Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 2.2MB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение doc
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Axborot texnologiyalari, ularning rivojlanish bosqichlari va qo‘llanish sohalari 16v

Купить
Samarqand Davlat Universiteti Psixologiya va ijtimoiy munosabatlar fakulteti Amaliy psixologiya yo‘nalishi Axborot texnologiyalari fanidan Mustaqil ishi Axborot texnologiyalari, ularning rivojlanish bosqichlari va qo’llanish sohalari Reja: 1. Axborot texnologiyalarining rivojlanish bosqichlari . 2. Axborot texnologiyalari turlari, zamonaviy axborot texnologiyalarining texnik va dasturiy vositalari. 3. Axborot texnologiyalarining qo’llanilish sohalari 4. Zamonaviy axborot texnologiyalarining hozirgi kundagi o’rni. O’zbekiston mustaqillikga erishganidan boshlab ijtimoiy- iqtisodiy rivojlanib, xalqaro integratsiyaga qo’shilmoqda. Insoniyat ishlab chiqarish jarayonida tartibsiz mexanik operatsiyalardan tartibli boshqaruv operatsiyalari tomon jadal xarakatlanmoqda. Elektron ofislar xar hil axborotlashtirish vositalari bilan ta’minlangan. Ma’lumotlarning electron shakli xayotning barcha jabxalarda inson faoliyati xarakterini o’zgartirmoqda. Axborot texnologiyasi va uning dasturiy ta’minotining rivojlanishi, ofisda ish o’rinlarining evolutsion va information to’yinishiga sharoit yaratadi. Texnologiyani quyidagicha ta'riflash mumkin. Texnologiya — bu sun'iy ob'ektlarni yaratishga yunaltirilgan jarayonlarni boshqarishdir. Kerakli jarayonlarni kerakli yunalishda borishini ta'minlash uchun yaratilgan shart-sharoitlar qanchalik yaxshi tashkil etilganligi texnologiyaning samaradorligini bildiradi. Bu yerda tabiiy jarayonlar nafaqat moddaning tarkibi, tuzilishi va shaklini uzgartirish maqsadida, balki axborotni qayta ishlash va yangi axborot xosil qilish maqsadida xam boshqariladi. Axborot texnologiyalarining rivojlanish bosqichlari. Shaxsiy kompyuterning yaratilishi bilan axborot texnologiyasining taraqqiyotida yangi davr boshlandi. Yangi davrning asosiy maqsadi kasbiy va maishiy xizmat sohalarida insonning shaxsiy axborot talabini qondirish bo’lib bormoqda. Axborotni qayta ishlash vazifalari va jarayonlarining ko’rinishi bo’yicha: 1bosqich (1960-70 yillar) malumotlarni qayta ishlash hisoblash markazlarida (jamoa bolib ishlash tartibida) amalga oshirilgan. Axborot texnologiyasi taraqqiyotining asosiy yo’nalishi insonning qo’l mehnatini avtomatlashtirishdan iborat edi. 2bosqich (1980 yillar)dan strategik vazifalarni yechish uchun axborot texnologiyalari yaratildi. Jamiyatni axborotlashtirish yo’lidagi muammolar bo’yicha: 1bosqich (1960-yillar oxirlarigacha) apparat vositalari imkoniyatlari cheklangan sharoitlarda katta hajmlardagi malumotlarni qayta ishlash muammosi bilan ajralib turadi. 2bosqich (1970yillar oxirlarigacha) IBM 360 turkumidagi EHM yaratilishi bilan bogliq. Bu bosqich muammosi dasturiy taminotining apparat vositalari rivojlanishi darajasida orqada qolishidir. 3bosqich (1980yillar boshlari) kompyuter malakasi bo’lmagan foydalanuvchining quroli bo’lib qoldi. Axborot tizimlari esa foydalanuvchining qarorlarini qabul qilishni qo’llab quvvatlovchi vosita sifatida ishlatilmoqda. Bu bosqichda foydalanuvchi ehtiyojlarini yuqori darajasida qondirish va kompyuter muhitida ishlovchi tegishli interfeysni yaratish muammolari mavjud. 4bosqich (1990yillar boshlaridan) tashkilotlarda aloqalar va axborot tizimlari zamonaviy texnologiyalarini yaratish. Bu bosqichda muammolar juda ko’p. Ulardan muhimlari quyidagilardir:  kompyuter aloqasi uchun kelishuvlari ishlab chiqish va standartlar, protokollarni o’rnatish;  strategik axborotga kirishni tashkil etish;  axborotni muhofaza qilish va xavfsizligini taminlash; Kompyuter texnologiyasining afzalliklari boyicha: 1bosqich (1960yillar boshidan) hisoblash markazlari zaxiralaridan markazlashgan tarzda foydalanishga yo’naltirilgan qo’l mehnati amallarini bajarishda axborotni ancha samarali qayta ishlash bilan ajralib turadi. 2bosqich (1970yillar o’rtalaridan) shaxsiy kompyuterning paydo bolishi bilan bogliq. 3bosqich (1990yillar boshlaridan) tijoratda strategik afzalliklar tahlili tushunchasi bilan bogliq va axborotni taqsimlovchi qayta ishlash telekommunikatsiya texnologiyalari yutuqlariga asoslangan. Axborot texnologiyalari faqat fan va texnika xodisasi bo’lmasdan, iqtisodiy rivojlanishning muhim omiliga aylanmoqda. Axborot bilan qamrab olinmagan biror muhim xujalik sektorini (ishlab chiqarish, transport, kredit-moliya soxasi, savdo) misol keltirish qiyin. Ayni paytda kompyuterlar va aloqa vositalari asosida axborotni to’plash, saqlash va taqdim etishning zamonaviy usullari, yangi axborot texnologiyalari va xizmatlarni sotish (tarqatish) maqsadlarida ishlab chiqarish mustaqil tarmoq sifatida shakllandi va ajralib chiqdi. Shunday qilib, xalq xujaligini axborotlashtirish kelgusiga yorib o’tish demakdir. Axborot texnologiyalari, shu jumladan, kompyuterlar bugungi kunda barcha soxalarda keng qo’lanilib kelinmoqda, masalan: Biznes soxasida axborot texnologiyalari yangi korxona yoki firmaning muvaffaqiyat bilan faoliyat ko’rsatishida katta rol uynashi mumkin. Masalan: biznes reja tuzishda va kutilayotgan daromad va chiqimlarni xisoblashda; kompaniya yoki firmaning emblemasini va tegishli xujjatlarini tartibga keltirishda; kompaniya yoki firmaning taqdimot marosimini o’tkazishda; reklamalarning loyixasini tuzish va reklama materiallarini tayinlash, xisobotlar, shartnomalarni tayyorlashda; mijozlar xakidagi ma`lumotlar ro’yxatini saqlash va u bilan ishlashda; boshqa firmalar, potensial ta`minotchi, ulgurji xaridorlar bilan bog’lanishda; mijozlar va ta`minotchilar bilan muzokara olib borish va xokazolarda. Bank soxasi, bank tizimi o’zining ish faoliyatida axborot texnologiyalaridan keng foydalanish imkoniyatiga ega. Masalan: yil davomida sutkasiga 24 soat mijozlarga aloqa uchun va tegishli ma`lumotlarni olish, balansni tekshirish, xisobni tulash imkoniyatini yaratish; mijozlarga xizmat ko’rsatish madaniyatini oshirish; kredit kartochkalari yordamida telefon yoki Internet orqali xizmatni yulga qo’yish va boshqalar Axborot texnologiyasi — bu axboriy ma'lumotni bir ko’rinishdan ikkinchi, sifat jixatidan yangi ko’rinishga keltirish, axborotni yig’ish, qayta ishlash va uzatishning usul va vositalari majmuasidan foydalanish jarayonidir. Moddiy ishlab chiqarishda turli maxsus jixozlar, stanoklar, uskunalar va boshqalar ishlatiladi. Axborot texnologiyalari uchun xam o’zining «uskunalari», vositalari mavjud. Bular kseroks, telefaks, faks, skaner va boshqa vositalardir. Bu vositalar orqali axborotga ishlov berilib, uzgartiriladi. Hozirgi paytda axborotga ishlov berish uchun kompyuterlar va kompyuter tarmoqlari keng qullanilmoqda. Axborot texnologiyasida kompyuterlar va kompyuter tarmoqlarining qullanishiga urg’u berish maqsadida ko’pincha kompyuter va kommunikatsion texnologiya haqida gapirishadi. Axborot texnologiyasi uzi uchun asosiy muxit bo’lgan axborot tizimlari bilan bevosita bog’liqdir. Chunki axborot texnologiyasi axborot tizimlarida mavjud bo’lgan ma'lumotlar ustida bajariladigan turli xil murakkablikdagi operatsiyalar, amallar va algoritmlarni bajarishdan iborat bo’lgan tartiblashtirilgan jarayondir. Axborot texnologiyalari jamiyat axborot resurslaridan oqilona foydalanishning eng muhim usullaridan biri bo’lib, xozirgi vaqtga qadar bir necha evolyutsion bosqichlarni bosib o’tdi. Bular quyidagilar: 1-bosqich . XIX asrning ikkinchi yarmigacha davom etgan. Bu bosqichda «Kunlik» axborot texnologiya taraqqiy etgan. Uning vositasi: pero, siyoxdon, kitob. Kommunikatsiya, ya'ni aloqa odamdan odamga yoki pochta orqali xat vositasida amalga oshirilgan. 2-bosqich . XIX asrning oxiri, unda «Mexanik» texnologiya rivoj topgan. Uning asosiy vositasi yozuv mashinkasi, arifmometr kabilardan iborat. 3-bosqich . XX asr boshlariga mansub bo’lib, «Elektromexanik» texnologiyalar bilan farq qiladi Uning asosiy vositalari sifatida telegraf va telefonlardan foydalanilgan. Bu bosqichda axborot texnologiyasining maqsadi xam o’zgardi. Unda asosiy urg’u axborotni tasvirlash shaklidan, uning mazmunini shakllantirishga ko’chirildi. 4-bosqich . XX asr o’rtalariga to’g’ri kelib, «Elektron» texnologiyalar qullanilishi bilan belgilanadi. Bu texnologiyalarning asosiy vositasi EHMlar va ular asosida tashkil etiladigan avtomatlashtirilgan boshqarish tizimlari va axborot izlash tizimlaridir. 5-bosqich . XX asr oxiriga to’g’ri keladi. Bu bosqichda «Kompyuter» texnologiyalari taraqqiy etdi. Ularning asosiy vositasi turli maqsadlarga muljallangan dasturiy vositalarga ega bo’lgan shaxsiy kompyuterlardir. Bu bosqichda kundalik turmush, madaniyat va boshqa soxalarga muljallangan texnik vositalarning o’zgarishi ro’y berdi. Lokal va global kompyuter tarmoqlari ishlatila boshlandi. Axborot texnologiyalari bir necha turlarga bo’linadi: 1. Ma'lumotlarga ishlov beruvchi axborot texnologiyalari. Ular ma'lum algoritmlar bo’yicha boshlang’ich ma'lumotlarga ishlov beruvchi masalalarni yechishga muljallangan. Masalan, xar bir firmada o’zining xodimlari haqidagi axborotga ishlov beruvchi axborot texnologiyasi albatta bo’lishi kerak. 2. Boshqarishning axborot texnologiyalari. Ularning maqsadi ish faoliyati qaror qabul qilish bilan bog’liq bo’lgan insonlarning axborotga bo’lgan talabini qondirishdan iborat. Boshqarishning axborot tizimlari tashkilotning utmishi, xozirgi xolati va kelajagi haqidagi axborotni ham o’z ichiga oladi. 3. Ofis(idora)ning axborot texnologiyasi. Avtomatlashtirilgan ofisning zamonaviy axborot texnologiyalari bu — tashkilot ichidagi va tashqi muxit bilan kommunikatsion jarayonlarni kompyuter tarmoqlari va axborotlar bilan ishlovchi boshqa zamonaviy vositalar asosida tashkil etish va qullab-quvvatlashdan iborat. Buning uchun maxsus dasturiy vositalar xam ishlab chiqilgan. Ulardan biri Microsoft Offise dasturlar paketidir. Uning tarkibiga Word matn muxarriri, Excel elektron jadvali, Power point taqdimot uchun grafikani tayyorlash dasturi, Microsoft Accsess ma'lumotlar omborini boshqarish tizimlari kiradi. Hozirgi paytdagi kompyuterlar uchun ko’plab dasturiy vositalar mavjudki, ular barcha turdagi axborot texnologiyalarini ta'minlay oladi. Ularning ayrimlari bilan qisqacha tanishib chiqamiz. Ma'lumotlar ombori. Uar qanday axborot texnologiyasining majburiy komponenti ma'lumotlar omboridir (MO). Avtomatlashtirilgan ofisda MO firmaning ishlab chiqarish tizimi haqidagi barcha ma'lumotlarni o’zida saqlaydi. Matn protsessori. Bu matnli xujjatlarni tashkil etish va ularga ishlov berishga muljallangan dasturiy vosita turidir. Masalan, matn muxarririda tayyorlangan xat va xujjatlarni doimiy ravishda qabul qilish menedjerga firmadagi xolatni doimo nazorati ostida tutishga yordam beradi. Elektron pochta (E-mail) — kompyuterlardan tarmoqda foydalanishga asoslangan bo’lib, xamkor (partnyor)larga ma'lumotlar jo’natish yoki ulardan ma'lumot olish imkoniyatini yaratadi. Audiopochta — bu ma'lumotlarni klaviatura yordamida emas, balki tovush orqali uzatuvchi pochtadir. Zamonaviy telefon vositasining funksiyalari ko’p: avtojavob beruvchi, qo’ng’iroq qilayotgan abonentning raqamini aniqlovchi, telefon raqamini aniqlovchi, telefon raqamini bilib olishdan ximoyalash va h.k.z. Qog’ozli xujjatning normativ qiymati, adolatning muxim tarkibiy qismidir. Qog’ozli xabarlarni uzatish vositalari ko’p. Bunda oddiy telegraf aloqasi teletayp aloqasiga aylanadi. Rivojlangan vositalardan biri telefaks aloqasidir. Faks (lotincha- faxsimile, uxshashini yarat) – xujjat orginalini xuddi uziday aks ettiradi. Bunda, uzatishda xabar elementlarini skanerlash yo’li bilan o’zgartiriladi. Qabul qilish apparati qatoridagi ketma-ket signallarni qabul qilib qog’ozdagi tasvirga aylantiriladi. Matnni qog’ozli tashuvchidan ajratib olish uchun o’qish qurilmasi ishlatiladi. Elektron ofisga uzoq va yaqin bo’lgan turli manbalardan juda ko’p xabarlar keladi. O’z navbatida ofis xodimlari xam tashqi dunyoga o’zining axborot oqimlarini uzatadilar. Telefaks tarmog’i orqali qo’gozdagi xabarlar keladi. Lokal tarmog’i orqali qog’ozdagi xabarlar keladi . Lokal va Global tarmoq vositalari orqali electron xabarlar kompyuterga modem yordamida kiritiladi yoki chiqariladi. Ofisda kompyuterlar axborot oqimlariga ishlov berib, birlashtirish vazifalarini bajaradi. Elektron pochta kompyuterlar yordamida olingan korrepondensiyani yuborish va ishlov berishda electron usullarni ishladtadi. U orqali xujjatlar, jadvallar, grafiklar, chizmalar, rasm va fotografiya, ro’znoma og’zaki xabarlar olish mumkin. Elektron pochta- buqog’ozsiz pochta, u telefon tarmog’i bilan kompyuterga ulangan. ELEKTRON POCHTA Telefaks – axborot tizimi axborotning ulkan oqimlari xar hil abonentga avtomatik ravishda tayyorlash va uzatish imkonini beradi. Matn tayyorlashning bu tizimida yuqori sifatli displeylar bilan jihozlangan terminallar yordamida uzatilayotgan axborot massivi kompyuter xotirasida saqlanib qoladi. Keyin maxsus ma’lumotlarni uzatish apparatlari yordamida tayyorlangan massiv abonentga jo’natiladi yoki undan qabul qilinadi. Televidenya xayotga uzoqdan ko’rish sifatida kirib keldi va ommaviy xodisaga aylanib qoldi. Dunyoga 4 mlrd. dan ortiq telepryomniklar ishlatiladi. Televizor bu juda murakkab axborot qurilmasidir. Televizorni ko’rish g’oyasi quyidagicha: Tasvir elementlarini uzgartirish yuli bilan electron signallar ketma- ketligiga aylantiradi, (tasvir analiz). Ularning aloqa kanallari orqali nuqtalardan qimirlaydigan rasmga teskari aylantirish, (tasvir sintezi) amalga oshiriladigan qabul qilish punkitiga uzatiladi. Telematn axborot tizimi foydalanuvchilarning kup guruhlari uchun doim qiziqarli bo’lgan dolzarb axborotni uzatish uchun yaratilgandir. Telematn- bu gazeta, jurnal, agentlik xizmatlarida olingan matn varoqlarini uzluksiz o’tkazib beradigan “elektron gazeta” yoki “elektron byulleten”. Tizim xususiyatlari:  Axborot varoqlarini uzluksiz va ketma- ket ravishda utkazuvchi stansiya tomonidan tuplanadi, eferga oddiy televizor signallari bilan yoki kabel orqali uzatiladi.POCHTA TELEGRAF FAKSIMAL AlOQA  “Telamatn “ axboroti uzluksiz yangilanib boradi.  Kerakli axborotning varog’ini belgilash uchun televizorga qoshimha qurilma kerak. Kundalik hayotimizda turli ko’rinishdagi axborotlar masalan: matnli, grafikli, jadvalli, ovozli(audio), tasvirli(video) va boshqa axborotlar bilan ishlashga to’g’ri keladi. Axborot texnologiyasi biror obyekt jarayon yoki hodisaning halok haqidagi axborotlarni to’plash, qayta ishlash va uzatishni amalga oshiruvchi jarayondir. Zamonaviy axborot texnologiyalari- shaxsiy kompyuterlar va telekommunikatsiya vositalaridan foydalanilgan holdagi zamonaviy muloqotni o’rnatuvchi axborot teexnologiyasi hisoblanadi. Jamiyatimizda axborotlarni uzatish, qabul qilish, xamda axborotlarni tarqatish uchun turli xil qurilmalar qo’llaniladi. Bu qurilmalarga: Radio va televideniyadagi, xamda gramayozuvdagi magnitafon yozuvidagi qo’llaniladigan signallarning grafik ko’rinishi uzluksiz qiyshiq chiziq xolatida uzgaruvchan shaklda bo’lib, bunday signallarning uzluksiz yoki analog signallar deyiladi. Bunga qarama- qarshi telegraf va xisoblash texnikasidagi signallar impuls shaklida bo’ladi va bunday signallarni diskret yoki raqamli signal deyiladi. Uzluksiz va diskret signallar uzaro taqqoslash uchun ularning quyidagi aloxida axamiyatlar farqlanadi:  Uzluksiz signal katta uzgaruvchan qiymatlar to’plamidan iborat bo’lsa ,  diskret signallar esa ikkita qiymatga ega “0” va “1” sonlari orqali ifodalanadi. Diskret signalning uzluksiz signalga nisbatan farqi va imkoniyati katt. Diskret televideniyada quyidagi imkoniyatlar mavjud: Videomatn axborot tizimi Bu axborot tizimi axborot qabul qilish va tanlash ekanligi imkoniyatini kengaytiradi, xamda telefon, kompyuter, televizor imkoniyatlarini birlashtiradi. Telefon chaqirig’i tufayli telefon tarmog’iga ulangan kompyuter va televizor orasida aloqa o’rnatiladi. Ma’lumotlar bazasi menyusi va bu ma’lumotlarga ishlov berish algoritmlari orqali foydalanuvchi (boshqa kompyuterga) birovning axborotini shakllantirish, o’zining telepristavkasi xotirasiga ko’chirish buyrug’ini beradi. Axborot tizimlari ishida va uning texnologik jarayonida shu bosqichlarni ajratib ko’rsatish mumkin: Test 1. Sistemali menyu qaysi oynalarda bo’ladi? A. Dastur oynasida B. Muloqot oynasida C. Xujjat oynasida D. Barchasida 2. Pusk menyusining nastroyka bo’limi ichidagi panel upravleniya bo’limi yordamida nima qilamiz? A. Kompyuterni o’chiramiz B. Kompyuter va uning qurilmalar ishini sozlaymiz C. Kompyuterga qayta yuklanish buyrug’ini beramiz D. Kompyuterni dasturlaymiz 3. Oynani yig’ish tugmasi qaysi oynalarda bo’lmaydi? A. Xujjat oynasida B. Dastur oynasida C. Muloqot oynasida D. Barchasida 4. Dastur oynasida uskunalar paneldan keyin nima joylashadi? A. Menyu B. Sarlavha C. Hujjat darchasi D. Gorizontal varoqlash leniyasi 5. Keltirilgan javoblardan standart dasturlarini ko’rsating? A. Paint, Word, Blaknot, Kalkulyator B. Paint, Excel, Blaknot, Kalkulyator C. Paint, WordPad, Blaknot, Kalkulyator D. Barchasi 6. EXM qaysi sanoq sistemasida ishlashga asoslangan? A. Pozision B. Pozision bo’lmagan C. Ikkilik D. Sakkizlik 7. Kompyuter so’zining tarjimasini toping? A. Xisoblovchi B. Qurilma C. Uzluksiz D. Bog’lanma 8. Birinchi EXMning og’irligi qancha bo’lgan? A. 30 tonna B. 18 tonna C. 150 tonna D. 40 tonna 9. Foydalanuvchiga bajarilayotgan vazifalarni ko’rsatib turadigan qurilma? A. Monitor B. Protsessor C. Klaviatura D. Barchasi 10. Sanoq sistemasi nima? A. Sonlarning atalish va yozilish qoidalari to’plami B. Sonlarni ma’lum qoida asosida atalishi C. Sonlarni belgilash uchun raqamlar to’plami D. Sonlarning atalishi Kalit, javoblar: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 A B C B C C A A A A SKANVORD A K T V M O D E L N Q O G S P S E F K D B M M I A I X S U J D P O CH C S M D R H G Y N Q M T F L S E D U I O Y E O U O X J T T N SH M R Y R C H E O CH K A M R F E L R R A E P A D A L W O R D T O T S Q D Kompyuter, model, monitor, sichqoncha, kursor, exm, excel, sistema, word -so’zlarini skanvord ichidan toping. Foydalanilgan adabiyotlar: www.axborot.uz www.axborot kutubxonasi.uz www.axborot bosqichlari rivojlanishi milliy dasturi.uz www.elektron darslik.uz

Axborot texnologiyalari, ularning rivojlanish bosqichlari va qo‘llanish sohalari 16v

Купить