Avtosalon ma’lumotlar bazasini loyihalashtirish va ishlab chiqish - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	1.9MB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Avtosalon ma’lumotlar bazasini loyihalashtirish va ishlab chiqish

Купить

Avtosalon ma’lumotlar bazasini loyihalashtirish va ishlab chiqish
Reja:
Kirish
Nazariy qism:
1.1. Ma’lumotlar bazasi va uning asosiy tushunchalari
1.2. Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlari
Asosiy qism:
2.1. “Avtosalon” ma’lumotlar bazasining mantiqiy strukturasi va uni shakllantirish
2.2. Ma’lumotlarni manipulyatsiya qilish operatorlarini qo’llash
2.3. Ma’lumotlar bazasida so’rovlar yaratish
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar

Kirish
Ma'lumotlar bazasi (inglizcha: "database") - ma'lumotlarni saqlash, tuzish va
boshqarish uchun maxsus tuzilmalar to'plami. Ushbu tuzilmalar elektronik shaklda
ma'lumotlarni saqlash, o'qish, yozish, yangilash, o'chirish va qidirish imkoniyatini
beradi.
Ma'lumotlar bazasi, biror tashkilot yoki dastur uchun ma'lumotlarni tizimli
shaklda saqlash va ulardan foydalanishni osonlashtiradi. Ushbu tizimlar ma'lumotlarni
bir yoki bir nechta jadval, ustun va qatorlar shaklida tuzish imkoniyatini beradi.
Ma'lumotlar bazalari, boshqaruvchi tizimlar yordamida ma'lumotlarni kuzatish, analiz
qilish, statistik ma'lumotlar olish, ma'lumotlar orasida bog'lanishlarni tashkil etish va
boshqalar kabi bir nechta muhim vazifalarni bajarishga imkon beradi.
Ma'lumotlar bazalari quyidagi asosiy xususiyatlarga ega bo'lishi mumkin:
1. Kuzatish: Ma'lumotlar bazasi ma'lumotlarni o'qish, yozish, o'chirish va yangilash
imkoniyatiga ega bo'lishi orqali ma'lumotlar ustida kuzatishni ta'minlayadi.
2. Tizimlilik: Ma'lumotlar bazasi jadval, ustun va qatorlar shaklida tuzilgan bo'lishi
mumkin, bu esa ma'lumotlar tizimini tizimlash va ma'lumotlarni osonlik bilan
topishga imkon beradi.
3. Bog'lanish: Ma'lumotlar bazasi ma'lumotlar orasida bog'lanishlarni tashkil etish
imkoniyatini beradi. Buning orqali bir nechta jadvalning ma'lumotlarini bog'lash va
ulardan ma'lumotlarni olish mumkin.
4. Xavfsizlik: Ma'lumotlar bazasi ma'lumotlarni xavfsiz saqlash imkonini
ta'minlayadi. Ma'lumotlar bazasiga foydalanuvchilar tomonidan ruxsat berilgan
operatsiyalarni belgilash va ma'lumotlarga to'g'ridan-to'g'ri kirishni cheklash mumkin.
5. Boshqaruv: Ma'lumotlar bazasi ma'lumotlarni tuzish, indekslash, tartiblash, tahlil
qilish va boshqarish imkoniyatini beradi.
Ma'lumotlar bazalari turli sohalarda, masalan, biznes, tibbiyot, telekommunikatsiya,
dasturlash va boshqalar kabi sohalarda intensiv ravishda ishlatiladi. Ularning
foydalanish sohasiga qarab, bir nechta turdagi ma'lumotlar bazalari mavjud, masalan,
relatsionli ma'lumotlar bazalari (SQL), graf ma'lumotlar bazalari, NoSQL ma'lumotlar
bazalari, ob'ektga yo'naltirilgan ma'lumotlar bazalari (OODB), tarmoq ma'lumotlar
bazalari (NDB) va boshqalar.
Umuman olganda, ma'lumotlar bazasi ma'lumotlarni saqlash, tuzish va boshqarish
uchun xizmat qiladigan tuzilma hisoblanadi va turli sohalarda keng qo'llaniladi.
Avtosalon malumotlar bazasini loyihalashtirish proyekti, avtosalon sohasida
ma'lumotlar bazasining yaratilishi va boshqarilishi bilan bog'liq bo'ladi. Bu kurs,
malumotlar bazalarini tashkil etish, ularga ma'lumotlarni kiritish, o'zgartirish va
o'chirish, ma'lumotlar orasida bog'lanishlar yaratish, tahlil qilish va boshqarishni

o'rganishni o'z ichiga oladi. Avtosalon malumotlar bazasini loyihalashtirish kurs ishi
maqsadi, Avtosalon sohasida faoliyat ko'rsatuvchi bir avtosalon uchun ma'lumotlar
bazasini tashkil etish, boshqarish va rivojlantirishning asosiy tushunchalarini va
amalga oshirish jarayonlarini o'rgatishdir.
Bu kursning maqsadlari quyidagilarni o'z ichiga oladi:
1. Avtosalon ma'lumotlarining saqlanishi: Kurs ishi, avtosalon ma'lumotlarini
yashirish, boshqarish va muhokamalarni o'rganishga yo'naltirilgan ma'lumotlar
bazasi loyihalarini o'rgatishni maqsad qiladi.
2. Ma'lumotlarni boshqarish: Kurs ishi, avtosalon ma'lumotlar bazasini qanday
boshqarishni o'rganishga yo'naltiriladi. Bu, ma'lumotlarni kirish, o'zgartirish,
o'chirish va qidirish, ma'lumotlarni ko'rish va tahlil qilish, ma'lumotlar
orasidagi bog'lanishlarni yaratish va ko'rsatish kabi amallarni o'rgatishni o'z
ichiga oladi.
3. Malumotlar bazasini rivojlantirish: Kurs ishi , malumotlar bazasini
rivojlantirishning asosiy qoidalari va muhimliklarini tushunishga yordam
beradi. Bu, malumotlar bazasining sxemasini, indekslashni, barcha ma'lumotlar
turi va ulardagi aloqalarini tuzishni, optimallashtirish va tartiblashni
o'rganishga yo'naltiriladi.
4. Xavfsizlik va cheklovlar: Kurs, malumotlar bazasining xavfsizligi va
cheklovlarini tushunishga yordam beradi. Bu, malumotlar bazasini hakerlik va
to'g'ridan-to'g'ri xaridorlikdan himoya qilish, ma'lumotlarni shifrlash, tartiblash
va cheklash, foydalanuvchilarga kirishni nazorat qilish va boshqalar kabi
muhim tushunchalarni o'rgatishni o'z ichiga oladi.
Avtosalon malumotlar bazasini loyihalashtirish kurs ishi maqsadi, avtosalon
sohasida malumotlar bazasini samarali va effektiv sifatida ishlatishni o'rganish va
tushunishni ta'minlaydi.

NAZARIY QISM
1.1. Ma’lumotlar bazasi va uning asosiy tushunchalari
Zamonaviy axborot tizimlari asosini ma‘lumotlar bazasi tashkil etadi.
Ma‘lumotlar bazasi d е b kompyut е r xotirasida saqlanuvchi ma‘lum sohaga t е gishli
faktografik ma‘lumotlar majmuasiga aytiladi. Faktografik ma‘lumotlar ma‘lum
turdagi foydalanuvchilar uchun k е rak bo‘lgan r е al pr е dm е tlar, hodisalar va jarayonlar
xossalarini aks ettiruvchi ma‘lumotlardir. Pr е dm е t sohasi bu boshqarishni
avtomatlashtirish lozim bo‘lgan sohadir. Ma‘lumotlar bazasida konkr е t pr е dm е t
sohasiga t е gishli dinamik ravishda yangilanuvchi ma‘lumotlar tizimi saqlanadi.
Ma‘lumotlar bazasida ma‘lumotlar bilan birga ularning tavsiflari saqlanadi.
Foydalanuvchi dasturlariga bog‘liq bo‘lmagan bu ma‘lumotlar m е tama‘lumotlar
d е yiladi. M е tama‘lumotlar ma‘lumotlar bazalari lug‘atlarida saqlanadi. Ma‘lumotlar
banki d е ganda ma‘lumotlar int е grallashgan majmuasini qo‘llash uchun mo‘ljallangan
algoritmik, dasturiy, t е xnik va tashkiliy vositalarga aytiladi.
Axborot t е xnologiyasi — axborot tizimlarni yaratish va yuritish usullari hamda
vositalari majmuasi;
Axborot tizimi — axborotni to‘plash, saqlash, izlash, o’nga ishlov b е rish hamda
undan foydalanish imkonini b е ruvchi tizim. Har qanday axborot tizimi strukturasi,
qo‘llanish sohasidan qatiy nazar, bir n е chta qismlardan iborat bo‘ladi. Ta‘minlovchi
qismlar olti xil bo‘ladi: t е xnik, mat е matik, dasturiy, tashkiliy, huquqiy ta‘minotlar.
Ta‘riflar:
Mohiyat - pr е dm е tlar, hodisalar, jarayonlar umumiy xossalari asosida birlashtiruvchi
tushuncha.
Mohiyat nusxasi – umumiy mohiyatga ega konkr е t pr е dm е tlar, hodisalar, jarayonlar.
Mohiyatlar to‘plami – bir xil xossalarga ega mohiyatlar to‘plami.
Atribut – mohiyat xossasi.
Dom е n - atribut aniqlanish sohasi.
Tob е mohiyat – agar bir mohiyat mavjudligi ikkinchi mohiyat mavjudligiga bog‘liq
bo‘lsa tob е mohiyat d е yiladi.
Birlamchi kalit – mohiyat nusxasi unikalligini ta‘minlovchi atribut yoki atributlar
ro‘yxati.
Tashqi kalit – bog‘langan mohiyat birlamchi kaliti.
Bog‘lanish - bir n е chta mohiyatlar orasidagi assotsiatsiya.

Bog‘lanishda mohiyat roli – aloqada mohiyat bajaradigan funksiya.
Bog‘lanishlar to‘plami – har bir biror mohiyatlar to‘plamiga t е gishli n (n>1)
mohiyatlar orasida aloqa.
Bog‘lanish darajasi - boshqa mohiyat bilan aloqalar to‘plami orqali assotsiatsiya
qilinuvchi mohiyatlar soni. Bog‘lanish t е gishlilik sinfi yoki kardinalligi. Mohiyatlar
orasida quyidagi munosabatlar aniqlangan:
Birga – bir (1:1) munosabat. Ikki mohiyat orasida birga bir bog‘lanish mavjud
d е yiladi agar birinchi mohiyatning har bir nusxasiga ikkinchi mohiyatning bitta
nusxasi mos k е lishi mumkin bo‘lsa, va aksincha.
Birga – ko‘p (1:n) munosabat. Ikki mohiyat orasida birga ko‘p bog‘lanish mavjud
d е yiladi. Agar birinchi mohiyatning har bir nusxasiga ikkinchi mohiyatning bir n е chta
nusxasi mos k е lishi mumkin bo‘lsa, va ikkinchi mohiyatning har bir nusxasiga
birinchi mohiyatning bittadan ko‘p bo‘lmagan nusxasi mos k е lishi mumkin bo‘lsa.
Ko‘pga – bir (n:1) munosabat. Ikki mohiyat orasida ko‘pga bir bog‘lanish mavjud
d е yiladi agar birinchi mohiyatning bir n е chta nusxasiga ikkinchi mohiyatning ko‘pi
bilan bitta nusxasi mos k е lishi mumkin bo‘lsa va ikkinchi mohiyatning har bir
nusxasiga birinchi mohiyatning bir n е chta nusxasi mos k е lishi mumkin bo‘lsa.
Ko‘pga – ko‘p (m:n) munosabat. Ikki mohiyat orasida ko‘pga ko‘p bog‘lanish
mavjud d е yiladi, agar birinchi mohiyatning har bir nusxasiga ikkinchi mohiyatning
bir n е chta nusxasi mos k е lishi mumkin bo‘lsa va aksincha.
1.1-Rasm. "Mohiyat-aloqa" diagrammasi
Mod е llar turlari. Datalogik bosqichda xilma – xil ma‘lumotlar bazalari bilan
ishlash ta‘minlanadi. Ma‘lumot mod е li, bu MB ni ma‘lumot el е m е ntlari to‘plami
orasidagi bog‘lanish strukturalarini tasvirlovchi umumiy sx е madir. Ma‘lumot mod е li

tushunchasini aniq ta‘rifini Kodd b е rgan. U ma‘lumot mod е lini 3 ta k е rakli
kompon е ntasini k е ltirgan:
1. Mavjud bo‘lgan ma‘lumot strukturalarini aniqlash vositalari majmuasi;
2. Ma‘lumotlarni qidirish va takomillashtirish uchun MB holatiga qo‘llaniladigan
amallar to‘plami;
3. Oshkor yoki oshkormas holda MB holatini aniqlovchi va bir butunligini
ta‘minlovchi vositalar to‘plami.
I е rarxik mod е llar . I е rarxik mod е llarda yozuvlar daraxtsimon strukturali
ko‘rinishda bo‘ladi. I е rarxik tuzilishli ma‘lumotlar sodda yaratiladi. Bu ko‘pincha
tadbiqlarda qulay, l е kin ma‘lumotlarni ko‘plari daraxtsimon strukturali bog‘lanish
tabiatiga ega emas.
I е rarxik mod е l «birga bir» va «birga ko‘p» bog‘lanishlarni qo‘llaydi. Yana
«ko‘pga ko‘p» bog‘lanishni ma‘lumotlarni ikkalash hisobiga qo‘llashi mumkin.
Asosiy yaxlitlik ch е klanishi shundaki avlod ajdodsiz bo‘lishi mumkin emas. Shuning
uchun ajdod tugun o‘chirilganda butun ostki daraxti ham o‘chiriladi.
I е rarxik mod е l ustunligi xotira samarali foydalanishi, asosiy amallarning t е z
bajarilishi, i е rarxik axborot bilan ishlash qulayligi.
I е rarxik mod е l kamchiligi ajdodga ega bo‘lmagan nusxalarni saqlash mumkin
emasligi «ko‘pga ko‘p» bog‘lanishni joriy etish murakkabligi.
1.2-Rasm. Daraxtsimon ma‘lumotlar modeli
Tarmoqli mod е l. Agar munosabatdagi joriy el е m е nt bir n е chta b е rilgan
el е m е ntga ega bo‘lsa, bunday bog‘lanishlarni i е rarxik strukturalar bilan tavsiflab
bo‘lmaydi.

Bunday tuzilmalar tarmoqli graflar bilan tavsiflanadi. Tarmoqli strukturalarda
el е m е nt ixtiyoriy boshqa el е m е nt bilan bog‘lanishi mumkin. Ya‘ni, tarmoqli bir
n е chta kichkina oby е ktlardan topgan yirik oby е kt d е b qarash mumkin.
Tarmoqli MB turida ma‘lumotlar bilan quyidagi ishlarni bajarish mumkin.
 MB yozuvlarini qidirish
 Yangi yozuvni yaratish
 Joriy yozuvni olib tashlash
 Joriy yozuvni tiklash
 Yozuvni bog‘lanishga qo‘shish
 Yozuvni bog‘lanishdan olib tashlash
 Bog’lanishlarni o‘zgartirish
Bog‘lanish «ko‘pga ko‘p» tashkil etish uchun bitta yozuvga bog‘langan ikkita «birga
ko‘p» bog‘lanish tashkil etiladi. L е kin quyidagi ch е klanishlar bajarilishi lozim:
1) har bir to‘plamda faqat bitta yozuv ajdod bo‘lishi mumkin, l е kin bitta yozuv bir
n е chta to‘plamda ajdod bo‘lishi mumkin;
2) bir yoki bir n е chta yozuv bitta to‘plam el е m е nti bo‘lishi mumkin;
3) yozuv bir n е chta to‘plamga kirishi mumkin;
4) yozuv bitta to‘plamda ajdod, boshqasida avlod bo‘lishi mumkin;
5) ikki yozuv orasida ixtiyoriy sondagi to‘plam bo‘lishi mumkin;
6) yozuvlar siklni tashkil etishi mumkin;
7) yozuv biror to‘plam a‘zosi bo‘lishi shart emas.
Tarmoqli mod е l afzalligi yozuvlar orasida ixtiyoriy aloqalarni o‘rnatish mumkinligi.
1.3-Rasm. Tarmoqli ma‘lumotlar modeli
R е lyatsion mod е l. Ma‘lumotlarning r е lyatsion mod е li muallifi Edgar Frank
hisoblanadi.
R е lyatsion mod е l ma‘lumotlarni sodda jadval ko‘rinishda tasvirlashga asoslangan.
Jadvallar quyidagi talablarga javob b е rishi lozim:

 bir ustundagi hamma qiymatlar bir turga t е gishli bo‘lishi lozim;
 jadvalda bir xil satr ikki marta uchramaydi;
 jadval ustunlari atributlar d е b ataladi va har biri alohida nomga ega bo‘ladi.
Jadval satrlari yozuvlar d е b ataladi.
 atribut aniqlanish sohasi dom е n d е b ataladi.
 har bir yozuv unikalligini ta‘minlovchi atribut yoki atributlar ro‘yxati
birlamchi kalit d е b ataladi.
 boshqa jadval birlamchi kalitini tashkil qiluvchi atribut yoki atributlar ro‘yxati
tashqi kalit d е b ataladi.
Jadvallar quyidagicha b е lgilanadi. Jadval (atribut nomi,…, atribut nomi)
Yaxlitlik sharti. Birlamchi kalit ch е klanishlari. Birlamchi kalit atributlari NULL
qiymatga ega bo‘lmasligi lozim.
Tashqi kalit ch е klanishlari. Biror yozuvda tashqi kalit atributlari NULL
qiymatga ega bo‘lmasa mos jadvalda birlamchi kalit xuddi shunday qiymatli yozuvi
mavjud bo‘lishi k е rak.
Ma‘lumotlar bazasi. Hozirgi kunda inson faoliyatida ma‘lumotlar bazasi (MB)
kerakli axborotlarni saqlash va undan oqilona foydalanishda juda muhim rol
o‘ynamoqda. Sababi: jamiyat taraqqiyotining qaysi jabhasiga nazar solmaylik
o‘zimizga kerakli ma‘lumotlarni olish uchun albatta, MBga murojaat qilishga majbur
bo‘lamiz. Demak, MBni tashkil qilish axborot almashuv texnologiyasining eng
dolzarb hal qilinadigan muammolaridan biriga aylanib borayotgani davr taqozasidir.
Informatsion texnologiyalarning rivojlanishi va axborot oqimlarining tobora ortib
borishi, ma‘lumotlarning tez o‘zgarishi kabi holatlar insoniyatni bu ma‘lumotlarni o‘z
vaqtida qayta ishlash choralarining yangi usullarini qidirib topishga undamoqda.
Ma‘lumotlarni saqlash, uzatish va qayta ishlash uchun MBni yaratish, so‘ngra undan
keng foydalanish bugo’ngi kunda dolzarb bo‘lib qolmoqda. Moliya, ishlab chiqarish,
savdo-sotiq va boshqa korxonalar ishlarini ma‘lumotlar bazasisiz tasavvur qilib
bo‘lmaydi. Ma‘lumki, MB tushunchasi fanga kirib kelgo’nga qadar, ma‘lumotlardan
turli ko‘rinishda foydalanish juda qiyin edi. Dastur tuzuvchilar ma‘lumotlarini
shunday tashkil qilar edilarki, u faqat qaralayotgan masala ucho’ngina o‘rinli bo‘lardi.
Har bir yangi masalani hal qilishda ma‘lumotlar qaytadan tashkil qilinar va 13 bu hol
yaratilgan dasturlardan foydalanishni qiyinlashtirar edi. Har qanday axborot
tizimining maqsadi real muhit obyektlari haqidagi ma‘lumotlarga ishlov berishdan
iborat. Keng ma‘noda ma‘lumotlar bazasi - bu qandaydir bir predmet sohasidagi real
muhitning aniq obyektlari haqidagi ma‘lumotlar to‘plamidir. Predmet sohasi deganda
avtomatlashtirilgan boshqarishni tashkil qilish uchun o‘rganilayotgan real muhitning
ma‘lum bir qismi tushuniladi. Masalan, korxona, zavod, ilmiy tekshirish instituti, oliy

o‘quv yurti va boshqalar. Shuni qayd qilish lozimki, MBni yaratishda ikkita muhim
shartni hisobga olmoq zarur:
Birinchidan, ma‘lumotlar turi, ko‘rinishi, ularni qo‘llaydigan programmalarga bog‘liq
bo‘lmasligi lozim, ya‘ni MBga yangi ma‘lumotlarni kiritganda yoki ma‘lumotlar
turini o‘zgartirganda, programmalarni o‘zgartirish talab etilmasligi lozim.
Ikkinchidan, MBdagi kerakli ma‘lumotni bilish yoki izlash uchun biror programma
tuzishga hojat qolmasin. Shuning uchun ham MBni tashkil etishda ma‘lum qonun va
qoidalarga amal qilish lozim. Bundan buyon axborot so‘zini ma‘lumot so‘zidan
farqlaymiz, ya‘ni axborot so‘zini umumiy tushuncha sifatida qabul qilib, ma‘lumot
deganda aniq bir belgilangan narsa yoki hodisa sifatlarini nazarda tutamiz.
Ma‘lumotlar bazasini yaratishda, foydalanuvchi axborotlarni turli belgilar bo‘yicha
tartiblashga va ixtiyoriy belgilar birikmasi bilan tanlanmani tez olishga intiladi. Buni
faqat ma‘lumotlar tizimlashtirilgan holda bajarish mumkin.
Ma'lumotlar bazasining foydalanish maqsadlari quyidagilardan iborat:
1. Ma'lumotlarni saqlash: Ma'lumotlar bazasi, bir tashkilotning yoki
tizimingizning ma'lumotlarini saqlash uchun ishlatiladi. Bu, xaridorlar
ma'lumotlari, xizmatlar, xodimlar haqida ma'lumotlar, inventarizatsiya
ma'lumotlari va boshqalar kabi turli turdagi ma'lumotlarni o'z ichiga oladi.
2. Ma'lumotlarga kirish va olish: Ma'lumotlar bazasi, foydalanuvchilarga
ma'lumotlarga kirish va ularni olish imkonini beradi. Bu, ma'lumotlar
bazasidagi ma'lumotlarni o'qish, qidirish va filtratsiya qilish imkonini o'z ichiga
oladi.
3. Ma'lumotlarni boshqarish: Ma'lumotlar bazasi, ma'lumotlarni boshqarish va
tahrirlashga imkon beradi. Bu, ma'lumotlarni qo'shish, o'zgartirish, o'chirish va
yangilash imkonini o'z ichiga oladi.
4. Xavfsizlik va cheklash: Ma'lumotlar bazasi, ma'lumotlarni xavfsiz saqlash va
cheklash imkonini beradi. Bu, ma'lumotlarni shifrlash, foydalanuvchi
autentifikatsiyasi, kirishlarni nazorat qilish va ruxsatlarni boshqarish kabi
xavfsizlik masalalarini o'z ichiga oladi.
5. Ma'lumotlar almashinuvi: Ma'lumotlar bazasi, turli tashkilotlar orasidagi
ma'lumot almashinuvi va ma'lumotlar almashish protokollariga imkon beradi.
Bu, tashkilotlar orasidagi ma'lumot almashinuvini osonlashtiradi va birlikda
ishlash imkonini beradi.
Bu foydalanish maqsadlari ma'lumotlar bazasini turli sohalarda yaxshi tashkil etish va
optimallashtirishga yordam beradi.

Ma'lumotlar bazasining foydalanish xususiyatlari quyidagicha bo'lishi mumkin:
1. Qulaylik: Ma'lumotlar bazasi, ma'lumotlarga oson va tezroq kirish imkonini
beradi. Uning interfeysi, foydalanuvchilar uchun qulay va ishlatishga
moslashtirilgan bo'lishi lozim. Ma'lumotlarni izlash, filtratsiya qilish, tartiblash
va tahrirlash jarayonlari ham oson va foydalanishga moslashtirilgan bo'lishi
kerak.
2. Xavfsizlik: Ma'lumotlar bazasi, ma'lumotlarni xavfsiz saqlashga imkon beradi.
Bu, foydalanuvchi autentifikatsiyasi, ma'lumotlarni shifrlash, kirishlarni
nazorat qilish, ruxsatlarni boshqarish va xavfsizlik sohasidagi boshqa
masalalarni o'z ichiga oladi. Xavfsizlik, ma'lumotlar bazasining integriteti va
foydalanuvchilarning ma'lumotlarga faqat kerakli ruxsatlarga ega bo'lishini
ta'minlayadi.
3. Bog'lanish va birlashuv: Ma'lumotlar bazasi, bir nechta jadval va ma'lumotlar
almashinuvi orqali bog'lanishni ta'minlayadi. Bu, ma'lumotlar bazasidagi
ma'lumotlarni bog'lash, ma'lumot almashish va ma'lumot almashinuvi bilan
birlikda ishlash imkonini beradi. Bu, ma'lumotlar bazasining integratsiyasini va
ma'lumot almashinuvi jarayonlarini osonlashtiradi.
4. Tahlil va hisobotlar: Ma'lumotlar bazasi, ma'lumotlarni tahlil qilish va
hisobotlar yaratishga imkon beradi. Bu, ma'lumotlar bazasidagi ma'lumotlardan
statistik tahlil olish, grafiklar va diagrammalar yaratish, hisobotlar
generatsiyalash va ma'lumotlardagi tartibni tahlil qilish imkonini beradi. Bu
foydalanuvchilarga ma'lumotlarni tahlil qilish va qarorlar qabul qilish uchun
yordam beradi.
5. Isitilganlik: Ma'lumotlar bazasi, foydalanuvchilar tomonidan amalga
oshiriladigan so'rovlarga tez vaqtda javob berishga imkon beradi. Bu,
ma'lumotlar bazasining yuqori isitilganlik va ishlab chiqarish tezligini
ta'minlash imkonini beradi. Foydalanuvchilar tashrif buyurishlariga tez va
to'g'ri javob olishi muhimdir.
Bu foydalanish xususiyatlari ma'lumotlar bazasini samarali, qulay va ishlatishga
moslashtiradi. Ularni qo'llab-quvvatlash va ma'lumotlarni ishlab chiqarish, tahlil
qilish, boshqarish va ko'rsatish jarayonlarini osonlashtiradi.

1.2. Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlari
Hozirgi vaqtda turli korxonalarning faoliyatini axborot tizimisiz faoliyat
ko'rsatilmaydi, bu esa ma'lumotlarni to'plash va qayta ishlashni avtomatlashtirishga
imkon beradi. Kerakli ma'lumotlarni o'z ichiga olgan ma'lumotlarni saqlash va kirish
uchun ma'lumotlar bazasi yaratildi.
Zamonaviy axborot tizimlari ma'lumotlar intig'ilishi kontseptsiyasiga asoslangan
juda ko'p miqdordagi ma'lumotlar, murakkab tashkilot bilan tavsiflanadi, bu ko'plab
foydalanuvchilarning turli talablarini qondirish zarurati bilan ajralib turadi. Har
qanday axborot tizimining maqsadi haqiqiy dunyo hajmi to'g'risidagi ma'lumotlarni
qayta ishlashdir. Keng ma'noda, ma'lumotlar bazasi har qanday sohada haqiqiy
dunyoning muayyan ob'ektlari haqida ma'lumot to'plami. Mavzu sohasi ostida men
real dunyoning (Korxona yoki universitet) boshqaruv va avtomatlashtirishni tashkil
qilish uchun o'rganilishi uchun odatiy holdir.
"Ma'lumotlar bazasi" atamasi bir nechta shartlarga ega. Ular qarama-qarshi emas,
balki bitta tushuncha bo'yicha turli nuqtai nazarni anglatadi. Keling, ulardan birida
yashaymiz:
Ma’lumotlar bazasi bu — tartiblangan ma’lumotlarni saqlovchi va qayta
ishlovchi axborot modeli hisoblanadi. Soddaroq qilib aytganda, bir hil turdagi
axborotlarni o‘zida saqlovchi va berilgan so‘rovlar orqali ularni taqdim etuvchi
model. Misol uchun, kitoblar javoni, bu ma’lumotlar bazasi hisoblanadi, ya’ni bir hil
turdagi (kitoblarni) ob’yektlarni o‘zida saqlaydi, yoki bo‘lmasa telefon raqamlar
yozilgan kitobcha, bu yerda ism, telefon raqam kabi bir hil tipdagi ma’lumotlar
saqlanadi, bu ham ma’lumotlar bazasi. Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi — bu
ma’lumotlar bazasini hosil qiluvchi, ma’lumotlarni qayta ishlovchi va qidiruvchi
tizim hisoblanadi. Qisqa qilib aytganda, MBBT barcha jarayonlarni amalga oshiradi.
Ma’lumotlar bazasi faqat ma’lumotlarni saqlaydi, qolgan barcha ishlarni
MBBT bajaradi. Ma’lumotlar bazasidagi ma’lumotlar, SQL so‘rov tillari orqali
boshqariladi, bu tilda MBBT’ga so‘rov beriladi, bu so‘rov u yerda qayta ishlanib,
natija olish uchun ma’lumotlar bazasiga murojaat qiladi, u yerdan so‘rovga mos
ma’lumotni olib, so‘rovga javob beradi:
So‘rov berish:
SQL so‘rov -> MBBT -> Ma’lumotlar bazasi
natija olish:
Ma’lumotlar bazasi -> MBBT — > So‘rovga javob

Quyidagi dasturlar MBBT’ga misol bo‘la oladi:
— Oracle;
— MySQL;
— Microsoft Office Access;
— MariaDB;
— Microsoft SQL Server;
Xulosa shuki, siz o‘ylagan bu dasturlar, ma’lumotlar bazasi emas, balki MBBT
hisoblanadi.
Axborot modeli ushbu maqsadga muvofiq tanlangan va tuzilgan ob'ekt haqidagi
ma'lumotlarni tushunadi.
Ma'lumotlar modeli - ma'lumotlar bazasida ma'lumotlar bazasidagi mantiqiy
tuzilmalarning turlarini aniqlash va ma'lumotlar bazasida ma'lumotlar bazasida
mantiqiy tuzilmalarning turlarini aniqlash va ma'lumotlar bazasining yaxlitligini
aniqlash va qo'llab-quvvatlash usullari.
Birinchi ma'lumotlar bazalari fayl tizimlari asosida yaratilgan va ular bilan
ishlash uchun barcha javobgarlik ushbu bazalarni ishlatgan dasturiy ta'minotga joriy
qilingan. Fayl ma'lumotlar bazalari hozir amalda foydalanilmaydi. Zamonaviy
ma'lumotlar bazasi texnologiyasida ma'lumotlar bazasini yaratish, uni qo'llab-
quvvatlash va foydalanuvchiga kirish maxsus dasturiy ta'minot vositalari -
ma'lumotlar bazasini boshqarish tizimlari yordamida markazlashtirilgan. Zamonaviy
ma'lumotlar bazasi serverlari foydalanuvchi bilan yuqori saviyada o'zaro ta'sir qilish
uchun barcha turdagi o'zgarishlar va mexanizmlarni o'z ichiga oladi. Ushbu
rivojlanish vositalari, foydalanuvchilarga ilovalar sifatida, DBBMS sifatida
ishlaydigan dasturlarni yaratishga imkon beradi. ZBBMS - bu ko'plab odamlar ushbu
dasturlarga xizmat ko'rsatadigan va ishlarining natijasidan foydalanadigan dasturiy
ta'minot paketidir.
Dasturlar ma'lumotlar bazasi menejmenti tizimidan foydalanishda ishlatiladigan
barcha kompyuter dasturlarini o'z ichiga oladi. Barcha DBMS funktsiyalarini bajarish
uchun uchta turdagi dasturiy ta'minot talab qilinadi:
1) tizim dasturi (uskunaning barcha tarkibiy qismlarini boshqaradi va
kompyuterda ishlaydigan boshqa barcha dasturlarga kirishni ta'minlaydi);
2) dasturiy ta'minot DBMS (DBMS funktsiyalarini amalga oshiradigan
ma'lumotlar bazasini boshqaradi);

3) dastur dasturlari va yordam dasturlari (atrof-muhitga kiritish va atrof-muhitda
ularni boshqarish, dasturiy dasturlar ma'lumotlar bazasida saqlanadigan
ma'lumotlarni hisobot va jadvallar sifatida ifodalash uchun ishlatiladi.
DBTS dasturi dasturiy ta'minot dasturiy ta'minotini bo'shatishni anglatadi.
Agar biz funktsional majburiyatlarning asosini olsak, oltita asosiy guruh DBMM-ga
ajratilishi mumkin:
1) Tizim ma'murlari - javobgar va ishonchli dasturiy ta'minotni ta'minlash
2) Ma'lumotlar bazasi ma'murlari - DBMM-ni taqdim eting va uni boshqaring,
yozuvlar yarating, ma'lumotlarni saqlashning ishonchliligi bilan bog'liq tartib-
qoidalarni bajaradi (huquqlar, cheklovlar, cheklovlar, cheklovlar)
3) Tizim tahlilchilari - ma'lumotlar tuzilmasi, dasturlar va hisobotlarni
tizimlashtirish bo'yicha ishlarni amalga oshirish
4) Ma'lumotlar bazasi dizaynerlari - dizayn dizaynerlik tarkibi
5) Dasturchilar - amaliy dasturiy ta'minotni ishlab chiqish
6) Yakuniy foydalanuvchilar kundalik operatsiyalarni amalga oshirish uchun
amaliy dasturlarni qo'llashadi.
Ma'lumotlar bazasi quyidagilarni o'z ichiga oladi:
1) Ma'lumotlar (ma'lumotlar bazasida saqlanadigan barcha haqiqiy materiallar).
Tuzilishi kerak bo'lgan xom ashyolar
2) Metadata (tizim katalogining tarkibi). Jadvallar, foydalanuvchi huquqlari,
cheklovlar va boshqa ma'lumotlar bazasi ob'ektlari haqida ma'lumot berish
3) protseduralar - tizimning muhim tarkibiy qismi. Korxona doirasidagi tijorat,
texnologik va texnik tadbirlarni saqlash standartlarini belgilash va mijozlar
bilan o'zaro munosabatlar.
Ma'lumotlar bazasini boshqarish tizimlari ma'lumotlar bazasining boshqarishini
amalga oshiradigan va undagi ma'lumotlarni boshqarishni osonlashtiradigan
dasturlardir. Bu tizimlarning asosiy vazifalari quyidagicha bo'lishi mumkin:
1. Ma'lumotlar bazasini yaratish: Boshqarish tizimi, ma'lumotlar bazasini
yaratish va sozlash jarayonini osonlashtiradi. Bu, ma'lumotlar bazasining
strukturasi, jadval va ustunlarining tuzilishi, indekslarni o'rnatish va boshqa
asosiy sozlashlarni o'z ichiga oladi.
2. Ma'lumotlarni qo'shish, o'zgartirish va o'chirish: Boshqarish tizimi,
ma'lumotlar bazasiga ma'lumotlarni qo'shish, o'zgartirish va o'chirish imkonini
beradi. Bu, ma'lumotlarni yangilash, ma'lumotlar bazasidagi yuqori darajadagi
o'zgartirishlarni amalga oshirish va ma'lumotlarni o'chirish jarayonlarini
osonlashtirishni ta'minlaydi.

3. Ma'lumotlarni qidirish: Boshqarish tizimi, ma'lumotlar bazasidagi
ma'lumotlarni qidirish imkonini beradi. Bu, ma'lumotlar bazasida turli qidirish
shartlarini ishlatish, filtratsiya qilish va ma'lumotlarni izlashni osonlashtiradi.
4. Ma'lumotlarni tahlil va hisoblash: Boshqarish tizimi, ma'lumotlar bazasidagi
ma'lumotlarni tahlil qilish va hisobotlar yaratish imkonini beradi. Bu,
ma'lumotlar bazasidagi ma'lumotlardan statistikalar olish, grafiklar va
diagrammalar yaratish, hisobotlar generatsiyalash va tahlil qilishning boshqa
asosiy funktsiyalarini o'z ichiga oladi.
5. Xavfsizlik va cheklash: Boshqarish tizimi, ma'lumotlar bazasidagi
ma'lumotlarni xavfsiz saqlash va cheklash imkonini beradi. Bu, foydalanuvchi
autentifikatsiyasi, ma'lumotlarni shifrlash, kirishlarni nazorat qilish, ruxsatlarni
boshqarish va xavfsizlikning boshqa asosiy ko'rinishlarini o'z ichiga oladi.
6. Integritet va tartib: Boshqarish tizimi, ma'lumotlar bazasidagi ma'lumotlarni
tartiblash va integritetni ta'minlash imkonini beradi. Bu, ma'lumotlar
bazasidagi ma'lumotlarni organizatsiya qilish, bog'lash, tashqi cheklovchilar
va qonunvoringizga mos keladigan asosiy qonuni cheklashlarni o'z ichiga
oladi.
7. Monitoring va nazorat: Boshqarish tizimi, ma'lumotlar bazasini monitoring
qilish va ma'lumotlar bazasidagi ishlarni nazorat qilish imkonini beradi. Bu,
ma'lumotlar bazasidagi faoliyatni monitoring qilish, ma'lumotlar bazasidagi
kamchiliklarni aniqlash va tuzatish, istisno holatlarga javob berish va boshqa
monitoring va nazorat funktsiyalarini o'z ichiga oladi.
Boshqarish tizimlari, ma'lumotlar bazasini samarali va moslashtirilgan usulda
boshqarishga imkon beradi. Ularning asosiy vazifalari, ma'lumotlar bazasining turli
jarayonlarini osonlashtirish, foydalanuvchilarga qulaylik va ish qulayligi ta'minlash,
ma'lumotlar bazasidagi ma'lumotlarni xavfsiz saqlash va cheklash va ma'lumotlarni
tahlil qilish va hisobotlash jarayonlarini amalga oshirishdir.

ASOSIY QISM
2.1. “Avtosalon” ma’lumotlar bazasining mantiqiy strukturasi va uni
shakllantirish
Qo’yilgan masala yuzasidan ma’lumotlar bazasida 9 ta jadvallar hosil qilindi.
Ular orasidagi bog’lanishlar mos keluvchi (ustma-ust tushuvchi) maydonlari
yordamida bog’langan. Ma’lumotlar bazasidagi jadvallar orasidagi munosabatlar
quyidagi to’rtta turda bo’lishi mavjud: birga-bir, birga-ko’p, ko’pga-bir, ko’pga-ko’p.
Masala yuzasidan ma’lumotlar bazasini loyilahashda birga-ko’p va ko’pga-ko’p
bog’lanish munosabatlaridan foydalanildi. Birga-ko’p bog’lanish munosabati
ma’lumotlar bazasini loyihalashda ko’p uchraydi va uning vazifasi takrorlanmaydigan
qiymat oluvchi (kalit) maydonga ega bo’lgan jadvalning har bir yozuvi qiymatiga
ushbu maydon qiymatlari orqali bog’langan jadvaldagi ko’p sondagi yozuvlarini mos
qo’yishdir.
Ma’lumotlar bazasidagi jadvallar va uning tarkibiy qismlari – maydonlari
haqidagi ma’lumotlarni keltiramiz:
Filiali avtosalon bilan bog’langanligi ko’rsatuvchi jadval
Filiali Tipi Izoh
idFiliali int Kalit maydon
nomi Varchar(25) Filial nomi
rahbar Varchar(25) Filial rahbari
manzili Varchar(25) Filial manzili
tel_raqam Int(17) Filial telefon raqami
tash_top_yili Date Qachon tashkil topgani
Id Avtosalon int Tashqi kalit maydon

“Xodimlar” - xodimlar haqida malumot saqlovchi jadval
Xodimlar Tipi Izoh
idXodimlar int Kalit maydon
Ism_familya Varchar(35) Xodimni ism familyasi
manzili Varchar(55) Xodimning yashash manzili
E_mail manzili Varchar(45) E_mail manzili
Tel_raqam Int(15) Xodimni shaxsiy telefon
raqami
vazifasi Varchar(65) Xodimi avtosalondagi
vazifasi
Filial_idFiliali int Filial bilan bodlanish idsi
IdAvtosalon int Avtosalon bilan boglanish
idsi
idBolimlar int Bolimlar bilan bog’lanish
idsi
“Mijozlar” - mijozlar haqida malumot saqlovchi jadval
Mijozlar Tipi Izoh
idMijozlar int Kalit maydon
Ism_famiya Varchar(35) Mijoz ism-famiyasi
Tel_raqam Int(15) Mijozni shaxsit tel raqami
yoshi Varchar(45) Mijoz yoshi
E-mail Varchar(65) E-mail manzili
Filial_idFiliali Varchar(65) Filial bilan bodlanish idsi
IdAvtosalon int Avtosalon bilan boglanish
idsi
idBolimlar int Bolimlar bilan bog’lanish
idsi
idXodimlar int Xodimlar bilan bog’lanish
idsi
“Bolimlar” - bolimlar haqida malumot saqlovchi jadval

Bolimlar Tipi Izoh
idBolimlar int Kalit maydon
Ism_familya Varchar(35) Rahbar ism-famiyasi
Xodimlar_soni Int(15) Bolimdagi xodimlar soni
shaxsit tel raqami
nomi Varchar(45) Mijoz yoshi
vazifasi Varchar(65) E-mail manzili
Filial_idFiliali Varchar(65) Filial bilan bodlanish idsi
idAvtosalon int Avtosalon bilan boglanish
idsi
“Avtosalon” - avtosalon haqida malumot saqlovchi jadval
Avtosalon Tipi Izoh
idAvtosalon int Kalit maydon
nomi Varchar(35) Avtosalon nomi
manzili Int(15) Avtosalon manzili
hududi Varchar(45) Qancha hududan
tash_topgani
e-mail Varchar(65) E-mail manzili
vebsayt Varchar(65) Avtosalonni vabsayti
Tel_raqam int Avtosalon teelfon raqami
“Hamkorlar” - Hamkorlar haqida malumot saqlovchi jadval
Hamkorlar Tipi Izoh
idHamkorlar int Kalit maydon

nomi Varchar(35) Hamkorlarni nomi
manzili Varchar(45) Hamkorlar manzili
Tel_raqam int Hamkorlar telfon raqami
“Lavozimlar” -Lavozimlar haqida malumot saqlovchi jadval
Lavozimlar Tipi Izoh
idLavozimlar int Kalit maydon
nomi Varchar(35) Lavozim nomi
Vazifasi Varchar(65) Lavozim vazifasi
idXodimalar int Xodimlar bilan bog’lanish
idsi
“Mashinalar” -Lavozimlar haqida malumot saqlovchi jadval
Mashinalar Tipi Izoh
idMashinalr int Kalit maydon
nomi Varchar(35) Mashina nomi
markasi Varchar(25) Mashina markasi
chiqarilgan_yili Int(10) Mashinaning chiqarilgan
yili
rangi Varchar(20) Mashinaning rangi
turi Varchar(15) Mashinaning turi
IdAvtosalon int Avtosalon bilan
bog’lanish idsi
“Hujjatlar” -Hujjatlar haqida malumot saqlovchi jadval
Mashinalar Tipi Izoh
idMashinalr int Kalit maydon
nomi Varchar(35) Hujjatning nomi

vazifasi Varchar(25) Hujjatning vazifasi
IdXodimlar int Xodimlar bilan bog’lanish
idsi
Relatsion modelning korinishi
2.2. Ma’lumotlarni manipulyatsiya qilish operatorlarini qo’llash
CREATE TABLE IF NOT EXISTS `Avtosalon` (
`idAvtosalon` INT NOT NULL,

`nomi` VARCHAR(25) NOT NULL,
`manzili` VARCHAR(45) NOT NULL,
`hududi` VARCHAR(20) NOT NULL,
`e-mail` VARCHAR(45) NOT NULL,
`tel_raqam` INT(14) NOT NULL,
`veb_sayt` VARCHAR(45) NULL,
PRIMARY KEY (`idAvtosalon`))
CREATE TABLE IF NOT EXISTS `Bo'limlar` (
`idBo'limlar` INT NOT NULL,
`nomi` VARCHAR(45) NOT NULL,
`rahbar` VARCHAR(45) NOT NULL,
`vazifasi` VARCHAR(45) NOT NULL,
`xodimlar soni` INT NOT NULL,
`Kredit_idKredit` INT NOT NULL,
`idAvtosalon1` INT NOT NULL,
`idFiliali` INT NOT NULL,
PRIMARY KEY (`idBo'limlar`, `idAvtosalon1`))
CREATE TABLE IF NOT EXISTS `Filiali` (
`idFiliali` INT NOT NULL,
`rahbar` VARCHAR(45) NOT NULL,
`nomi` VARCHAR(45) NOT NULL,
`manzili` VARCHAR(45) NULL,
`tel_raqam` INT(14) NOT NULL,
`idAvtosalon` INT NOT NULL,
`tash top yili` YEAR NULL,
PRIMARY KEY (`idFiliali`))
CREATE TABLE IF NOT EXISTS `Hamkorlar` (
`idHamkorlar` INT NOT NULL AUTO_INCREMENT,

`nomi` VARCHAR(25) NOT NULL,
`manzili` VARCHAR(45) NULL,
`tel_raqam` INT(14) NOT NULL,
`e-mail manzili` VARCHAR(45) NOT NULL,
`idAvtosalon` INT NOT NULL,
PRIMARY KEY (`idHamkorlar`, `idAvtosalon`))
CREATE TABLE IF NOT EXISTS `Hujjatlar` (
`idHujjatlar` INT NOT NULL AUTO_INCREMENT,
`nomi` VARCHAR(45) NOT NULL,
`sanasi` DATE NOT NULL,
`vazifai` VARCHAR(45) NOT NULL,
`turi` VARCHAR(20) NOT NULL,
PRIMARY KEY (`idHujjatlar`))
CREATE TABLE IF NOT EXISTS `Hujjatlar_has_Mijozlar` (
`idHujjatlar` INT NOT NULL,
`idMijozlar` INT NOT NULL,
PRIMARY KEY (`idHujjatlar`, `idMijozlar`))
CREATE TABLE IF NOT EXISTS `Lavozim` (
`idLavozim` INT NOT NULL AUTO_INCREMENT,
`nomi` VARCHAR(25) NOT NULL,
`vazifasi` VARCHAR(25) NOT NULL,
`idXodimlar` INT NOT NULL,
PRIMARY KEY (`idLavozim`, `idXodimlar`))
CREATE TABLE IF NOT EXISTS `Mashina_ranglari` (
`idTur` INT NOT NULL,
`rang_nomi` VARCHAR(45) NULL,
PRIMARY KEY (`idTur`))
CREATE TABLE IF NOT EXISTS `Mashina_turlari` (

`idRang` INT NOT NULL,
`nomi` VARCHAR(45) NULL,
`tonnasi` VARCHAR(45) NULL,
`idMashinalar` INT NOT NULL,
`Mashinalar_nomi` VARCHAR(45) NOT NULL,
`idTur` INT NOT NULL,
PRIMARY KEY (`idRang`, `idMashinalar`, `Mashinalar_nomi`, `idTur`))
DROP TABLE IF EXISTS `Mashinalar` ;
CREATE TABLE IF NOT EXISTS `Mashinalar` (
`idMashinalar` INT NOT NULL,
`nomi` VARCHAR(45) NULL,
`markasi` VARCHAR(25) NOT NULL,
`chiqarilgan yili` DATE NOT NULL,
`idTur` INT NOT NULL,
`Mijozlar_idMijozlar` INT NOT NULL,
`Mijozlar_idXodimlar` INT NOT NULL,
`Mijozlar_idFiliali` INT NOT NULL,
`Mijozlar_idAvtosalon` INT NOT NULL,
`Mijozlar_idBo'limlar` INT NOT NULL,
`rangi` VARCHAR(45) NOT NULL,
PRIMARY KEY (`idMashinalar`, `idTur`))
CREATE TABLE IF NOT EXISTS `Mijozlar` (
`idMijozlar` INT NOT NULL AUTO_INCREMENT,
`tel_raqam` INT(14) NOT NULL,
`yoshi` INT(2) UNSIGNED NULL,
`ism_familya` VARCHAR(45) NOT NULL,
`e-mail` VARCHAR(45) NULL,
`idXodimlar` INT NOT NULL,

`idFiliali` INT NOT NULL,
`idAvtosalon` INT NOT NULL,
`idBo'limlar` INT NOT NULL,
PRIMARY KEY (`idMijozlar`, `idXodimlar`, `idFiliali`, `idAvtosalon`,
`idBo'limlar`))
CREATE TABLE IF NOT EXISTS `Xodimlar` (
`idXodimlar` INT NOT NULL AUTO_INCREMENT,
`tel_raqam` INT NOT NULL,
`ism_familya` VARCHAR(50) NOT NULL,
`e-mail manzil` VARCHAR(80) NULL,
`manzili` VARCHAR(45) NOT NULL,
`vazifasi` VARCHAR(45) NULL,
`Filiali_idFiliali` INT NOT NULL,
`idAvtosalon` INT NOT NULL,
`idBo'limlar` INT NOT NULL,
PRIMARY KEY (`idXodimlar`))
CREATE TABLE IF NOT EXISTS `Xodimlar_has_Hujjatlar` (
`Xodimlar_idXodimlar` INT NOT NULL,
`Hujjatlar_idHujjatlar` INT NOT NULL,
PRIMARY KEY (`Xodimlar_idXodimlar`, `Hujjatlar_idHujjatlar`))
2.3 Ma’lumotlar bazasida so’rovlar yaratish
Jadvalga malumotlar qoshish

1) INSERT ni bosamiz
2) INSERT INTO orqali satrlarni kiritamiz
3) Satrlarni kiritish
4) GO bosish orqali jadvalga malumotlar qoshiladi.
Shu tarzda hamma jadvalga istalgancha malumot qoshishimiz mumkin.

DELETE buyruqi SQL-da ma'lumotlarni o'chirish uchun ishlatiladi. DELETE
buyruq jadvaldan qatorlarni o'chirish uchun foydalaniladi.
DELETE FROM `mijozlar` WHERE ism_familya = 'Dilshod Jabbarov';
UPDATE operatori ma'lumotlar bazasidagi ma'lumotlarni yangilash uchun
ishlatiladi.
UPDATE `mijozlar` SET `ism_familya`='Alisher Uzoqov' WHERE ism_familya='Vali Shamsiyev';
Matematik amallar ishlatish
SELECT id,nomi,`xodimlar soni` +12 FROM `bolimlar`;

SELECT id , nomi , `xodimlar soni` + 12 FROM `bolimlar` ;
Mantiqiy amallar
SELECT `id`, `nomi`, `rahbar`, `xodimlar soni`
FROM `bolimlar`
WHERE `xodimlar soni` = 6;
DISTINCT operatori SQL so'rovlari yordamida to'plamdagi dublikat qiymatlarni olib
tashlash uchun ishlatiladi. Bu operator, bir yoki bir nechta ustunlarni tanlashda
foydalaniladi va faqatgina bir marta paydo bo'lgan qiymatlarni qaytaradi.

SELECT DISTINCT ism_familya FROM `xodimlar`;
WHERE operatori SQL so'rovlari bilan shartlarni belgilash uchun ishlatiladi. Ushbu
operator orqali ma'lum bir shartni bajarilishiga qarab jadvaldagi kerakli ma'lumotlarni
filtrlash mumkin.
"IN" operatori SQL-da belgilangan bir nechta qiymatlar orasida tekshirish uchun
ishlatiladi. Ushbu operator, berilgan ustun (sutraf) qiymatlarini belgilangan qiymatlar
ro'yxati bilan solishtiradi va agar belgilangan qiymatlar orasida bir hil qiymat mavjud
bo'lsa, shu ma'lumotlarni qaytaradi.
SELECT * FROM hujjatlar WHERE turi IN ('rasmiy', 'yurudik');

LIKE
SELECT *FROM mijozlar WHERE ism_familya LIKE '%Mir%';
ISNULL
SELECT *FROM hamkorlar WHERE manzili IS NULL;

NOT
SELECT *
FROM mijozlar
WHERE NOT yoshi < 18;

Xulosa
Ma'lumotlar bazasi, kompyuter tizimida elektron shaklda saqlanadigan tuzilgan
ma'lumotlar yoki ma'lumotlarning uyushgan to'plami hisoblanadi. Ma'lumotlar bazasi
tizimi, ma'lumotlarni tashkil etish, boshqarish, hisobot berish, xavfsizlik va kirishni
boshqarish, masshtablilik va unumdorlikni ta'minlash kabi funktsiyalarni o'z ichiga
oladi. SQL, ma'lumotlar bazalari bilan ishlash uchun foydalaniladigan dasturlash tili
hisoblanadi. SQL ma'lumotlarni so'rash, manipulyatsiya qilish, aniqlash va boshqarish
uchun ishlatiladi. Avtosalon malumotlar bazasi avtomobillar haqida ma'lumotlarni
saqlash va boshqarish uchun mo'ljallangan. Bu bazada avtomobillar, ularning
xususiyatlari, narxlari, yangilanishlari va boshqalar saqlanadi. Avtosalon relatsion
modelini MySQL Workbench dasturida yaratasiz. Relatsion model jadvallar va
ularning aloqali ma'lumotlari orqali ma'lumotlarni tashkil etishni ta'minlaydi. Men
ushbu kurs ishini tayyorlash jarayonida ma’lumotlar bazasi texnalogiyalar
fanidan bir qancha yangi ma’lumotlarga ega bo’ldim.Ma’lumotlar bazasi
bilan
ishlashni bilib oldim. Bunda asosan SQL(structured Query Language)-bu
so’rov tili
ko’plab opertorlardan tashkil topgan bo’lib bu orqali ma’lumotlar
bazasiga murojaat
qilishni o’rgandim. Dastlab Avtosalon kuzatuvlar olib
borib, u haqida ma’lumotlar to’pladim. Avtosalon ma’lumotlar bazasining
jadvallarini yaratdim va ularni mos ma’lumotlar bilan to’ldirdim.
Bunda men SQL(structured Query Language)- tilidan
foydalanib, Avtosalon ma’lumotlar bazasini yaratdim va uni ma’lumot
bilan
to’ldirdim. Men SQL tili bilan ishlash jarayonida bir qancha so’rov
operatorlari bilan

tanishdim va ulardan ma’lumotlar bazasini ishlab chiqishda foydalandim.
Umuman
olganda ushbu kurs menga “Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlari”
fanidan
olgan nazariy va amaliy bilimlarimni yanada mustahkamlashga yordam
berdi.
Umuman olganda, ushbu kurs ishi Avtosalon ma'lumotlar bazasini
boshqarish tizimini loyihalash, amalga oshirish va so'rovlarni tahlil qilish
bo'yicha
keng qamrovli hujjat bo'lib xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. "Database Systems: Design, Implementation, and Management" - Carlos
2. Coronel, Steven Morris, and Peter Rob.
3. "Database Management Systems" - Raghu Ramakrishnan and Johannes Gehrke.
4. "Database System Concepts" - Abraham Silberschatz, Henry F. Korth, andS.
Sudarsha
5. Khurshid Davronov. "MB va uning manbalaridagi ma'lumotlarni samarali qidirish".
"O'zbekiston Kutubxonalar va Informatika Markazi" jurnali. 2016.
6. Shavkat Mamatov. "MB va uning usullari". "Iqtisodiyot va innovatsiyalar" jurnali.
2018.
7. Dilshod Teshabaev. "MB va uning muhimligi". "O'zbekiston Respublikasi Fanlar
Akademiyasi Vestnik" jurnali. 2017.

8. Ziyoviddin Yusupov. "MB: ma'lumotlar bazasi turlari va ularning mohiyati".
"Innovatsion texnologiyalar va taraqqiyot" jurnali. 2019.
9. Azamat Turaev. "MB turlari va ularning samarali ishlatilishi". "Xalqaro ilmiy-
texnik konferensiyasi materiallari". 2016.
10. Saidazam Khalmatov. "MB turlari va ularning ishlatilishi". "O'zbekiston
Respublikasi Inson va Jamiyat Bilimlari Akademiyasi Adabiyoti va San'ati" jurnali.
2018.
11. Nargiza Karimova. "MB turlari va ularning muhimligi". "O'zbekiston Respublikasi
Milliy Kutubxonasi jurnali". 2017.
12. Mokhirjon Azimov. "MB va ularning ishlatilishi". "O'zbekiston Respublikasi
Inson va Jamiyat Bilimlari Akademiyasi Adabiyoti va San'ati" jurnali. 2019.
13. Nodira Azimova. "MB: muhimligi va samarali ishlatilishi". "O'zbekiston Milliy
Universiteti ilmiy jurnali". 2018.
14. Anvarjon Qodirov. "MB va uning manbalaridagi ma'lumotlarni izlash usullari".
"O'zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi Vestnik" jurnali. 2019.
15. Shahlo Tursunova. "MB turlari va ularning ishlatilishi". "O'zbekiston Milliy
Universiteti ilmiy jurnali". 2017.
16. Shohruz Toshmatov. "MB va uning muhimligi". "O'zbekiston Respublikasi Milliy
Kutubxonasi jurnali". 2019.
17. Dilfuza Karimova. "MB turlari va ularning samarali ishlatilishi". "O'zbekiston
Respublikasi Inson va Jamiyat Bilimlari Akademiyasi Adabiyoti va San'ati" jurnali.
2016.
Foydalanilgan saytlar

I. https://www.w3schools.com/sql/func_sqlserver_max.asp
II. https://docs.microsoft.com/ru-ru/sql/t-sql/functions/format-transact-sql?view=sql-
server-ver15
III. https://www.phpmyadmin.net/
IV. https://ru.wikipedia.org/wiki/PhpMyAdmin
V. https://www.mysql.com/

Avtosalon ma’lumotlar bazasini loyihalashtirish va ishlab chiqish

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish