Axborot tizimlarida malumotlarga nisbatan xavf-xatarlar - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	25.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Axborot tizimlarida malumotlarga nisbatan xavf-xatarlar

Купить

Axborot tizimlarida malumotlarga nisbatan xavf-xatarlar
Reja
1. Avtomatlashtirilgan axborot tizimlarida himoyalash zaruriyati
2. Axborotni himoyalash tizimi
3. Tashkilotlardagi axborotlarni himoyalash
4. Himoyalash tizimining kompleksliligi
5. Axborotlarni tashkiliy himoyalash elementlari
6. Axborot tizimlarida ma’lumotlarga nasbatan xavf-xatarlar

Tayanch so‘zlar: uzilish, tutib qolish, o‘zgartirish va soxtalashtirish
Avtomatlashtirilgan axborot tizimlarida himoyalash zaruriyati
Axborot - kommunikatsiyalar texnologiyalarining ommaviy ravishda kog‘ozsiz
avtomatlashtirilgan asosda boshqarilishi sababli axborot xavfsizligini ta’minlash
murakkablashib va muhimlashib bormoqda. Shuning uchun ham
avtomatlashtirilgan axborot tizimlarida axborotni himoyalashning yangi
zamonaviy texnologiyasi paydo bo‘lmoqda. DataQuest kompaniyasining
ma’lumotiga ko‘ra, 1996—2000 yillarda axborot himoyasi vositalarining sotuvdagi
hajmi 13 mlrd. AQSH dollariga teng bo‘lgan.
Axborotni himoyalash tizimi
Axborotning zaif tomonlarini kamaytiruvchi axborotga ruxsat etilmagan kirishga,
uning chiqib ketishiga va yuqotilishiga to‘sqinlik qiluvchi tashkiliy, texnik,
dasturiy, texnologik va boshqa vosita, usul va choralarning kompleksi —
axborotni himoyalash tizimi deyiladi.
Axborot egalari hamda vakolatli davlat organlari shaxsan axborotning
qimmatliligi, uning yuqotilishidan keladigan zarar va himoyalash mexanizmining
narxidan kelib chiqqan holda axborotni himoyalashning zaruriy darajasi hamda
tizimning turini, himoyalash usullar va vositalarini aniqlashlari zarur. Axborotning
qimmatliligi va talab qilinadigan himoyaning ishonchliligi bir-biri bilan bevosita
bog‘liq.
Himoyalash tizimi uzluksiz, rejali, markazlashtirilgan, maqsadli, aniq, ishonchli,
kompleksli, oson mukammallashtiriladigan va ko‘rinishi tez o‘zgartiriladigan
bo‘lishi kerak. U odatda barcha ekstremal sharoitlarda samarali bo‘lishi zarur.
Tashkilotlardagi axborotlarni himoyalash
Axborot hajmi kichik bo‘lgan tashkilotlarda axborotlarni himoyalashda oddiy
usullarni qo‘llash maqsadga muvofiq va samaralidir. Masalan, o‘qiladigan

qimmatbaho qog‘ozlarni va elektron hujjatlarni alohida guruhlarga ajratish va
niqoblash, ushbu hujjatlar bilan ishlaydigan xodimni tayinlash va o‘rgatish, binoni
qo‘riqlashni tashkil etish, xizmatchilarga qimmatli axborotlarni tarqatmaslik
majburiyatini yuklash, tashqaridan keluvchilar ustidan nazorat qilish, kompyuterni
himoyalashning eng oddiy usullarini qo‘llash va hokazo. Odatda, himoyalashning
eng oddiy usullarini qo‘llash sezilarli samara beradi.
Murakkab tarkibli, ko‘p sonli avtomatlashtirilgan axborot tizimi va axborot hajmi
katta bo‘lgan tashkilotlarda axborotni himoyalash uchun himoyalashning majmuali
tizimi tashkil qilinadi. Lekin ushbu usul hamda himoyalashning oddiy usullari
xizmatchilarning ishiga haddan tashqari xalaqit bermasligi kerak.
Himoyalash tizimining kompleksliligi
Himoya tizimining kompleksliligiga unda huquqiy, tashkiliy, muhandis – texnik
va dasturiy – matematik elementlarning mavjudligi bilan erishiladi. Elementlar
nisbati va ularning mazmuni tashkilotlarning axborotni himoyalash tizimining
o‘ziga xosligini va uning takrorlanmasligini hamda buzish qiyinligini ta’minlaydi.
Aniq tizimni ko‘p turli elementlardan iborat, deb tasavvur qilish mumkin. Tizim
elementlarining mazmuni nafaqat uning o‘ziga xosligini, balki axborotning
qimmatliligini va tizimning qiymatini hisobga olgan holda belgilangan himoya
darajasini aniqlaydi.
Axborotni huquqiy himoyalash elementi himoyalash choralarining haqli ekanligi
ma’nosida tashkilot va davlatlarning o‘zaro munosabatlarini yuridik
mustahkamlash hamda personalning tashkilot qimmatli axborotini himoyalash
tartibiga rioya qilishi va ushbu tartibni buzilishida javobgarligi tasavvur qilinadi.

Axborotlarni tashkiliy himoyalash elementlari
Himoyalash texnologiyasi personalni tashkilotning qimmatli axborotlarini
himoyalash qoidalariga rioya qilishga undovchi boshqarish va cheklash harakteriga
ega bo‘lgan choratadbirlarni o‘z ichiga oladi.
Tashkiliy himoyalash elementi boshqa barcha elementlarni yagona tizimga
bog‘lovchi omil bo‘lib hisoblanadi. Ko‘pchilik mutaxassislarning fikricha,
axborotlarni himoyalash tizimlari tarkibida tashkiliy himoyalash 50-60 % ni tashkil
qiladi. Bu hol ko‘p omillarga bog‘liq, jumladan, axborotlarni tashkiliy
himoyalashning asosiy tomoni amalda himoyalashning prinsipi va usullarini
bajaruvchi personalni tanlash, joylashtirish va o‘rgatish hisoblanadi.
Axbortlarni himoyalashning tashkiliy chora – tadbirlari tashkilot xavfsizligi
xizmatining me’yoriy uslubiy hujjatlarida o‘z aksini topadi. Shu munosabat bilan
ko‘p hollarda yuqorida ko‘rilgan tizim elementlarining yagona nomi — axborotni
tashkiliy - huquqiy himoyalash elementini ishlatadilar.
Axborotlarni muhandis – texiik himoyalash elementi - texnik vositalar kompleksi
yordamida hudud, bino va qurilmalarni quriqlashni tashkil qilish hamda texnik
tekshirish vositalariga qarshi sust va faol kurash uchun mo‘ljallangan. Texnik
himoyalash vositalarining narxi baland bo‘lsada, axborot tizimini himoyalashda bu
element muhim ahamiyatga ega.
Axborotni himoyalashning dasturiy – matematik elementi kompyuter, lokal tarmoq
va turli axborot tizimlarida qayta ishlanadigan va saqlanadigan qimmatli
axborotlarni himoyalash uchun mo‘ljallangan.

Axborot tizimlarida ma’lumotlarga nasbatan xavf-xatarlar
Kompyuter tizimi (tarmogi)ga ziyon yetkazishi mumkin bo‘lgan sharoit, harakat va
jarayonlar kompyuter tizimi (tarmogi) uchun xavf - xatarlar, deb hisoblanadi.

Avtomatlashtirilgan axborot tizimlariga tasodifiy ta’sir ko‘rsatish sabablari
tarkibiga quyidagilar kiradi.

