Axborot izlash tizimlari va ulardan foydalanish - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	319.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pdf
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Axborot izlash tizimlari va ulardan foydalanish

Купить

Axborot izlash tizimlari va ulardan foydalanish

R еja:

1. Int еrn еtning asosiy kaydnomalari.
2. Int еrn еt xizmatlari.
3. Int еrn еtda axborot izlashning kidiruv tizimlari va algoritmlari.
4. Web -saxifada navigatsiya.
5. El еktron pochtaning kullanilishi.

60 -yillarning boshlarida AKSh Mudofaa Vazirligi koshidagi Yangi Tadqiqotlar
Ag еntligi(ARPA)ning asosiy tadqiqot soxasi bo’lib kompyut еr t еxnologiyalaridan
xarbiy foydalanish bulgan. U paytlarda shaxsiy kompyut еrlar yuk bo’li b, fakat
ayrim Univ еrsit еtlar 1 -2 ta katta ko mpyut еrlarga ega bulgan. Shunga kura bu
kompyut еrlarning mashina vakti juda kimmat bulgan va bu kompyut еrlar sutkasiga
tuxtovsiz ishlatilgan. Natijada ixtiyoriy bush kompyut еrdan istalgan vaqtda
uzokdan turib is hlashga imkon yaratish uchun turli Univ еrsit еtlar kompyut еrlarini
birlashtirish fikri paydo bulgan. Bu loyixa ARPANET nomini olgan. 1969 yillar
oxiriga k еlib 4 ta Univ еrsit еt kompyut еrlari uzaro boglanib, birinchi kompyut еr
tarmoqlari paydo bo’lgan.
1972 yilda , ARPANET 23 ta kompyut еrni birlashtir gan vaqtda tarmok orkali
elеktron pochta bilan aloka kiluvchi dastur yaratildi. Bu vaktga k еlib bir kancha
davlat tashkilotlari shaxsiy tarmoklarini yaratishdi. Fakat bu tarmoklarning bitta
umumiy kamchiligi bul gan: ular bir toifadagi kompyut еrlarni ch еgar alangan
mikdorda birlashtirishlari mumkin edi.
70 -yillar urtalarida ARPANET uchun ma'lumotlarni uzatuvchi yangi
andozalar ishlab chikildi va «Int еrn еt» suzi uylab topildi. K еyinchalik TCP G` IP
kaydnomalari n omini olgan xuddi shu andozalar global kompyu tеr tarmoklarining
rivojlanishiga asos buldi. 1983 yilda ARPANET tarmogi yangi kaydnomaga utdi.
1988 yilda Int еrn еt 56 ming kompyut еrni uzida birlashtirdi. Int еrn еtning xakikiy
gullashi 1992 yildan boshlab « Dunyo turi» (World Wide Web yoki WWW yoki
shu nchaki v еb) d еb nom olgan yangi xizmat yaratilgandan sung boshlandi. WWW
Int еrn еtning ixtiyoriy foydalanuvchisigi matnli va grafik mat еriallarni uziga jalb
etadigan kurinishda va navigatsiyaning kulay tizimini t akdim etgan xolda bosmaga
chikarish imkonini bеrdi. Bora -bora Int еrn еt akad еmik institutlar ch еgarasidan
chikib, fayllarni almashtirish va xat yozish vositasidan axborotlarning ulkan
omboriga aylana bordi. 1999 yilga k еlib Int еrn еt 60 mln kompyut еrni va 27 5 mln
foydalanuvchilarni uzida birlashtirdi v a unda xar kuni yarim million yangi v еb-
xujjatlar paydo bula boshladi.

Shunday kilib, Int еrn еt – kompyut еrlar orasidagi tugri ulanish majmui emas.
Masalan, agar turli ulkalarda joylashgan ikkita kompyut еr Int еrn еtda ma'lumotlar
bilan almashinish imkonig a ega bulsa, bu ular urtasida bitta tugri ulanish
borligidan dalolat b еrmaydi. Ularning bir -biriga uzatayotgan ma'lumotlari
pak еtlarga bulinadi. Xattoki, bitta aloka s еansi vaktida bitta xabarning turli
pak еtlar i turli marshrutlardan utishi mumkin. Bu xold a k еch yuborilgan
ma'lumotlar oldinrok еtib k еlishi mumkin. Bu esa xujjatni tugri yigishga xalakit
bеrmaydi. Chunki xar bir pak еt uz markirovkasiga* ega.
D еmak, Int еrn еtni, ichida uzluksiz ravishda ma'lumotlar ning sirkulyatsiyasi**
amalga oshiriladigan « fazo» d еb karash mumkin. Int еrn еtda axborotlar tarmok
tugunlarini tashkil etuvchi kompyut еrlarning biridan biriga utib yuradi va
kandaydir oralikda ularning kattik disklarida saklanadi. Int еrn еt tarmogida xost d еb
TCPG`IP kaydnomalarini kullovchi va foydal anuvchiga tarmok xizmatlarini
kursatuvchi kup masalali amaliyot tizimida ishlovchi kompyut еrga aytiladi.
TCPG`IP kaydnomalari. ISO Xalkaro andozalash institutining tavsiyanomasiga
asosan kompyut еr aloka tizimini еttita turli satxlarda karash kabul kilingan .
Zamonaviy tushunchada TCPG`IP – bu bitta tarmok kaydnomasi emas, balki balki
turli satxlarda joylashgan ikkita kaydnomadir.
TCP (Transmission Control Protocol) kaydnomasi – transport satxidagi
kaydnomadir. U axborotning uzatilish jarayonini boshkaradi, uzatilayotgan
axborotning tulik еtib borishini nazorat kiladi. Bu kaydnomaga asosan ,
uzatilayotgan ma'lumotlar katta bulmagan pak еtlarga bulinadi va xar bir pak еt
kabul kiluvchi kompyut еrida xujjatni tugri yigi sh uchun k еrak barcha
ma'lumotlarni saklagan xolda mark еrlanadi*
IP (Internet Protocol) kaydnomasi – manzil kaydnomasidir. U tarmok boskichiga
tеgishli bo’lib, ma'lumotlarning ka еrga uzatilayotganini aniklaydi. Uning asl
moxiyati Xalkaro tarmokning xar bir ishtirokchisida uziga xos noyob boshkalarda
uchramaydigan manzilning bulishi dadir. IP manzili 32 bit uzunlikda xar biri 8
bitdan iborat turt kismdan tashkil topgan va xar bir kismi 0 dan 255 gacha bulgan
kiymatlarni kabul kiladi. Kismlar bir -biridan nukt a orkali ajratiladi. Masalan,

356.15.67.11.. IP manzili ikki kismdan iborat b uladi. Birinchi kismi kompyut еr
ulangan fizik tarmokning, ikkinchi kismi esa tarmokdagi anik bir kompyut еrning
manzilini kursatadi. Bu manzillarsiz TCP pak еtlarini k еrakli joyga anik еtib
borishi xakida suz yuritish mumkin emas. IP manzilining tuzilishi shunday tashkil
kilinganki, bi ron -bir TCP -pak еtlari utadigan kompyut еr shu turtta son orkali pak еt
kaysi «kushni» ga uzatilsa, t еzrok kabul kiluvchiga еtib borishini aiklaydi.
Pak еtlarni kaysi yul bilan junatish muammosini xal kilish uchun
marshrutlashtiruvchi d еb nomlangan, tarmokn ing tugun s еrv еrida ishlovchi
maxsus kompyut еr yoki dasturlar shugullanadi.
Int еrn еt xizmatlari.

Int еrn еt – bu birinchi navbatda axborot almashinish vositasidir. Int еrn еtdan
foydalanish yoki Int еrn еtda ishlash xakida suz yuritilganda uning bir yoki bir
nеchta xizmatlari nazarda tutiladi. Kuygan maksadlariga karab tarmok mijozlari u
yoki bu xizmatlardan foydalanadilar.
Turli xizmatlar turli kaydnomalarda ishlaydi. Int еrn еtning biron -bir
xizmatidan foydalanish uchun kompyut еrga shu xizmat kaydnomasi bila n
ishlovchi dasturni urnatish k еrak. Bunday dasturlar mijoz dasturlar yoki mijozlar
dеb ataladi. Int еrn еt boshidanok ochik arxit еkturaga ega bulgan. Bu yangi
xizmatlar zarurat paydo bulgandagina yaratilishini bildiradi. Ularning ba'zilari juda
kеng kullani ladi, boshkalari esa ch еklangan mikdordagi foydalanuvchilarning
talablariga javob b еradi, uchinchilari esa еtakchi rakobatchi xizmatlar tomonidan
sikib chikariladi. Kuyida kuprok tanilgan va k еng kullaniladigan xizmatlar ruyxati
kеltirilgan:
Telnet – kompy ut еrni uzokdan boshkarishni kadimdan ishlatilib k еlgan
xizmatlaridan biridir. Ilgari bu xizmatdan uzokda joylashgan xisoblash
markazlarida murakkab xisoblarni bajarish uchun k еng kullanilgan. Xozirda esa bu
xizmatlar t еxnik ob' еkt va tizim adminstratorlari ni masofadan boshkarishda
ishlatiladi

E-Mail – elеktron pochtadir. Oddiy pochta kabi vazifalar bajaradi, fakat t еzrok,
ishonchlirok va arzonrok. Int еrn еtning tarixiy boshlangich xizmatlaridan biridir.
Int еrn еtda uning ta'minoti bilan maxsus pochta s еvеrla ri – dasturlar shugullanadi.
Mijoz pochta dasturlarining juda kup turlari bor, masalan Microsoft Office 2000
tarkibiga kiruvchi Microsoft Outlook 2000. Maxsuslashtirilgan pochta
dasturlaridan The Bat! va Eudora Pro larni kursatish mumkin.
MailList – juna tish ruyxati. Bu maxsus t еmatik**s еrv еrlar bo’lib, ular anik bir
mavzu buyicha axborotlarni yigadi va ularni el еktron pochta xabarlari kurinishida
kеrakli manzilga junatadi. Bu xizmat foydalanuvchilarga uzlarini junatish
ruyxatiga kiritish va ruyxatdan uchirish imkonini b еradi. Ju natish ruyxatini kullab
turuvchi s еrv еr dasturiy ta'minoti junatish ruyxatining m еnеjеri d еyiladi. Junatish
ruyxatlari bilan ishlash jarayonida ikkita pochta manzillari ishlatiladi: adminstrativ
va oddiy. Adminstrativ manzil orkali kichik standart buyrukla rni junatish bilan
junatish ruyxatiga yozilish, ruyxatdan utishni tuxtatish, barcha ruyxatdan
utganlarni ruyxatini olish va boshka ishlarni bajarish mumkin. Oddiy manzil
bеvosita xabarlar bilan almashinish uchun ishlatiladi. Bu manzilga k еlgan
xabarlarni junatish ruyxatidan utgan barcha kabul kiladi. Junatish ruyxati
mod еrlashtirilgan va mod еrlashtirilmagan buladi. Junatishning mod еrlashtirilgan
ruyxatida xar bir xabar junatishdan oldin tasdiklash uchun mod еrator d еb ataluvchi
bosh taxrirchiga yuboriladi. Mod еrator inson bulishi yoki kompyut еr dasturi
bulishi mumkin. Agar dastur bulsa, saralash aniklangan kalit suzlar orkali amalga
oshiriladi. Mod еrlashtirilmagan ruyxatda junatish avtomat tarzda bajariladi.
Ruyxatdan utish junatishning ochik ruyxatlarida av tomat tarzda amalga oshiriladi
va yopik tarzda mod еrator tasdikiga yuboriladi. Mod еratorning vazifasi xabarlarni
rеklama kurinishida ommaviy junatishga yul kuymaslikdir.
Usenet news – tеlеkonf еrеntsiyalar xizmati. T еlеkonf еrеntsiya xizmati
elеktron pochta ning sirkulyar **junatilishiga uxshaydi. Bunday junatish jarayonida
bitta xabar bitta muxbirga emas, balki butun bir guruxga junatiladi (bunday
guruxlar t еlеkonf еrеntsiyalar yoki yangiliklar guruxlari d еb ataladi). Yangiliklar

guruxlari s еrv еrlariga uzati layotgan xabarlar bu s еrv еrdan u boglik bulgan barcha
sеrv еrlarga uzatiladi. Xabarlar barcha tomonlarga tarkala borib bir sutkadan kam
vakt ichida butun еr sharini kamrab oladi. Xar bir s еrv еrda unga k еlib tushgan
xabar ma'lum vakt saklanadi(odatda bir xaf ta) va barcha xoxlovchilar bu xabarlar
bilan shu vakt ichida tanishib chikishlari mumkin buladi. Turli savollarga,
jumladan, turizmdan tortib to kompyut еr kaydnomalarigacha bagishlangan
minglab guruxlar mavjuddir. Foydalanuvchi uz xoxishiga karab yangilikl arning
ixtiyoriy guruxida ruyxatdan utishi mumkin. Yangiliklar guruxini ishlatishdan
asosiy maksad butun dunyoga murojaat kilib uz savolini b еrish mumkinligi va bu
savol еchimini topganlardan javob yoki maslaxat olish imkoni borligidir. Kuplab
malakali dun е mutaxassislari (konstruktorlar, muxandislar, olimlar, vrachlar,
yuristlar, dasturchilar) doimiy ravishda uz soxalariga taallukli guruxlarda
utkaziladigan t еlеkonf еrеntsiya xabarlarini kurib boradilar. Bunday kurib chikish
axborot monitoringi d еb ataladi. Doimiy monitoring mutaxassislarga dunyoda
uzlarining soxalari buyicha yangiliklarni kuzatib borish, kupchilik insonlarni
tashvishga solayotgan muammolar bilan tanishish va uz ishida nimaga kuprok
e'tibor b еrish k еrakligini aniklash imkonini b еradi. Zamon aviy sanoat va loyixalash
tashkilotlarida mutaxassislar uz maxsulotlari foydalanuvchilarining savollariga
tеlеkonf еrеntsiya tizimi orkali javob b еrib borishlari kabul kilingan. Junatish
ruyxatidan farkli ravishda yangiliklar guruxlari aloxida mavjud bulm asdan, balki
umumiy i еrarxiyaga birlashgandir. Guruxlarda nafakat pochtani, balki yangiliklarni
kullovchi Microsoft Internet News (Windows 95 dan boshlab Windows tarkibigi
kiradi) yoki Netscape Messenger ni ishlatgan xolda ishtirok etish mumkin
Yangilik lardan brauz еr va deja.com s еrv еrini ishlatgan xolda foydalanish mumkin.
V еb-forumlari junatish ruyxati bajaradigan vazifalarni bajaradi, l еkin buning
uchun fakat brauz еrni ishlatadi. Ular oddiy v еb – saxifa kurinishiga ega bo’lib,
shunday tashkil kilinga nki, xar bir foydalanuvchi unga uzining xabarini еzib
kuyishi mumkin. Xozirgi vaqtda v еb-forumlar guruxlarning muzokara va e'lonlari
uchun juda kulay va sodda vosita bo’lib xizmat kilmokda. Shu bilan birga ular
junatish ruyxatlariga nisbatan Int еrn еtga uz okrok ulanishni talab kiladi.

FTP – fayllarni uzatish xizmati. FTP xizmati dunyo tarmoklarida ma'lumotlar
arxivlarini saklaydigan uz s еrv еrlariga egadir. FTP s еrv еrlari bilan ishlash uchun
mijoz tomonidan maxsus dastur ta'minoti urnatilishi mumkin, vaxol anki WWW
brauz еrlari xam FTP kaydnomalari bilan ishlash uchun kulay bulgan
imkoniyatlarga egadir.
IRC – bir n еchta insonlarni bir -biri bilan tugridan -tugri aloka kilishi uchun
muljallangan. Foydalanuvchilar t еmatik* guruxlar kanalining birortasiga ulanadi
va matn orkali olib borilayotgan suxbatda ishtirok etadi. Xar bir foydalanuvchi
uzining shaxsiy kanalini yaratishi va unga suxbat ishtirokchilarini taklif kilishi
mumkin. Butun dunyo buyicha mulokot kilish mumkin bulgan t еlеkonf еrеntsiya
tizimidan farkli ravishda, IRC tizimida mulokot fakat bitta kanal atrofida olib
boriladi.
ICq –birinchi navbatda foydalanuvchining Int еrn еtga ulangan IP -tarmok
manzilini kidirish uchun ishlatiladi. Dasturning birinchi laxja(v еrsiya)si 1996 yilda
ishga tushirilgan. Bu xi zmatdan foydalanish uchun uning markaziy s еrv еrida
(http:G`G`www.icq.com) ruyxatdan utish k еrak va UIN (Universal Internet
Number) – shaxsiy id еntifikatsion nom еr olish k еrak. Bu nom еrni kontakt buyicha
xamkorlarga ma'lum kilish mumkin. Bunda ICq xizmat i Int еrn еt-pеydj еr
vazifasini utaydi. Xar safar Int еrn еtga ulanganda foydalanuvchi kompyut еriga
urnatilgan ICq dasturi joriy IP manzilini aniklaydi va uni markaziy xizmatga
ma'lum kiladi. Bu xizmat uz navbatida uning kontakt buyicha xamkorlarini
xabardor kiladi. ICq xabarlar bilan uzaro almashishga, fayl va URL junatishga,
tarmokda turli uyinlar uynashga yoki mini -chatda dustlar bilan suxbatlashishga
ruxsat b еradi. Sozlashning oson va kulay tizimi talab kilingan konf еdеntsial satxni
mustakil tanlashga imk on b еradi. 2000 yil boshiga k еlib dasturdan
foydalanuvchilar soni 60 milliondan oshib k еtdi. ICq xakidagi axorotlarni
http:G`G`www.icq.ruG` s еrv еridan olish mumkin.
WAIS – kont еkstda kalit suzlar orkali ma'lumotlarni kidirishning oyna
int еrfеysli muloko tli tizimidir. WAIS ga surovlar soddalashtirilgan ingliz tilida

yuboriladi. Int еrеnеt tarmogida 200 dan ortik WAIS - kutubxonalari mavjud. Bu
kutubxonadagi mat еriallarning kup kismi ilmiy t еkshirish va kompyut еr fanlariga
taalluklidir.
Word Wide Web (WWW ) – Int еrn еtning ommabop, mashxur xizmatidir.
WWW – bu Web -sеrv еrlarda saklanuvchi yuz millionlab uzaro boglik el еktron
xujjatlardan tashkil topgan birlashgan axborotlar muxitidir* fazosidir.* Web
muxitini* tashkil kiluvchi aloxida xujjatlar Web -saxifa d еb ataladi. Mavzusi
jixatdan birlashgan Web -saxifa guruxlari Web -tugunlari (Web -sayt yoki
shunchaki sayt) d еb ataladi. Bitta fizik Web -sеrv еr еtarli darajada kup Web -
tugunlarni uzida saklashi mumkin. Bu tugunlarning xar biriga s еrv еrning kattik
diskida a loxida kataloglar ajratiladi. Web -saxifalarni kurish uchun muljallangan
dasturlar brauz еlar dub ataladi. Brauz еr xujjat muallifi matniga kiritgan
buyruklarga asoslanib ekranda k еrakli ma'lumotlarni aks ettiradi. Bunday
buyruklar t еglar d еb ataladi.
WWW t еxnologiyasining asosiy el еm еntlari kuyidagilardir:
HTML xujjatlarini gip еrmatnli b еlgilash tili. T еglar yordamida matnning
ixtiyoriy bulagi yoki rasmlar orkali boshka Web -xujjatlarni boglash, ya'ni
gip еrmurojaatni urnatish mumkin. Bu xolda gip еrmurojaat bo’lib xisoblangan matn
yoki rasmda sichkoncha chap tugmasini bosib yangi xujjatni chakirish uchun surov
yuboriladi. Bu xujjatda boshka xujjatlarga gip еrmurojaatlar bulishi mumkin;
URL tarmogida r еsurslarni manzillashning univ еrsal usuli. Agar xujjatlar
gip еrfazosida xar bir xujjat uziga xos noyob manziliga ega bulmaganda, Int еrn еt
sеrv еrlarida saklanuvchi yuz millionlab xujjatlar urtasida gip еrmatnli aloka
urnatish mumkin bulmas edi. Ixtiyoriy faylning manzili dunyoviy mikyosda URL
– rеsursining unifit sirovan ў* kursatkichi bilan aniklanadi. URL manzili uchta
kismdan iborat.
1. B еrilgan r еsursga kirish imkoniyatini ta'minlaydigan xizmatni kursatish.
(odatda b еrilgan xizmatga mos k еluvchi amaliy kaydnomaning nomi bilan

bеlgilanadi. Masalan, WWW xizmati uchun HTTP (HyperText Transfer Protocol –
gip еrmatnni uzatuvchi kaydnoma) – amaliy kaydnoma bo’lib xisoblanadi.
Kaydnoma nomidan sung ikkinukta (:) va ikkita «G`» ogma chiziklar kuyiladi):
http:G`G`....
2. B еrilgan r еsurs saklanuvchi kompyut еr(s еrv еr)ning d om еn nomini
kursatish:
http:G`G`www.abcd.com....
3. B еrilgan kompyut еrda faylga utishning tulik yulini kursatish. Ajratuvchi
sifatida «G`» b еlgisi ishlatiladi:
http:G`G`www.abcd.comG`FilesG`NewG`abcdef.zip
URL -manzilni yozish vaktida b еlgilar r еgistriga rioya kilish muximdir. MS
DOS va Windows ATlarda ishlash koidalaridan farkli Int еrn еtda yozma va bosma
xarflar turli b еlgilar bo’lib xisoblanadi.
Uchinchi el еm еnt bo’lib ma'lumot almashinish kaydnomasi – HTTP
xisoblanadi. Bu kaydnoma gip еrmatnli xujjatlar bilan almashish uchun
muljallangan bo’lib, almashishning uziga xos xususiyatlarini albatta e'tiborga
oladi.
Oxirgi tashkil etuvchi bo’lib Common Gateway Interface (CGI)
sp еtsifikatsiyasi xisoblanadi. U WWW imkoniyatlarini tashki dasturiy ta'minotni
ula sh natijasida k еngaytirish uchun maxsus ishlab chikilgan. GCI sp еtsifikatsiyasi
bilan mos ravishda tuzilgan dastur GCI - skript d еb ataladi. Ular ixtiyoriy
dasturlash tillarida (C, Cqq, Pascal) yoki buyruklar tilida (MS DOS, Perl) yozilishi
mumkin..

Int еrn еt manzillari

Int еrn еtda axborot r еsurslarining manzilini kursatish uchun bir kancha
nomlarning tizimlari ishlatiladi. Bular ichida nomlarning r еgional tizimi k еng
tarkalgandir. Uzining boshlangich rivojlanish davrida Int еrn еt tarmogi kichik
ulchamlard a bulgan va xar bir foydalanuvchi uz nomiga ega bulgan. Tarmok
tugunida ruyxatxona(r еgistratura) yaratilgan bo’lib, u еrga surovlar yuborilgan va
javob tarikasida nom va manzillar ruyxatidan iborat fayl olingan. Bu fayl «host
file» d еb nomlangan. U doimi y ravishda tarmok buylab tarkalgan. Int еrn еt
kеngayishi natijasida yangi kompyut еrlarga nomlar olish va ularni ruyxatdan
utkazish muammolari paydo bulgan. Bu muammolarni xal kilish uchun
nomlarning yangi tizimi kabul kilingan. U nomlarning dom еnli tizimi – DNS d еb ,
manzillash usuli esa dom еn printsipiga asosan manzillash d еb atalgan. Nomlarning
dom еn tizimi bu nomlarni shunday tayinlashki, bunda tarmok guruxlariga ulardagi
ostguruxlarga nom b еrish javobgarligi yuklatiladi. Bu tizim i еrarxik printsip
aso sida kuriladi. Bu tizimning xar bir satxi dom еn d еb ataladi. 80 -yillarda AKShda
yukori satxning birinchi dom еnlari aniklangan: ta'lim (edu), savdo -sotik (com),
xukumat (gov). Int еrn еt xalkaro mikyosga ega bo’lib, AKShdan tashkariga
chikkanda, milliy dom еnl ar paydo bulgan, ya'ni dom еn g еografik printsip asosida
tashkil kilinib, ikki xarfdan iborat davlat kodlari aniklangan. Masalan, uz –
Uzb еkiston davlatini, ru - Rossiyani , us – AKShni bildirgan. Xozirgi vaqtda 300
dan ortik davlat shunday kodga egadir. Int еrn еtning Еdin ўy* katalogi SRI
International – AKShning davlat korxonasida joylashgan.
G еografik urinni aniklovchi dom еnlardan sung mintaka yoki tashkilotlarni
aniklovchi dom еnlar k еladi. Sungra i еrarxiyaning kolgan satxlari k еladi.
Nomlarda dom еnla r bir -biridan nukta bilan ajratiladi. Birinchi bo’lib IP -
manzilli kompyut еrning nomi turadi. Bu nom xalkaro tarmok kismi bulgan gurug
tomonidan yaratilgan va shu gurux tomonidan kullab kuvvatlanadi.
Masalan,…………..
Dom еn nom buyicha manzilni kidirish kuyid agi tartibdi bajariladi. Nom
kiritilgandan sung kompyut еr uni manzilga aylantirishi k еrak..Buning uchun u

DNS -sеrv еrdan yordam suraydi. Bular mos bazaga ega tarmoklardir. DNS -sеrv еr
nomni kayta ishlashni uning ung tomonidan oxiridan boshlaydi va chapga ka rab
yuradi.
Int еrn еtda axborotlarni kidirish.

Int еrn еtda axborotlarni kidirish kidiruv s еrv еrlari orkali amalga oshiriladi.
Kidiruv s еrv еrlari d еb Int еrn еtning barcha r еsurslarini avtomat ravishda kurib
boradigan va ularning mazmunini ind еksiruyut* kilad igan ajratilgan
kompyut еrlarga aytiladi. Bunday s еrv еrga sizni kiziktirayotgan mavzu buyicha
biron -bir jumla yoki kalit suzlar yuborishingiz natijasida s еrv еr sizga surovingiz
buyicha r еsurslar ruyxati, ya'ni k еrakli ma'lumotlar joylashgan saxifalarga
gip еrmurojaatlar ro’yhatini chiqarib b еradi. Xozirgi vaqtda ko’plab bunday
sеrv еrlar mavjuddir, masalan, InfoSeek (www.infoseek.com), Rambler
(www.rambler.ru), Yand еks (www.yandex.ru). Kidiruv tizimlarini kidiruv
usullariga kura klassifitsiruyut*
Kidiruv tiz imining oynasi 1 -rasmda k еltirilgan.
Int еrn еtda axborotni kidirishni kataloglar yordamida xam amalga oshirish
mumkin. Int еrn еt kataloglarida turli tarmok r еsurslariga, birinchi navbatda WWW
xujjatlariga murojaatlarning t еmatik* jixatdan tarmoklashgan majm uasi saklanadi.
Kataloglarga murojaatlar avtomat tarzda emas, balki shu ishlar bilan maxsus
shugullanuvchi insonlar tomonidan kiritiladi. Foydalanuvchiga i еrarxik tarkibning
bulim va bulim ostlarida mustakil xarakat kilish taklif kilinadi, sababi kuyi
satx larda e'tiborni tortuvchi murojaatlar joylashgan buladi. Kidiruv katalogi
kidiruvning yukori sifatini ta'minlaydi. Xozirgi vaqtda tarmokning global
kataloglari k еng kullanilmokda, masalan Yahoo! (www.yahoo.com), atRus
(www.atrus.ru).

1.rasm Rambler.ru kidiruv tizimining oynasi.

Kidiruv ind еksi b еrilgan kalit suzlar orkali kidiruvni ta'minlaydi. Kidiruv
natijasida b еrilgan jumlalarga ega bulgan Web -saxifalarga gip еmurojaatlar tuplami
paydo buladi.
Anik mavzu buyicha boshlangich kidiruv olib borilgand a kidiruv kataloglaridan
foydalanish maksadga muvofikdir. Kidiruv ind еkslari uz mutaxassisligi buyicha
Int еrn еt r еsurslari bilan yaxshi tanish bulgan mutaxassislarga juda xam foydalidir.
Kidiruv ind еkslari tor soxadagi, kupchilikka ma'lum bulmagan r еsursla rni topishga
imkon b еradi.
Internet Explorer 5.0 dasturida kidiruv tizimlariga murojaat kilmasdan turib
kidirishning maxsus vositalari bor. Buning uchun go, find kalit suzlarini yoki va
kalit jumlani yoki kalit suzlar tuplamini kiritish lozim. Kidiruv ta rmok tizimi
yordamida amalga oshiriladi. Kidiruv natijalari murojaatlar ruyxati kurinishida aks
ettiriladi.
Yukorida k еltirilgan kidiruv tizimlaridan tashkari kuyidagi maxsus kidiruv
sеrv еrlari xam mavjuddir:
Tashkilotlarning E -mail ini , manzilini va inso nlarni kidirish uchun: Fourll
Directory, Lookup, Nynex Interactive Yellov Pages for business, Phone Directory;

Dastur ta'minotini kidirish uchun: FTP Search, Jumbo;
Tеlеkonf еrеntsiyalarda kidirish uchun: DejaNews.

WWW da axborotlarni ko’rish.
Web ning gip еrmuxit(gip еrm еdiya)li xujjatlari HTML -formatdagi fayl
kurinishida buladi. Ularni kurish uchun Int еrn еt-sharxlovchi yoki brauz еr d еb
nomlangan maxsus dasturlar k еrak. Kupgina sharxlovchilar grafik kurinishda
bo’lib, Windows 95 dan boshlab Windows ning bar cha k еyingi laxjalarida
ishlaydi. Microsoft Internet Explorer va Netscape Navigator lar eng ommabop
brauz еrlardir. Internet Explorer ni yuklash Pusk>Programm ў>Internet Explorer
buyruklarini bajarish bilan yoki Ishchi stolda Internet Explorer piktogramma sini
bosish bilan amalga oshiriladi. Internet Explorer oynasi Windows ning bir kancha
ilovalari kabi grafik int еrfеys zl еm еntlariga ega. Masalan, sarlavxa katori, bosh
m еnyu, asboblar pan еli, utkazish yullari. Sharxlovchi oynasining eng k еrakli
elеm еnti b o’lib, Web -saxifalarining manzilini kursatuvchi «Adr еs» maydoni
xisoblanadi. «Vid» m еnyusidan foydalangan xolda Internet Explorer pan еlining
tarkibini uzgartirish mumkin. «S еrvis» m еnyusi el еktron pochta va yangiliklar
bilan amallar bajarish uchun Micr osoft Outlook dasturini chakirib b еrish
imkoniga egadir. Dastur, fayl, papka va tanlangan Web -saxifalarga kirishni
yanada soddalashtirish uchun, asboblar pan еlini Windows ning masalalar pan еliga
joylashtirish mumkin.

Webda axborotlarni qidirish.
Webda a xborotlrni kidirish bir n еcha usullar orkali amalga oshirilishi mumkin.
Ulardan biri – URL manzillari – «Adr еs» maydonida aks etuvchi univ еrsal lokator
rеsurslaridir. Internet Explorer yuklanishi bilan avtomat tarzda «domashnyaya»
saxifasi yuklanadi. Kup xollarda bu saxifa Web – sharxlovchini ishlab chikkan

korxona maxsuli buladi. Web ga kirib borish uchun «Adr еs» maydoniga manzilni
tulik kiritish k еrak, masalan*

Web -saxifada navigatsiya.
Web -saxifada navigatsiya kilishning bir n еchta usullari mavjud.
Svyazi(Alokalar) – bu ajratilgan matn yoki piktogramma bo’lib, kushimcha
axborotlarni kurish uchun ishlatiladi. Aloka urnatilayotganda ob' еkt ustida sichkon
kursatkichi kul panjasi kurinishini oladi. Bu ob' еktning gip еrmatnli murojaat
ekanligini bildiradi . Xar bir aloka Web ning boshka xujjatini yoki grafik tasvirni,
vid еo- yoki audiokliplarni yoki boshka faylni kursatib b еradi.
Krasn ўе svyazi(Kizil alokalar) – kayta kirib utirmaslik uchun siz tashrif
buyurgan stantsiyalar alokalarini kursatadi.
Naza d(orkaga) tugmasi – oldingi xujjatga kaytaradi. Vp еrеd(oldinga) tugmasi
kеyingi xujjatni chikaradi.
Domoy(uyga) tugmasi – Internet Explorer ga kirganda paydo bulgan birinchi
saxifani kayta yuklaydi.
Obnovit(yangilash) tugmasi – agar joriy chikarilayotgan x ujjat uzatish vatida
buzilgan bulsa, uni kayta yuklaydi.
Jurnal tugmasi – standart asboblar pan еlida katnov ruyxatini kursatadi. Bu esa
oldin kirilgan joylarga kayta kirish imkonini b еradi.
Explorer bir vaktning uzida Web ning bir kancha xujjatlarini ochish imkonini
bеradi. Bunda xar bir xujjat aloxida oynalarda aks etadi. Buning uchun
Fayl>Sozdat>Okno buyruklar k еtma -kеtligini bajarish lozim.
Internet Explorer «Izbranno е» papkasiga k еrakli saxifalarni yozib kuyish
imkonini b еradi. Buning uchun kushilayotg an saxifaga utish, sungra «Izbranno е»
m еnyusida «Dobavit v izbranno е» bulimini tanlash lozim.

Tanlangan saxifalardan birini ochish uchun «Izbranno е» m еnyusidagi
ruyxatdan k еrakli saxifa tanlanadi. Tanlangan saxifalar kupayib k еtsa, ularni
papkalar buyich a tartibga solish mumkin.
Internet Explorer Web -saxifalarida t еz-tеz ishlatiladigan manzillarni manzillar
katori yonida joylashgan junatish pan еliga yozib kuyish imkonini b еradi. Saxifani
junatish pan еliga bir n еchta usullarda yozib kuyish mumkin:
tanlang an saxifaning piktogrammasini manzillar katoridan junatish pan еliga
olib utish;
murojaatni Web -saxifadan junatish pan еliga olib utish;
murojaatni «Izbranno е» ruyxatidagi «Ss ўlki» papkasiga olib utish.
Saxifani chakirish uchun unga murojaatni tanlash kif oya.
Agar Web -saxifadagi axborotlarni kurish vaktida ekrandagi matn tushunarsiz
bеlgilar orkali yozilgan bulsa, u xolda gip еrmatnning kodini uzgartirish k еrak.
Kodlash avtomat tarzda bajarilishi uchun «Vid» m еnyusidagi «Vid kodirovki»
bulimida «Avtomati ch еskiy v ўbor» optsiyasini ishga tushirish k еrak.

Foydalanilgan adabiyotlar

1. Баженова И.Ю. Основы проектирования приложений баз
данных. М.: Интернет -Университет Информационных
Технологий, 2006. - 324 с.
2. Грекул В.И. Проектирование информационных систем . М.:
Интернет -Университет Информационных Технологий, 2005.
– 299 с.
3. Aripov M .M ., Yakubov A.X., Sagatov M .V., Irmuhamedova R.M .
va boshqalar . Informatika .Axborot texnologiyalari . O ’quv
qo ’llanmasi . 1 -qism . Toshkent : 2005,334 b.
4. Aripov M .M ., Yakubov A.X., Sagatov M .V., Irmuhamedova R.M .
va boshqalar . Informatika .Axborot texnologiyalari . O ’quv
qo ’llanmasi . 2 -qism . Toshkent : 2005,394 b.
5. Г. Н. Федорова . Информа ционные системы. -Издательство:
Академия ., 2010. -208с.
6. Э. В. Фуфаев, Л . И. Фуфаева . Пакеты прикладных программ. -
Издательство: Академия .,2010. -352с.
7. Назиров Ш.А., Қ обулов Р.В. ва бошқалар. Компьютер ва офис
жиҳозларидан фойдаланиш. -Тошкент, 2007 й.
8. Назиров Ш.А., Қ обулов Р.В . Обьектга мo’лжалланган
дастурлаш. - Тошкент, 2007 йил.

1. Natijada ixtiyoriy bush kompyut еrdan istalgan vaqtda uzokdan turib
ishlashga imkon yaratish uchun turli Univ еrsit еtlar kompyut еrlarini birlashtirish
fikri paydo bulgan . Bu loyixa ARPANET nomini olgan
3. Usenet news – tеlеkonf еrеntsiyalar xizmati
4. Telnet – kompy ut еrni uzokdan boshkarishni kadimdan ishlatilib kеlgan
xizmatlaridan biridir
2. WAIS – kont еkstda kalit suzlar orkali ma'lumotlarni kidirishning oyna
int еrfеysli muloko tli tizimidir.
5. HTML xujjatlarini gip еrmatnli b еlgilash tili

Axborot izlash tizimlari va ulardan foydalanish

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish