashgan avtoustaxonalardan iboratdir.
Avtomarkazlar avtoservis xizmati k о ‘rsatuvchi korxonalarning asosiy,
tayanch- yetakchi korxonalari b о ‘lib asosan yirik shaharlarda (viloyat
markazlarida) joylashadi va kamida 25 ta, k о ‘pi bilan 100, hatto 200 ishchi
postlarga ega b о ‘ladi. Bunday markazlarni odatda avtomobillar ishlab chiqaruvchi
va ular bilan savdo qiluvchi kompaniyalar va shuningdek, avtomobillar va ehtiyot
qismlar bilan savdo qilishga ixtisoslashgan firmalar hissadorlik asosida tashkil
etadilar. Avtomarkazlar bir necha rusumli avtomobillarni ta’mirlash
va ularga texnik xizmat k о ‘rsatish uchun zarur b о ‘lgan ishlab chiqarish texnika
bazasi (ICHTB), zarur texnologik jihozlar, maxsus asbob-uskunalar, ehtiyot
qismlar, materiallar va shuningdek, texnik-texnologik xujjatlar va adabiyotlar bilan
t о ‘la ta’minlangan b о ‘ladi. Avtomarkazlarning ma’lum xududlarida, - viloyat
tumanlari, shaharlari va qishloqlarida bir necha filiallari b о ‘lib markaz ularga har
jixatdan xomiylik qiladi, ayniqsa, kadrlar malakasini oshirish, ishlab-chiqarishda
yangi, ilg’or texnologiyani joriy etish, xizmat k о ‘rsatish madaniyatini yaxshilash
va h.k. kabilarda. Xullas, avtomarkazlar- avtomobillar ishlab chiqaruvchi
kompaniyalar bilan birga avtomobillar servisi sohasida ilmiy-texnika taraqqiyotini
yetaklovchi va ta’minlovchi, bu sohada texnik siyosat yaratuvchi va olib
boruvchilardir. Avtomarkazlar mamlakatimizda, viloyat markazlari va yirik
shaharlarida XX asrning 70-80chi yillarida qurilib ishga tushirilgan, birgina
10

Toshkentda bunday markazlarning 4 tasi ishlab turibdi. Avtomarkazlarning k о ‘p
qismi (12 tasi) 1996-98 yillarda t о ‘la rekonstruksiya qilinib, qayta jihozlanib
chiqildi.
Avtomarkazlarda avtomobillar (yangilari va ishlatilganlari), ehtiyot qismlar,
avtomateriallar bilan savdo qiluvchi avtosalonlar, bazalar, d о ‘konlar bilan bir
qatorda turli texnik xizmat k о ‘rsatish va ta’mirlash ishlarini bajaruvchi kuchli
ishlab chiqarish bazasi ham mavjud b о ‘ladi. Avtomarkazlarning tarkibiy qismi
b о ‘lgan savdo bazalari, d о ‘konlari, omborlari va ishlabqchiqarish uchastkalari
xududiy bir joyga joylashgan yoki shahar, viloyat b о ‘ylab bir necha joylarga,
mijozlar uchun qulay b о ‘lgan yerlarga, joylashishi mumkin.
Avtomobillarga texnik xizmat k о ’rsatuvchi stansiyalar (ATXKS).
Avtoservis xizmatini bajaruvchi asosiy va eng k о ’p tarqalgan korxonalaridir.
Zamonaviy ATXKSlari yangi va ishlatilgan avtomobillar, ehtiyot qismlar va
avtomobil materiallari bilan savdo qilish, avtomobillarga turli xildagi texnik
xizmatlar k о ‘rsatish, agregatlar, detallarni ta’mirlash, ishdan chiqqanlarini
almashtirish, avtoavariyalar natijasida shikastlangan avtomobillar va ular
kuzovlarining ishlash qobiliyatini tiklash ishlari bilan shug’ullanadilar.
Shuningdek, mijozlar avtomobillarga, ularning murojatlariga asosan k о ‘chalarda,
y о ‘llarda , avtomobillar turar va saqlash joylarida texnik yordam k о ‘rsatish,
mijozlarga avtomobilni texnik ekspluatatsiya qilish t о ‘g’risida konsultatsiya,
maslaxat berish, ularni avtoservis axboroti bilan ta’minlash kabi xizmatlar ham
ATXKS vazifalariga kiradi.

2. Avtomobillarga TX k о ‘rsatuvchi korxonalarning turlari.
11

ATXKSlari о ‘zlarining ishlab chiqarish faoliyati, quvvati, bajarayotgan
xizmat turlari va ma’muriy-tashkiliy tuzilishlariga qarab bir necha turlarga
b о ‘linadi.
Odatda shahar stansiyalarida k о ‘rsatiladigan xizmat turlari xilma -xilroq,
bajariladigan ishlarning hajmi kattaroq b о ‘lishi mumkin va shuningdek, bu
stansiyalardan foydalanuvchi avtomobillarni tarkibi bir muncha barqaror b о ‘ladi,
ya’ni stansiyalar bir qadar doimiy mijozlarga ega b о ‘ladi.
Shaharlararo y о ‘llar b о ‘ylarida joylashgan stansiyalarda aksincha, xizmat
turlari chegaralangan b о ‘lib, ular asosan texnik yordam k о ‘rsatish, mayda
tamirlash ishlari, g’ildiraklar shinalarini yamash, damlash, motor, tormoz, rul
boshqarmasi tizimlari, elektr jihozlari asboblarida paydo b о ‘lgan nuqson va
nosozliklarni tuzatish va shuningdek, eng k о ‘p, zarur b о ‘ladigan ehtiyot qismlar va
avtomateriallar savdosi bilan shug’ullanadilar.
12

$2.2 Avtomobil markazlari , avtosalonlar, avtomobillarga TX kо‘rsatish, diler stansiyalari va avtoustaxonalar Shuni aytish zarurki, mamalakatimiz y о ‘llari b о ‘ylarida joylashgan bunday ATXK stansiyalari aynan 90 yillardan boshlab tashkil etilib ishga tushirila boshlandi, ularning soni ham, xizmat k о ‘rsatish darajasi ham hozircha real talablarga javob bera olmayapti. Ular asosan yengil avtomobillarga xizmat k о ‘rsatishga m о ‘ljallangan, yuk avtomobillari, avtobuslarning avtoservis xizmatidan foydalanish imkoniyati chegaralangan. Bunday holat shaharlar avtoservisiga ham taalluqlidir. Y о ‘l b о ‘ylari stansiyalariga xos b о ‘lgan yana bir holat ularning yil va sutka davomida uzluksiz ishlashlaridir. Bunday stansiyalar xususiy yoki shirkat (kooperativ) mulklari asosida tashkil etilib ulardagi ishchi postlarning soni asosan 2-5 tadan iboratdir. Chet el (ayniqsa A+Shda) avtoservisi faoliyatida y о ‘l b о ‘yi ATXKSlari k о ‘pincha (70% i atrofida) yonil\i - moy quyish stansiyalari (AZS) bilan yonma- yon joylashgan b о ‘ladilar va ba’zan ular bilan bir x о ‘jalikni tashkil etadilar. Albatta, avtoservis xizmatining asosiy qismini shaharlarda joylashgan ATXKSlari bajaradilar. Ular ma’muriy-tashkiliy tuzilishlariga qarab avtomobillar ishlab chiqaruvchi yoki ular bilan savdo qilishga ixtisoslashgan maxsus kompaniyalar tomonidan tuzilgan avtomarkazlarga qarashli filiallar yoki ular bilan shartnomalar asosida ish yurituvchi diler-stansiyalar yoxud mustaqil faoliyat olib boruvchi, ma’muriy-erkin ATXKSlaridir. Avtomarkazlarga qarashli stansiyalar va dilerlarning asosiy vazifasi о ‘z kompaniyalari, korporatsiyalari tomonidan ishlab- chiqilgan avtomobillarni, ehtiyot qismlarni, avtomobillarni sotishdir. Albatta, bunday stansiya va dilerlar texnik xizmat k о ‘rsatish va ba’zi bir ta’mirlash ishlarini ham bajaradilar, ammo bu ishlar ikkinchi о ‘rinda b о ‘lib, u ham faqat о ‘z firmasi avtomobillariga k о ‘rsatiladi. Shuning uchun ham bunday korxonalari firma usulida xizmat k о ‘rsatuvchi ATXKSlar deb yuritiladi. Ular k о ‘rsatgan xizmatlari hajmi salmoqli b о ‘lib, ba’zi mamalakatlarda (masalan, ba’zi Yevropa mamlakatlarida) 13$ $umumiy xizmatning 30% gacha yetib boradi. Mamlakatimizda bunday firma usuliga о ‘xshash xizmat k о ‘rsatuvchi stansiyalar asosan “ О ‘zDEU” avtotexxizmat” xissadorlik birlashmasiga qarashlidir. Shuni aytish zarurki, firma usulida xizmat k о ‘rsatuvchi stansiyalarning mavqi yuqori baholanadi, chunki ularda sotiladigan ehtiyot qismlar zavodlarda tayyorlangan, xizmat kafolati ishonarli va sifati yuqori b о ‘ladi va shuning uchun mijozlar shunday stansiyalar, dilerlar xizmatidan foydalanishni afzal k о ‘radilar. Dunyodagi barcha avtomobillar ishlab chiqaruvchi va ular bilan savdo qiluvchi kompaniyalar о ‘z mamlakatlari ichkarisida va avtomobillari sotiladigan chet davlatlarda minglab firma usulida xizmat k о ‘rsatuvchi avtomarkazlar va diler stansiyalariga egadirlar. Ayniqsa, A+SH, Yevropa mamlakatlari va Yaponiya avtomobilsozlik kompaniyalari tashkil etgan servis korxonalari mashhurdirlar. ATXKS lari о ‘z xizmati bilan bo\liq \\b о ‘lgan barcha ishlarni, chunonchi, avtomobilni yuvishdan tortib to unga texnik xizmat k о ‘rsatish, asosiy qismlari va agregatlari, mexanizmlarini ta’mirlay olgan xolda universal stansiyalar deb ataladi. Ba’zi hollarda ayrim ATXKSlar, ayniqsa, shahar stansiyalari, xizmatning ayrim ishlarinigina bajaradilar, masalan, avariyaga uchrab urilgan avtomobillar kuzovini tiklash yoki avtomobillar agregatlari va detallarini ta’mirlab, ish qobiliyatini tiklash va h.k. Bu holda stansiyalar ixtisoslashgan deb ataladilar. Ixtisoslashish xizmat k о ‘rsatiladigan avtomobil markalari va turlariga qarab ham b о ‘lishi mumkin, ayniqsa bu firma usulida xizmat k о ‘rsatuvchi stansiyalar va dilerlarga xosdir. ATXKS larining quvvatlari ulardagi ishchi postlarning soni va bir yilda xizmat k о ‘rsatilgan avtomobillar soni bilan belgilanadi. Shu nuqtai nazardan kelib chiqib, stansiyalar kichik (15 ta gacha ishchi postlarga ega b о ‘lgan), о ‘rta (16-25 ishchi postlari) va katta (25 dan k о ‘p ishchi postli) xillarga b о ‘linadi. Albatta, barcha mamlakatlarda kichik va о ‘rta stansiyalar ham son, ham umumiy quvvat jihatdan va k о ‘rsatiladigan yalpi xizmat hajmi hisobida yetakchi о ‘rinda turadilar (90 % dan yuqori). Dunyodagi k о ‘pchilik mamlakatlarda ATXKS larining о ‘rtacha quvvati 3,5-4,5 postni tashkil etadi va ulardagi ishlaydigan odamlarning о ‘rtacha soni esa 4,5-5,5 kishidan iboratdir. Ba’zi mamlakatlarda, 14$