“avtosalon” ma’lumotlar bazasini loyihalash
![8bajarish tartibini (sikllar, tarmoqlar, o'tishlar) boshqarish uchun operatorlar mavjud
emas.SQL iboralari quyidagilar yordamida tuzilgan:
- zahiralangan kalit so'zlar;
- jadvallar va jadval ustunlarining identifikatorlari (nomlari);
- ma'lumotlar bazasida ma'lumot qidirish mezonlarini shakllantirish va
natijada olingan jadvallardagi yacheykalar qiymatlarini hisoblash uchun
foydalaniladigan mantiqiy, arifmetik va satrli iboralar;
- iboralarda ishlatiladigan operatsiyalar va funktsiyalarning identifikatorlari
(nomlari). Barcha kalit so'zlar, funksiya nomlari va, qoida tariqasida, jadval va
ustun nomlari 7 bitli ASCII belgilar bilan ifodalangan (boshqacha aytganda, lotin
harflarida). SQL katta va kichik harflarni farq qilmaydi, masalan SELECT ,
Select , sELECT, select satrlari bir xil kalit so'zni ifodalaydi. Jadvallar va
ularning ustunlari nomlarini yaratish uchun harflar, raqamlar va _ (pastki chiziq)
belgisidan foydalanishga ruxsat beriladi, lekin ismning birinchi belgisi harf
bo'lishi kerak. Kalit so'zlar va funktsiyalar nomlaridan jadval identifikatorlari va
ustunnomlari sifatida foydalanish taqiqlanadi. Kalit so'zlar va funksiyalar
nomlarining to'liq ro'yxatini (va u juda ko’p) ma'lum bir MBBT hujjatlarida
topish mumkin. Operator kalit so'z fe'ldan boshlanadi (masalan, CREATE -
yaratish, UPDATE - yangilash, SELECT - tanlang va hokazo) va ; (nuqta-vergul)
belgisi bilan tugaydi. Murojaat erkin formatda yozilgan va bir nechta satrlardan
iborat bo'lishi mumkin. Operatordagi leksik birliklar uchun haqiqiy ajratuvchilar:
- bir yoki bir nechta bo'shliqlar,
- bir yoki bir nechta tab belgilar,
- bir yoki bir nechta belgilar yangi qator.
Qo'llanmada SQL ko'rsatmalarini tavsiflash uchun quyidagi shartlar
qo'llaniladi:
Zaxiralangan so'zlar katta harflar bilan yoziladi (masalan, SELECT, FROM,
WHERE).
O'zgaruvchilar (noaniq bo'lmagan belgilar) kursiv bilan yoziladi (masalan,
tabl_name, komp_kon ), ular haqiqiy operatorda terminal belgilarining
(identifikatorlari, ishlash belgilari, funktsiya nomlari va boshqalar) qurilishi bilan
almashtirilishi kerak.
Kvadrat qavslar ([...]) operatorning ixtiyoriy qismini o'z ichiga oladi, bu esa
haqiqiy operatorni yaratishda qoldirilishi mumkin (kvadrat qavsning o'zi operator
matniga kiritilmagan).
Vertikal chiziq (|) ikki yoki undan ko'p sintaktik tuzilmalarni tanlashni (yoki)
anglatadi (vertikal satrning o'zi operator matniga kiritilmagan). Belgilangan variant
(masalan, [ALL | DISTINCT} ichida) standartdir.
Belgilar ketma-ketligi ... oldingi vergul tuzilishining ixtiyoriy sonini (shu
jumladan nol) takrorlash imkoniyatini bildiradi. Belgilar haqiqiy operatorga
qurilishning har bir takrorlanishidan oldin ajratuvchi sifatida kiritilgan.
Afsuski, haqiqiy MBBT ishlab chiquvchilari SQL til standartlari talablariga
sharhlar nuqtai nazaridan to'g'ri kelmaydi. Shuning uchun, turli xil ma'lumotlar
bazalarida SQL tilidagi dasturlarning matnlarida foydalanilgan holda izohlarni](https://docx.uz/documents/97d6c971-8b48-4ce4-824b-5b30b3c0ff52/page_8.png?v=1)
![9quyidagicha belgilash mumkin:
juft minus (--) dan satr oxirigacha;
# belgisidan satr oxirigacha;
ketma-ketliklar o'rtasida / * va * / (C++ sharh uslubi).
SQL ma'lumotlar turlari. Ma'lumotlar bazasi jadvallari ustunlarida ma'lumotlarni
saqlash uchun SQL tilida ishlatiladigan ma'lumotlar turlari juda xilma-xildir.
Afsuski, o'ziga xos relatsion ma'lumotlar bazasini sotuvchilari o'zlarining versiyalari
va kengaytmalarini tatbiq etish orqali standart tomonidan qamrab olingan ko'plab
ma'lumotlar turlarini yaxshilashga intilishadi.
Quyidagi ma'lumotlar turlarini asosiy deb hisoblash lozim:
INT [(len)] - maksimal uzunligi len o’zharuvchisida berilgan 4 baytlik butun
son;
SMALLINT [(len)] - uzunligi 2 bayt bo'lgan, chiqarishda maksimal len
raqamlari bilan ifodalangan butun son;
FLOAT [(len, dec)] - o'nlik kasrdan keyin dec raqamlar bilan maksimal len
harflarida berilgan haqiqiy son;
CHAR (size) - o'lchamdagi belgilar bilan belgilangan uzunlikdagi
belgilar qatori;
VARCHAR (size) - o'zgaruvchan uzunlikdagi belgilar qatorining maksimal
o'lchamiga qadar bo'lgan belgilar;
BLOB (Binary Large OBject) - erkin (ikkilik) baytlar qatori (maksimal
hajmi bajarishga bog'liq, odatda 65535 bayt); ushbu ma'lumotlar turidan, masalan,
rasmlarni saqlash uchun foydalanish mumkin;
Date - astronomik sana;
TIME - bu astronomik vaqt.
Belgilar turg'unligi (masalan, CHAR va VARCHAR ) bitta apostrofga
biriktirilgan belgilar,
O'nli doimiy (masalan, FLOAT ) ilmiy izohda quyidagi tarkibiy qismlarning
ketma-ketligi sifatida yozilishi mumkin:
raqam belgisi;
nuqta bilan o'nli raqam;
belgi e;
ko’rsatkich belgisi (+ yoki -);
10 ning eksponenti rolini o'ynaydigan butun son.
Masalan, -0.123 kasr sonini -12.3e-2 deb yozish mumkin.
CHAR va VARCHAR ma'lumotlar turlari o'rtasidagi farq shundan iboratki,
jadvalda CHAR tipidagi satrlarni saqlash uchun aniq o'lchovli baytlar ishlatiladi
(saqlangan satrlarning tarkibi ancha qisqaroq bo'lishi mumkin), VARCHAR
tipidagi satrlar esa ajratilmagan (bo'sh) baytlarda jadvalda saqlanmaydi.](https://docx.uz/documents/97d6c971-8b48-4ce4-824b-5b30b3c0ff52/page_9.png?v=1)
![4. Avtosalon ma`lumotlar bazasini SQL tili yordamida yaratish
Yuqorida keltirilgan ma`lumotlar infologik va datalogik modellar asosida real
ma`lumotlar bazasini Ms access ma`lumotlar bazasini boshqarish tizimida yaratishni
qaraymiz. Quyida jadvalarni yaratish SQL tili orqali berilgan.
Xodimlar jadvali
CREATE TABLE [Xodimlar] (
Xodim_Id binary NOT NULL,
Inson_Id integer NOT NULL,
Lavozim_Id integer NOT NULL,
Tugilgan_kun text NOT NULL,
Ish_boshl_sana date NOT NULL,
Ish_haqi date NOT NULL,
CONSTRAINT [PK_XODIMLAR] PRIMARY KEY CLUSTERED
(
[Xodim_Id] ASC
) WITH (IGNORE_DUP_KEY = OFF)
)
Avtomobil jadvali
CREATE TABLE [Avtomobil] (
Avtomobil_Id integer NOT NULL,
Marka text NOT NULL,
Rangi text NOT NULL,
Yetkazib berish malumotlari text NOT NULL,
Sotish malumotlari text NOT NULL,
Narxi text NOT NULL,
Holat_Id integer NOT NULL,
Xaridor_Id integer NOT NULL,
25](https://docx.uz/documents/97d6c971-8b48-4ce4-824b-5b30b3c0ff52/page_25.png?v=1)
![CONSTRAINT [PK_AVTOMOBIL] PRIMARY KEY CLUSTERED
(
[Avtomobil_Id] ASC
) WITH (IGNORE_DUP_KEY = OFF)
)
Avtomobil modifikasiyasi jadvali
CREATE TABLE [Modifikatsiya] (
Modifikatsiya_Id integer NOT NULL,
Avtomobil_Id integer NOT NULL,
Uzunlik text NOT NULL,
Kenglik integer NOT NULL,
Balandlik text NOT NULL,
Miqdor text NOT NULL,
Ogirlik text NOT NULL,
Max_tezlik text NOT NULL,
Dvigatel_turi text NOT NULL,
Dvigatel_hajmi text NOT NULL,
Yoqilgi_turi text NOT NULL,
Yoqilgi_sarfi text NOT NULL,
CONSTRAINT [PK_MODIFIKATSIYA] PRIMARY KEY CLUSTERED
(
[Modifikatsiya_Id] ASC
) WITH (IGNORE_DUP_KEY = OFF)
)
Yetkazib beruvchilar jadvali
CREATE TABLE [Yetkazib beruvchi] (
Yetkazuvchi_Id integer NOT NULL,
26](https://docx.uz/documents/97d6c971-8b48-4ce4-824b-5b30b3c0ff52/page_26.png?v=1)
![Avtomobil_Id integer NOT NULL,
Malumotlar text NOT NULL,
Nomi text NOT NULL,
CONSTRAINT [PK_YETKAZIB BERUVCHI] PRIMARY KEY CLUSTERED
(
[Yetkazuvchi_Id] ASC
) WITH (IGNORE_DUP_KEY = OFF)
)
Xaridor ma`lumotlari jadvali
CREATE TABLE [Xaridor] (
Xaridor_Id integer NOT NULL,
Inson_Id integer NOT NULL,
Avtomobil_Id integer NOT NULL,
Xodim_Id integer NOT NULL,
Tulov_Id integer NOT NULL,
CONSTRAINT [PK_XARIDOR] PRIMARY KEY CLUSTERED
(
[Xaridor_Id] ASC
) WITH (IGNORE_DUP_KEY = OFF)
)
To`lov turi jadvali
CREATE TABLE [To'lov] (
Tulov_Id integer NOT NULL,
Nomi text NOT NULL,
CONSTRAINT [PK_TO'LOV] PRIMARY KEY CLUSTERED
(
[Tulov_Id] ASC
27](https://docx.uz/documents/97d6c971-8b48-4ce4-824b-5b30b3c0ff52/page_27.png?v=1)
![) WITH (IGNORE_DUP_KEY = OFF)
)
Inson jadvali
CREATE TABLE [Inson] (
Inson_Id integer NOT NULL,
Familiya text NOT NULL,
Ism text NOT NULL,
Sharif text NOT NULL,
CONSTRAINT [PK_INSON] PRIMARY KEY CLUSTERED
(
[Inson_Id] ASC
) WITH (IGNORE_DUP_KEY = OFF)
)
Mijoz jadvali
CREATE TABLE [Mijoz] (
Mijoz_Id integer NOT NULL,
Inson_Id integer NOT NULL,
Avtomobil_Id integer NOT NULL,
CONSTRAINT [PK_MIJOZ] PRIMARY KEY CLUSTERED
(
[Mijoz_Id] ASC
) WITH (IGNORE_DUP_KEY = OFF)
Ikkilamchi kalitlarni yaratish va bog`lanishlarni tashkil etish
ON UPDATE CASCADE
ALTER TABLE [Xaridor] CHECK CONSTRAINT [Xaridor_fk1]
28](https://docx.uz/documents/97d6c971-8b48-4ce4-824b-5b30b3c0ff52/page_28.png?v=1)
![ALTER TABLE [Aloqa ma'lumotlari] WITH CHECK ADD CONSTRAINT [Aloqa
ma'lumotlari_fk0] FOREIGN KEY ([Inson_Id]) REFERENCES [Inson]([Inson_Id])
ON UPDATE CASCADE
ALTER TABLE [Aloqa ma'lumotlari] CHECK CONSTRAINT [Aloqa
ma'lumotlari_fk0]
ALTER TABLE [Yetkazib beruvchi] WITH CHECK ADD CONSTRAINT
[Yetkazib beruvchi_fk0] FOREIGN KEY ([Avtomobil_Id]) REFERENCES
[Avtomobil]([Avtomobil_Id])
ON UPDATE CASCADE
ALTER TABLE [Yetkazib beruvchi] CHECK CONSTRAINT [Yetkazib
beruvchi_fk0]
ALTER TABLE [Avtomobil] WITH CHECK ADD CONSTRAINT
[Avtomobil_fk0] FOREIGN KEY ([Xaridor_Id]) REFERENCES [Xodimlar]
([Xodim_Id])
ON UPDATE CASCADE
ALTER TABLE [Avtomobil] CHECK CONSTRAINT [Avtomobil_fk0]
ALTER TABLE [Mijoz] WITH CHECK ADD CONSTRAINT [Mijoz_fk0]
FOREIGN KEY ([Inson_Id]) REFERENCES [Inson]([Inson_Id])
ON UPDATE CASCADE
ALTER TABLE [Mijoz] CHECK CONSTRAINT [Mijoz_fk0]
ALTER TABLE [Mijoz] WITH CHECK ADD CONSTRAINT [Mijoz_fk1]
FOREIGN KEY ([Avtomobil_Id]) REFERENCES [Avtomobil]([Avtomobil_Id])
ON UPDATE CASCADE
ALTER TABLE [Mijoz] CHECK CONSTRAINT [Mijoz_fk1]
ALTER TABLE [Holat] WITH CHECK ADD CONSTRAINT [Holat_fk0]
FOREIGN KEY ([Holat_Id]) REFERENCES [Avtomobil]([Holat_Id])
ON UPDATE CASCADE
29](https://docx.uz/documents/97d6c971-8b48-4ce4-824b-5b30b3c0ff52/page_29.png?v=1)
![ALTER TABLE [Holat] CHECK CONSTRAINT [Holat_fk0]
ALTER TABLE [Modifikatsiya] WITH CHECK ADD CONSTRAINT
[Modifikatsiya_fk0] FOREIGN KEY ([Avtomobil_Id]) REFERENCES [Avtomobil]
([Avtomobil_Id])
ON UPDATE CASCADE
ALTER TABLE [Modifikatsiya] CHECK CONSTRAINT [Modifikatsiya_fk0]
30](https://docx.uz/documents/97d6c971-8b48-4ce4-824b-5b30b3c0ff52/page_30.png?v=1)
“avtosalon” ma’lumotlar bazasini loyihalash