Ma’lumki, kompyuter tizim (tarmog‘)ining asosiy komponentlari — texnik
vositalari, dasturiy - matematik ta’minot va ma’lumotlardir.
Nazariy tomondan bu komponentlarga nisbatan to‘rt turdagi xavflar mavjud, ya’ni
uzilish, tutib qolish, o‘zgartirish va soxtalashtirish:
— uzilish — qandaydir tashqi harakatlar (ishlar, jarayonlar)ni bajarish uchun
hozirgi ishlarni vaqtincha markaziy protsessor qurilmasi yordamida tuxtatishdir,
ularni bajargandan so‘ng protsessor oldingi holatga qaytadi va to‘xtatib quyilgan
ishni davom ettiradi. Har bir uzilish tartib raqamiga ega, unga asosan markaziy
protsessor qurilmasi qayta ishlash uchun qism – dasturni qidirib topadi.
Protsessorlar ikki turdagi uzilishlar bilan ishlashni vujudga keltirishi mumkin:
dasturiy va texnik. Biror qurilma favqulodda xizmat ko‘rsatilishiga muhtoj bo‘lsa,
unda texnik uzilishlar paydo bo‘ladi. Odatda bunday uzilish markaziy protsessor
uchun kutilmagan hodisadir. Dasturiy uzilishlar asosiy dasturlar ichida
protsessorning maxsus buyruqlari yordamida bajariladi. Dasturiy uzilishda dastur
o‘z – o‘zini vaqtincha to‘xtatib, uzilishga taalluqli jarayonni bajaradi.
— tutib olish — jarayoni oqibatida g‘arazli shaxslar dasturiy vositalar va
axborotlarning turli magnitli tashuvchilariga kirishni qo‘lga kiritadi. Dastur va
ma’lumotlardan noqonuniy nusxa olish, kompyuter tarmoqlari aloqa kanallaridan
nomualliflik o‘qishlar va hokazo harakatlar tutib olish jarayonlariga misol bo‘la
oladi.
o‘zgartirish - ushbu jarayon yovuz niyatli shaxs nafaqat kompyuter tizimi
komponentlariga (ma’lumotlar to‘plamlari, dasturlar, texnik elementlari) kirishni

qo‘lga kiritadi, balki ular bilan manipulyatsiya (o‘zgartirish, ko‘rinishini
o‘zgartirish) ham kiradi. Masalan, o‘zgartirish sifatida g‘arazli shaxsning
ma’lumotlar to‘plamidagi ma’lumotlarni o‘zgartirishi, yoki umuman kop’yuter
tizimi fayllarini o‘zgartirishi, yoki qandaydir qo‘shimcha noqonuniy qayta
ishlashni amalga oshirish maqsadida foydalanilayotgan dasturning kodini
o‘zgartirishi tushunilali;
- soxtalashtirish - ham jarayon sanalib, uning yordamida g‘arazli shaxslar
tizimda hisobga olinmagan vaziyatlarni o‘rganib, undagi kamchiliklarni aniqlab,
keyinchalik o‘ziga kerakli harakatlarni bajarish maqsadida tizimga qandaydir soxta
jarayonni yoki tizim va boshqa foydalanuvchilarga soxta yozuvlarni yuboradi.
Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki Hozirgi davrimizda internet
rivojlanganligi sababli axborotlarni, ishlash uzatish ishlari kuplab amalga
oshiriladi. Axborotlarni uzatishda saqlashda kuplab g’arazli insonlar havfi bor. Bu
haflardan himoya bulish uchun ham hozirda Axborot havfsizligi fani ishlab
chiqilib, axborotni havfsiz saqlash buyicha chiralar kurinmoqda. Biz mavzu
buyicha Mustaqil ishimizda Axborotga nisbatan 4 xil havf xatarlarni kurib chiqdik,
hamda himoylanish usullari bilan tanishdik. Mavzu doirasida xulosa qismida shuni
aytishim mumkinki, Axborortlarni himoyalash tashkilotlar uchun juda kerakli
narsa, chunki hozirda kuplab tashkilotlarga g’arazli insonlar tomondan axborortlar
o’g’irlanib, o’zgartirilib katta zararlar yetkazilmoqda. Shu zarar yetishini oldini
olish maqsadida axborotni havfsiligini oldindan taminlab quyishimiz zarur.

Foydalanilgan Adabiyotlar
1. Axborotni himoylash. O quv qo llanma. – Samarqand: SamDU nashriʻ ʻ
2. https://samdu.uz
3. https://n.ziyouz.com

Axborot tizimlarida malumotlarga nisbatan xavf-xatarlar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish