Axloqiy, badiiy-estetik qadriyatlar, ularning tiklanishi va ahamiyati - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	52.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Axloqiy, badiiy-estetik qadriyatlar, ularning tiklanishi va ahamiyati

Купить

Axloqiy, badiiy-estetik qadriyatlar, ularning tiklanishi va ahamiyati.
1. Axloqiy qadriyatlar tizimi.
2. Sharq falsafasi va islom ta’limotida axloq-odob masalalari.
3. Axloqiy qadriyatlarning jamiyat ma’naviy hayotidagi o‘rni.
4. Vatanparvarlik - oliyjanob fazilatlar ekanligi.

1. Axloqiy qadriyatlar tizimi.
«O‘zbek tilining izohli lug‘ati»da «axloq - (arab. til. olingan- kishilar tabiati)
muomala, hatti harakat odobi»deb ta’rif berilgan. Ta’rifdan ko‘rinib turibdiki,
axloqning mazmun-mohiyatida insoniyatning muayyan hatti harakatlari muomala
madaniyati va uning yig‘indisi sifatida e’tirof etilgan. Falsafa ensiklopedik
lug‘atda «Axloq (arabcha xulq so‘zining ko‘pligi) - kishilar orasidagi
munosabatlarni tartibga solishning o‘ziga xos tartib, qoidalari yig‘indisi»,-deb
ta’kidlanadi.
Axloqiy qadriyatlarning tabiatini ochish, ularni tasniflash muammosi
birinchi navbatda “axloq” tushunchasini teran anglashni taqozo etadi. Axloq nima?
Bu haqda axloqshunoslik ilmi tarixida juda ko‘plab ta’riflar berilgan. Ushbu
tadqiqotda milliy axloqning o‘ziga xos xususiyatlari, axloq va axloq ilmiga doir
fikrlar bayoni va ularning ilmiy asoslari qiyosiy tahlil qilingan. Jumladan, Abdulla
Sherning “Axloq — bu jamiyat, davr va insoniyat tarixiga namuna bo‘la
oladigan, barcha uchun ahamiyatga ega ijobiy xatti-harakatlar majmuasi bo‘lib,
insonning ma’naviy yetuklik darajasini belgilovchi hodisadir” 1
, deb ta’kidlagan
va sh uningdek, faylasuflar A.A.Guseynov va R.G.Apresyanlarning “Axloq-bu
aqlning jazava ustidan ustunligi, oliy baxtni maqsad qilish, jamiyatda insonning
erkin yashash usuli, beminnat xizmat qilish, insoniy munosabat va iroda erkinligi
asosida qurilgan hayot tarzi. U axloqiylikning oltin qoidalariga muvofiq o‘zaro
munosabatlarni belgilaydi” 2
,- A.Radugin esa “Axloq-bu shaxsiy va subyektiv
mas’uliyat hamda axloqiy qadriyatlarni beg‘araz e’tirof etish orqali inson xulq-
atvori va ijtimoiy munosabatlarni qadriyatlarga asoslangan qat’iy talab va
ko‘rsatmalar bilan tartibga solish shaklidir” 3
, degan ta’riflarini qiyosiy tahlil qiladi.
Tadqiqotchi fikricha, unda birinchi bor axloqiy qadriyat axloqning ajralmas
1
Абдулла Шер. Ахлоқшунослик. Дарслик. –Тошкент: Ўзбекистон Файласуфлари миллий жамияти
нашриёти, 2010. -8 б.
2
Гусейнов А.А., Апресян Р.Г. Этика /Учебник. -М.: Гардарики, 2004. -26 с.
3
Радугин А.А. Этика. / Учебное пособие для вы с ших учебных заведений. -М.: Центр, 2003. -88 с.

manbai sifatida tilga olingan, bo‘lsada ammo, u ham axloq tushunchasiga berilgan
to‘laqonli ta’rif vazifasini bajara olmaydi.
Axloq tushunchasiga falsafiy ta’rif berish uchun eng avvalo jamiyat axloqiy
hayotining mazmunini to‘g‘ri anglash kerak. Har qanday murakkab, ijtimoiy rang-
barang, ayniqsa, polifunksional obyektlar, hodisalar modellashtirish orqali tahlilni
taqozo etadi. Tadqiqotchining ilmiy maqsadi, obyekt haqidagi tasavvurlari, uni o‘yi,
xayoli, ongida subyektivlashishi, holati va kelajagini prognozlashtirishi ana shunday
modellashtirish ifodasidir. Demak, har qanday murakkab, ijtimoiy rang-barang
voqelik modellashtirish orqali tadqiq etilganida ma’lum bir natijaga kelinadi 4
.
Tadqiqot obyektiga tizimli-funksional yondashuv ana shunday tahlillardan biridir.
Uning mohiyati obyekt ichki va tashqi aloqalarining funksional xususiyatlarini rang-
barangligi va nigohga tashlanmaydigan dinamik, sensitiv korrelyasiyaga muhtoj
jihatlarini mikrosotsial pog‘onadan makrosotsial pog‘onaga, darajaga ko‘tarib
kompleks tadqiq etishdir 5
.
Subyektiv voqelikni anglash, tadqiq etish mudom ma’lum bir qiyinchiliklar
uyg‘otib kelmo q da. Birinchidan, ularni obyektiv baholash, o‘lchash qiyin, deyarli
mumkin emas. Ikkinchidan, subyektiv voqelik tezda o‘zgaruvchan, har bir onda,
makonda va turli ta’sirlar sababli rang-baranglashish xususiyatiga ega.
Uchinchidan, u insonning ongi, tasavvuri, dunyoqarashi bilan bog‘liq bo‘lgani
uchun har bir shaxsda har xil ifodada keladi. SHuning uchun subyektiv voqelikni
tadqiq etishda mutlaq haqiqatga erishish aslo mumkin emas. Ammo bu qarash uni
tadqiq etish kerak emas, degan xulosaga asos bo‘la olmaydi. Axloqiy qadriyatlar
ana shunday murakkab subyektiv qarashlar, tushunchalar, affektiv kechinmalar
ifodasi bo‘lgani uchun ularni tizimli-funksional tahlil etish maqsadga muvofiqdir.
Mazkur ilmiy-metodologik masala axloq, uning normativ (me’yoriy) qadri,
ijtimoiy tuzumdagi ko‘rinishlari, shakllari bilan bog‘liqdir.
4
Қаранг: Клиланд А., Кинг В. Системный анализ и целевое управления. – М.: Прогресс, 1972;
Ларичев О.И. Методологические проблемы практического применения системного
анализа//Системные исследования. Методологические проблемы. Ежегодник. – М.: Наука, 1979. –
С.44-68; Уемов А.И. Системный подход и общая теория систем. – М.: Наука, 1979.
5
Қаранг : Bertalanfi L.V. General system theor. Foundations, development, applications. – N.Y. 1972;
Системное исследование . Методологические проблемы. Ежегодник. – М.: Наука, 1974. – С. 24-28.

Axloq-odobning o‘z shakllanish va rivojlanish qonuniyati bor bo‘lib, u
o‘ziga xos milliy va umuminsoniy ko‘rinishda amal qiladi. Ular ona suti, ota o‘giti,
millat taqdiri va xotira zahirasi, diniy aqidalar orqali inson ma’naviy olamini
boyitib boradi. Bu jarayon millat, jamiyat va shaxslarning orzusi, maqsadi,
mukammallik haqidagi qarashlarini takomillashtirishga olib keladi».
Axloqning me’yoriy qadri uning kishilar, jamiyat tomonidan ixtiyoriy tarzda
qabo’l qilinishida, ularning axloqiy imperativlarga bo‘ysunib yashashidadir. Axloq
kishilar xulq-atvori, xatti-harakatlari, simpatiya va antipatiyasida qadriyatlarga
aylanadi. Jamiyatning mazkur qadriyatlarga munosabati-axloqiy qadriyatlardagi
pozitiv yoki negativ, progressiv yoki regressiv jihatlarni aks ettiradi.
Xulosa qilib shuni aytish mumkin-ki, axloq insonning ijtimoiy-tarixiy
sharoitda o‘zining xulq-atvor va insoniylik fazilatini namoyon etishidir .
Axloqiy mukammallik yo‘q yoki talab qilinmaydigan joyda ma’naviy yuksaklik va
mukammal shaxs shakllanmaydi.
Axloqiy qadriyatlarga tizimli-funksional yondashuv axloqiy voqeliklarni
ma’lum bir kategoriyalar, tushunchalar tarzida qarashni taqozo etadi. Bu borada
turli fikrlar, klassifikatsiyalar mavjud. Ilmiy adabiyotlarda axloqiy voqealarga
ezgulik, burch, vijdon, sha’n, ideal, adolat, baxt-saodat kabi kategoriyalar
kiritilishi keng tarqalgan. Shuningdek, o‘zbek olimlari ularga mehr-muhabbat,
karamlilik, muloyimlik, sabr-bardoshlilik, bilimdonlik, yurtparvarlik,
vatanparvarlik, mehnatsevarlik, sadoqat, ibo, hayo kabi xislatlarni kiritishadi 6
. SHu
tariqa olima axloqiy qadriyatlar doirasini yanada kengaytiradi.
Klassik falsafada shakllangan an’anaga ko‘ra, axloqiy voqeliklar va
qadriyatlar ezgulik va yomonlik, burch va mas’uliyatsizlik, vijdon va vijdonsizlik,
sha’n va qadrsizlik, ideal va idealsizlik, adolat va adolatsizlik, baxt va baxtsizlik
kabi antinomiyalar orqali tahlil qilinadi.
6
Шайхова Х. Ўзбек аёли – одоб тимсоли. – Т.: Фалсафа ва ҳуқуқ, 2007. – Б. 24-28.

Mazkur axloqiy qadriyatlarni alohida-alohida tadqiq etish va ularning har
biri axloqshunoslik, pedagogik, psixologik tadqiqotlar obyekti bo‘lishi mumkin.
Biz mazkur axloqiy qadriyatlar tizimining jamiyat ma’naviy yangilanishiga
umumiy ta’sirini hamda ularning umuminsoniy qadriyatlar bilan funksional
aloqalarini ko‘rsatish bilan cheklanamiz.
Ezgulik, burch, vijdon, sha’n, ideal, adolat va baxt-saodat axloqiy qadriyatlar
sifatida ilk falsafiy qarashlar-mifologiya va kosmologiyadayoq kun tartibiga
qo‘yilgan, muhokama etilgan. Ibtidoiy odamlarning ruhi, ongi yaxshilik bilan
yomonlik, ezgulik bilan yovuzlik kategoriyalarini anglashga, ularning sabab va
oqibatini tabiiy borliqdan izlashga intilgan. Bu davrda inson o‘zini hali tabiatdan
ajratmagan, ya’ni u o‘zini «notirik tabiat bilan aynanlashtirgan» edi. V.Alimasov
yozganidek, «Odam o‘z fikr va orzularini jonsiz narsalarga ko‘chirib, gnoseologik va
sotsiologik masalalarni hal etishga intilgan. Jonsiz narsalar (tosh, ip, ro‘mol va b.)
uning o‘y va tasavvurlarini aks ettirib, insonga yaqin qilingan» 7
. Ular uchun axloq
ezgulik va zo‘ravonlik kerakmi yoki zararlimi degan oddiy, primitiv tushunchalar
bilan belgilangan. Ammo mifologik va kosmologik tasavvurlarning axloqiy normalar,
konsepsiyalar tarzida qaralishining shakllanishi bilan odam ma’lum bir ijtimoiy-
axloqiy normalar, qadriyatlar bilan yashashi lozimligini anglagan. SHu tariqa odam
o‘zini tabiat bilan aynanlashtirishdan sotsial muhit bilan aynanlashtirishga o‘tgan.
Mustaqillik tufayli boshlangan milliy tiklanish axloqiy qadriyatlarning
nafaqat mohiyatini, xuddi shuningdek, ularning shakllarini, ko‘rinishlarini ham
boyitdi. Mazkur axloqiy qadriyatlarga alohida urg‘u berilayotganining ijtimoiy-
siyosiy sabablari bor, albatta. Aynan ushbu axloqiy qadriyatlar milliy va
umuminsoniy qadriyatlar uyg‘unligi asosida jamiyatimizning ma’naviy
yangilanishiga, xalqimiz orzu qilib kelgan siyosiy tuzum, davlat qurishga yordam
bermoqda. Ham ma’nan, ham jismonan barkamol shaxsni tarbiyalash, ular ongida
milliy va umuminsoniy qadriyatlarni uyg‘un holda shakllantirish dolzarb
muammoga aylanib bormoqda.
7
Алимасов В. Фалсафа ёхуд фикрлаш санъати. – Т.: Noshir , 2008. – Б.7.

Milliy madaniyat va axloqiy qadriyatlarning mazmunini bilish, ularga
e’tiqod qo‘yish, shaxs ongida insonparvarlik va vatanparvarlik tuyg‘ularini
shakllantiradi. Vatan baxt-saodati va milliy istiqlolimiz yo‘lida fidokorona mehnat
qilishga, komil inson bo‘lib voyaga etishga undaydi. M. Nurmatova axloqiy
qadriyatlarni jamiyat va shaxs manfaatlari bilan bog‘liq, millatni inqirozdan
saqlovchi ma’naviy zaruriyat deb ta’riflaydi 8
.
«Qadriyatlar millatlarning tarixiy tajriba va o‘tmishidan kelib chiqib,
ularning ma’naviy-axloqiy negizlarini shakllantiradi. Ular urf-odat va marosimlar
orqali turmush tarzida namoyon bo‘lib, insonlarning voqelikka munosabatini aks
ettiradi va xulq-atvor yo‘nalishlarini belgilaydi» 9
.
2. Sharq falsafasi va islom ta’limotida axloq - odob masalalari.
Din – inson ma’naviyati rivojining muhim omilidir. Barcha dinlar kabi Islom
dini ham kimlarnidir xohish-istagi tufayli yaratilgan emas. Chunki har qanday diniy
ta’limotlar jamiyat taraqqiyotining muayyan bosqichida obyektiv va subyektiv
ehtiyojlar, zaruriyatlar asosida kelib chiqadi. Islom dinining asosini tashkil etuvchi
Qur’oni karim, Hadis Sharif, shariat qoidalari, islom huquqi asoslarida ilgari surilgan
g‘oyalar zaminida iymon, e’tiqod, vijdon, ruhiy poklanish bilan bog‘langan dunyoviy
muammolar o‘rtaga qo‘yilgan.
Sovet tuzumi davrida ilgari surilgan “Din xalq uchun afyundir” degan g‘oya dinga
nisbatan salbiy munosabatni yuzaga keltirdi. O‘sha davrda keng avj olgan ma’naviy-
axloqiy inqiroz ham islom diniga bo‘lgan ana shunday noto‘g‘ri munosabatga borib
taqaladi. Chunki juda ko‘p yillar davomida Sho‘ro tuzumining ateistik siyosati
ta’sirida ish yuritilishi natijasida ma’naviy-axloqiy kamolot rivojida, ma’naviy
tafakkur taraqqiyotida bo‘shliqlar paydo bo‘lishiga olib keldi. Vaholanki, jamiyatning
dinga bo‘lan munosabati bir jihatdan ma’naviy-axloqiy kamolot darajasining
ko‘rsatkichi hisoblanadi.
8
Нурматова М. Шахс камолотида ахлоқий ва эстетик қ адриятлар уйғунлиги. –Т.: Униветситет,
2007. – Б. 170.
9
Ўлмас қадриятлар. – Т.: «Аdib» нашриёти, 2009. – Б.10.

Islom dinining g‘oyalari asosan Qur’on, hadislar va shariat hukmlarida bayon
etilgan. Islom dinining ana shu manbalarida ma’naviyat va axloqning uyg‘unligini,
ular biri ikkinchisisiz mavjud bo‘la olmasligini, biri ikkinchisini to‘ldirib, taqozo etib
turishini kuzatishimiz mumkin. Islom dinining muqaddas kitobi Qur’onda (arabcha
qiroat, o‘quv) Islom aqidalari, e’tiqod talablari huquqiy va axloqiy normalari,
cheklash va ta’qiqlashlari o‘z ifodasini topgan.
Qur’on Islom diniga e’tiqod qo‘yuvchi xalqlarning falsafiy, axloqiy va huquqiy
qarashlariga hal qiluvchi ta’sir ko‘rsatdi. Qur’on-tarixiy yodgorlik va ma’naviy
qadriyatdir. U asrlar osha sinovdan o‘tib, yanada sayqal topib bizgacha etib keldi.
Islom dini tarixiga nazar soladigan bo‘lsak, u mavjud bo‘lgan yillarda insoniyat
yashash davrida ko‘pgina siyosiy, mafkuraviy qarashlar tizimi shakllangan va
ba’zilari vaqtlar va davrlari o‘tib borishi jrayonida yo‘qolib borgan, ammo dinning
ijtimoiy ildizlari butunlay yo’qolmadi va o’z ta’sirini saqlab qoldi. U kishilarning
ongi, e’tiqodi, faoliyati, axloqiga doimo ta’sir etib keldi. Ma’naviy-axloqiy kamolotga
bo‘lgan ehtiyojning bir ko‘rinishi-bu jamiyatning dinga bo‘lgan ehtiyojidir. Agar
xalqning mana shu ehtiyoji qondirilmas ekan, jamiyat ma’naviy-axloqiy jihatdan
qashshoq bo‘lib qoladi. Chunki islom dini asrlar davomida odamlarni ulug‘ maqsadlar
sari birlashishga, milliy, irqiy kamsitishlarga yo‘l qo‘ymaslikka, mehnatsevarlikka,
mehr-oqibatlilikka chorlab kelgan. Mustaqilligimizni mustahkamlash, yurtimizda
tinchlik, osoyishtalik, ahillikni ta’minlashda islom dinining ahamiyati kattadir.
Diniy va dunyoviy bilimlarni egallashga intilishni, olimlarni qadrlashni ham islom
dini muqaddas burch deb biladi. Diniy e’tiqod bilan dunyoviy bilimlar birlashsagina
ular inson qalbidan chuqur o‘rin egallaydi. Demak, diniy va dunyoviy bilimlar
mushtarakligi hozirgi kunda amalga oshirilayotgan ma’naviy-axloqiy kamolotning
muhim shartlaridan biridir. Islomda ma’naviyat va axloq uyg‘unligi Qur’oni Karim va
Hadisi Sharifda aks etgan axloqiy tarbiya tamoyillarida namoyon bo‘ladi.
Ushbumuqaddas manbalar axloqiy tarbiyaga oid fikrlarning mukammal to‘plamidir.
Ularda inson kamoli, halollik, poklik, iymon va e’tiqod bilan bog‘liq bo‘lgan birorta
ham axloqiy masala e’tibordan chetda qolmagan.

Hadislardagi axloq-odobga doir g‘oyalar shaxsni ma’naviy-axloqiy jihatdan kamol
topishida muhim ahamiyatga ega. Hadislar – bu Payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v.)ning
aytgan so‘zlari, amalga oshirgan ishlari va musulmonlarga bergan ko‘rsatmalari
to‘plamidir. Ular Islom dinining muhim manbalaridan biri bo‘lib, Qur’oni Karimdan
keyin ikkinchi o‘rinda turadi. Hadislar musulmonlarning kundalik hayotida axloqiy va
ma’naviy me’yorlarni belgilashda, shuningdek, shariat hukmlarini aniqlashda katta
ahamiyatga ega.
Har bir hadis Payg‘ambarimiz (s.a.v.)ning hayotdagi muayyan bir voqea yoki
masalaga bergan munosabatini, yo‘l-yo‘riq va ko‘rsatmalarini o‘z ichiga oladi. Ular
orqali musulmonlar o‘z hayotlarini yaxshilash, Allohga yaqinroq bo‘lish va dunyoda
adolatli hamda baxtli hayot kechirish uchun muhim darslar oladi. Hadislar nafaqat diniy
ibodatlarda, balki kundalik turmush tarzi, jamiyatda o‘zaro munosabatlar va axloqiy
tamoyillarni shakllantirishda ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Hadislar ilmiy nuqtai nazardan ham o‘rganilgan bo‘lib, ularga ishonchlilik darajasi
asosida baho berilgan. Eng ishonchli hadislar sahih deb ataladi, ularni to‘plash va
yetkazishda ulug‘ muhaddislar, jumladan Imom Buxoriy va Imom Muslim kabi olimlar
katta hissa qo‘shgan. Shu sababli, hadislar musulmonlar hayotida nafaqat diniy bilim
manbai, balki ma’naviy va axloqiy kamolotning asosiy yo‘riqnomasi hisoblanadi.
Boshqacha so‘z bilan aytganda Islom dinining axloqiy tarbiyaga doir fikrlar to‘plami ham
deyish mumkin. S h uning uchun, musulmon olamining ijtimoiy hayotida hadislar muhim
o‘rin tutadi. Zero, 1998 yil 6 noyabrda poytaxtimizda YUNESKO Ijroiya kengashi 155-
sessiyasining yakuniy yig‘ilishida so‘zlagan nutqida Prezidentimiz ma’naviy
madaniyatimizga, uning elementlaridan biri bo‘lgan ismlomga, uning tarkibiy qismi
hisoblanadigan hadislarga, ularni to‘plagan, nashr ettirgan al-Buxoriyning xizmatlarini
alohida ta’kidlaganlari bejiz emas edi.
Imom Buxoriyning “Al-Adab al-Mufrad” asarida yaxshi xulqli bo‘lish haqidagi
pand-nasihat, da’vat, maslahatlar bayon etilgan. 271-hadisda “Sizlarning yaxshilaringiz
axloqi yoqimli bo‘lganlaringizdir”, deyilsa, 272-hadisda payg‘ambarimizga eng yaqin
bo‘lganlar “axloqda (xalqqa) yoqimliroq bo‘lganlarimizdir, deyiladi. 273-hadisda esa

“men yaxshi xulqlarni kamolotga etkazish uchun payg‘ambar bo‘lib keldim” deyilgan.
Ko’plab hadislarda yaxshilik qilish orqali ota-onaga qilinadigan yaxshilik, mehr-oqibat,
va shun kabi tushunchalarni chuqur his etish, ularga nisbatan bo‘ladigan muomalada
hushyorlik, keksaygan chog‘larida moddiy javobgarlik va o‘ta xushfe’llikni unutmaslik
hisoblansa, undan keyingisi etim-esir, beva-bechoralarga va erning o‘z ayoliga qilgan
yaxshiligidir. 7-hadisda Abdulloh ibn Abbos roviylariga Muhammad (S.A.V.) dedilar:
“Savob umidi bilan ertalab ota-onasini ziyorat qilgan musulmon farzandiga Alloh taolo
jannatdan ikkita eshik ochadi. Agar faqat birini ziyorat qilsa, Alloh bir eshikni ochadi.
Bola ota-onasini xafa qilsa, Alloh taolo ularning rozi bo‘lishini kutadi”. 10
Zero, ota-onani
duosini olgan insonning rizqi ulug‘, tole’i baland, ro‘zg‘orida qut-baraka, xonadonida
fayz, turmushida totuvlik, ko‘nglida xotirjamlik, ishlari omadli, hayoti mazmunli bo‘lishi
hech kimga sir emas.YAna bir hadisda “Diling yumshab qomating ravon bo‘lishini
xohlaysanmi? (Xohlasang) etimga rahm qil, boshini sila, ovqatingdan edir, shunda diling
yumshaydi va hojating chiqadi”, deyiladi.
Imom al- Buxoriyning “Al-Adab al-Mufrad” to‘plamidagi 223-hadisga
e’tiborimizni qaratamiz.”Jobir ibn Abdullohdan rivoyat qilindi, u kishi aytdilar:
Rasululloh: “yaxshi deb hisoblanadigan har bir ish sadaqa bo‘ladi”,- dedilar. 224-hadis
esa ushbu fikrni yanada quvvatlaydi: “Abu Muso al-Ash’ari aytadilar: Rasululloh:-“Har
bir musulmon kishi sadaqa qilishi kerak”,-dedilar. Sahobalar : “Sadaqa qilishga qodir
bo‘lmasa-chi?”-deb so‘rashdi. Rasululloh: “Sadaqa qilishga qodir bo‘lmasa ishlaydi-da,
o‘ziga ham foyda va undan boshqa faqir miskinlarga ham sadaqa bo‘ladi”,-dedilar.
Sahobalar yana: “Ishlashga ham qurbi etmasachi?”-deyishdi. Rasululloh: “U vaqtda
muhtoj va mazlum kishiga qo‘li yoki tili bilan yordam qiladi”,- dedilar. Ular: “Buni ham
qila olmasachi?-deganlarida, Rasululloh: “Kishilarga yomonlik qilishdan o‘zini saqlaydi.
Bu ham kishi uchun sadaqa bo‘ladi”,- dedilar. 11
Ko‘rinib turibdiki, hadislarda har bir
inson ezgu niyat va ezgu amalni o‘z faoliyatining shiori va dasturilamali qilib
olishga,ularni yomon fikrlardan, gina kuduratdan, jahldorlikdan, g‘iybatning turli- tuman
10
Имом ал-Бухорий Ал-Адаб ал-Муфрад. Т., Маънавият. 1990. 14-б.
11
Ўша асар. 77-78-б.

ko‘rinishlaridan, xudbinilikdan, sabrsizlikdan, noshukurlikdan, ko‘zbo‘yamachilikdan,
riyokorlikdan, bee’tiborlik va badnafslikdan qaytarishga da’vat etiladi.
Mustaqillik tufayli jamiyat hayotining barcha sohalarida asta-sekin amalga
oshirilayotgan poklanish, birinchi navbatda, ma’naviy-axloqiy hayot borasida tobora
oydinroq ko‘zga tashlanmoqda.
3. Axloqiy qadriyatlarning jamiyat ma’naviy hayotidagi o‘rni.
Demokratiya tamoyillarini qaror toptirish chindan ham murakkab masala.
Ayniqsa, bu uzoq vaqg totalitar tuzum asoratida yashagan va hali uning illatlardan
butkul qutula olmagan jamiyatda yanada murakkabroq kechadi. Fuqarolik jamiyatiga
o‘tish, bu ko‘p bosqichli, ham sertarmoqli jarayondir. Fuqarolik jamiyati chuqur
ma’naviy, yuksak madaniy insoniy munosabatlar zamiriga tayanayadi. Bu
jamiyatning ma’naviy hayotida bir narsa ustuvorlik qiladi, ya’ni inson benihoya
darajada ulug‘lanadi, umumisoniy qadriyatlar e’zozlanadi, ular mo‘tabar va
muqaddas sanaladi. Fuqarolik, adolatli jamiyat tushunchalari yaxlit, bir butun
tushunchalardir.
Insonning xatti-harakati, fe’l-atvori shaxsda o‘z ifodasini topadi va shu bilan
birga jamiyatda inson u yoki bu huquq va burchlarga ega bo‘lishi natijasida shaxsga
aylanadi. Falsafiy nuqtai nazardan shaxs bir insonning jamiyatdagi o‘rnini bildiradi.
Insonning shaxs sifatida shakllanishi jamiyatga bog‘liq bo‘ladi, shuningdek jamiyat
taraqqiyoti ham shaxsning amaliy faoliyati bilan uzviy bog‘liqdir.
Jamiyat taraqqiyotidagi yangi tarixiy sharoitlar, zaruriyatlar yangi ma’naviy
extiyojlarni va ularning ruyobga chiqishi uchun kengroq imkoniyatlarni ham
yuzaga keltiradi. Inson ijtimoiy, iqtisodiy munosabatlar ta’sirida bo‘lgan
davrlardan boshlaboq jamit vujudga kela boshlaydi va rivojlanadi. SHundan
boshlab jamiyat taraqqiyotining obyektiv va subyektiv asoslari o‘rtasida murakkab
dialektik munosabat shakllanadi. Inson yashayotgan obyektiv sharoitlar bilan
uning faoliyatiga asos bo‘lgan ma’naviyati o‘rtasidagi dialektik munosabat
zaminida jamiyat rivojlanishi amalga oshadi.

Axloqiy qoidalar mazmunan boy bo‘lib, ruhiy, hissiy jarayonlarni o‘z ichiga
oladi. Shuning uchun ham huquq va axloq ijtimoiy ongning shakllari sifatida ular
o‘rtasidagi munosabatlar murakkab bo‘lib dialektik ta’limotning dialektik birlik,
tafovut, o‘zaro ta’sir va ziddiyatlardan iborat kategoriyalari bilan tushuntirilishi
mumkin. Ularning huquqiy va ax loqiy normalar o‘rtasidagi umumiy tomonlari
shunday deyish mumkin. U larning har ikkalasi ham ijtimoiy normalar bo‘lib,
kishilarning xatti-harakatlarini tartibga soluvchi normalar hisoblanadi . Huquq
normalari asosan yozma shaklda bo‘ladi. Axloqdan farqli ravishda, huquq qoidalari
umummajburiy xususiyatga ega. Ularni bajarish davlatning majburlash kuchi
orqali ta’minlanadi. Shu kabi ba’zi farqlarga qaramay, axloq va huquq umumiy
hususiyatga ega”, deb ko‘rsatadi. 12
Axloq va huquqning umumiy jihatlarini ifodalovchi boshqa omillar ham
mavjud. Huquq va axloq ayni paytda, bir-birlaridan muhim belgilari bilan farq
qiladi. Bu farqlar quyidagilardan iborat bo‘ladi.
Birinchidan, huquqiy normalar jamoa tashkilotlarning, jamiyat a’zolarining
faol ishtirokida davlat tomonidan qabo’l qilinadi. Davlat ayni paytda, mazkur
huquqiy normalarni o‘zgartirishi, ularga qo‘shimchalar kiritish va xatto ba’zi
xollarda, ularni bekor qilishi mumkin. S h uning uchun ham davlat ma’lum ma’noda
huquqning siyosiy asosi, uning yaratuvchisidir. Va ayni paytda huquq davlatning
xosilasi hamdir. Demak, huquq shunchaki faqatgina xalq irodasini ifodalabgina
qolmay, balki uning davlat manfaatlari ustuvorligini aks ettiruvchi irodasini
ifodalaydi. Bu ma’noda huquq faqat kishilarni xatti-harakatlarini tartibga soluvchi
maxsus davlat maqomidagi regulyator deyishimiz to‘g‘riroq bo‘ladi.
Axloq esa, davlat tomonidan emas, balki butun jamiyat tomonidan
yaratiladi. Axloqni ijtimoiy xayotga joriy etilishi, ya’ni uning «huquqi» rasmiy
ruxsatnoma, yoki boshqa biror bir huquqiy xujjatning bu xaqidagi bo‘lishni talab
qilmaydi. Eng muximi, jamiyat a’zolari, ijtimoiy guruxlar, jamoatchilik tomonidan
axloqiy normalarni ma’qullashi va qabo’l qilinishidir. Axloqiy normalarning
12
Саидов А., Таджиханов У. Давлат ва ҳуқуқ асослари. Т., Шарқ. 2002. 32-б.

shakllanishida va rivojlanishida davlat va jamiyatdagi jarayonlarining ham
axamiyati katta bo‘ladi. Bundan tashqari huquq va axloq tarixiy va madaniy
qadriyatlar bo‘lib, jami yat taraqqiyotini belgilovchi mezonlardan biridir.
Axloq ijtimoiy normalar asosiy turlaridan biri bo‘lib, uning o‘ziga xos
xususiyatlari mavjud. Axloqiy normalar yoxud axloq normalari deb bir xildagi ish-
amallarga joriy qilinadigan umumiy buyruqlar va taqiqlar orqali kishilar xatti-
harakatini tartibga soluvchi axloq-odob talablarining shakliga aytiladi. Axloq
normalarini ijtimoiy munosabatlarda tutgan o‘rni hamda ularning ichki ishlar
idoralari xodimlari faoliyatida na moyon bo‘lishini taxlil etib, olim N.
Muxammadiyev axloq normalarini ikki xil ko‘rinishda, ya’ni axloqiy
munosabatlarning tarkibiy qismi va axloqiy ong shakllarida mavjud bo‘ladi, deb
ta’kidlaydi. 13
Axloq normalarni axloqiy munosabatlarning tarki biy qismi sifatidagi
ko‘rinishi ko‘pchilik kishilarning bir xil dagi xatti-harakatlari tufayli kelib chiqqan
va keyinchalik barcha uchun bajarilishini shart bo‘lgan qoidalar tusini olgan
normalardir. Axloqiy ong esa axloqiy normalarning boshqa bir shakli bo‘lib, u
insoi onggida o‘z aksini topgan muayyan qoida sifatida namoyon bo‘ladi va
buyruq boshqaruv majburiylik xususiyatlari ko‘zga tashlanadi.
Jumladan, islom dinidagi asosiy tushunchalar sifatida «harom», «makruh»,
«taloq», «o‘ldirma», «insof», «o‘g‘irlama» va boshqalarni keltirish mumkin.
Demak, ijtimoiy normalar tizimida axloq normalari faqatgina axloqiy ongning
sodda ko‘rinishi bo‘lmay balki, u kishilarni harakatga, sobitqadamlikka, komilikka
undovchi motiv hamdir. Axlo q ijtimoiy normalarning turi sifatida o‘zida ikki
asosni mujassam etadi.
Birinchi asos - axloqiy ong bevosita alohida olingan shaxs, individning ichki
erkinligi, axloqiy xatti-xaraktlari va ularni baholash bilan bog‘liqligi bilan
belgilanadi. Zero, inson, shaxsning ichki axloqiy, ma’naviy, ruxiy xolati tabiat va
13
Қаранг: Муҳаммадиев Н.Э.. Ички ишлар ходимларининг касб этикаси ва эстетикаси маданияти.
Т. ИИВ Академиси. 1998.

jamiyat xodisalariga bo‘lgan munosabatda namoyon bo‘ladi. Axloqiy normalar,
boshqa ij timoiy normalarga nisbatan xuquqiy normalarga ya q inroq va ular bilan
uzv i y bog‘liq bo‘ladi.
Ikkinchi asos- axloqning mohiyatini obyektiv, shaxs va insonga bog‘liq
bo‘lmagan jihatlari bilan belgilanadi. Falsafa fanida axloq ijtimoiy ongning shakli
sifatida, uning umumnazariy jihatlarini esa mustqil falsafiy ta’limot etika fani
o‘rganadi.
Umuman olganda, axloq, asosan shaxs, individning subyektiv ongi,
tafakuri, dunyoqarashi bilan bog‘liq bo‘lsada, ammo axloqda shaxsga, individga
bog‘liq bo‘lmagan obyektiv mazmun ham mavjud bo‘ladi.
Xulosa o‘rnida shuni ta’kidlash joizki, hozirgi taraqqiyotning bu
muammolarini dolzarb, e’tibordan chetda qoldirish aslo mumkin bo‘lmagan vazifa
sifatida kun tartibiga qo‘yilmoqda. XXI asr ma’naviy kamolot davri bo‘lishi
zaruriyati ham shu bilan belgilanadi.
4. Vatanparvarlik - oliyjanob fazilatlar ekanligi.
Vatanparvarlik. Axloqiy tamoyillar ichidagi eng nomdor tamoyil -
vatanparvarlik hisoblanadi. U insonning o‘z Vataniga muhabbatini, uni asrab-
avaylashga bo‘lgan ishtiyoqini anglatuvchi axloqiy tushuncha.
Vatanparvarlik – insonning o‘z xalqining tarixi, madaniyati, qadriyatlarini
hurmat qilishi va boshqa xalqlarning manfaatlarini e’tibor bilan qabul qilishi bilan
ifodalanadigan umuminsoniy fazilatdir. U ko‘pincha faqat Vatan dushmanlariga
qarshi kurash bilan bog‘lanadi, lekin aslida bu tamoyil kengroq bo‘lib,
insonparvarlikning shakllanishidir. Vatanparvarlik, avvalo, o‘z xalqining
erkinligini himoya qilish va millatni asrab qolish uchun kurashdir. Bu himoya faqat
jangda emas, balki barcha sohalarda – ilm-fan, san’at va boshqa yutuqlarda
Vatanni asrab-avaylash, uning qadriyatlarini hurmat qilishda namoyon bo‘ladi.
Chin ma’nodagi vatanparvarlik tuyg‘usi mustaqillikni mustahkamlash va
Vatan barqarorligini ta’minlash jarayonlarida zaruriyatga aylanadi. Vatanparvarlik

tuyg‘usining milliy o‘ziga xosligi siyosiy-huquqiy, ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy-
ma’rifiy sohalarda erishilgan va erishilayotgan yutuqlardan fahrlanish bilan ham
belgilanadi. Shuningdek, bu yuksak tuyg‘u mamlakatimizdagi erkinlik, mustaqillik
va osoyishtalikka hasad ko‘zi bilan boqayotgan g‘animlarga nisbatan nafrat bilan
qarash orqali ham aks etadi. Vatanparvarlik tuyg‘usini har bir fuqaro mustaqil
yurtimizning taqdiri uchun o‘zining mas’ulligini xis etishi lozim. Vatanparvarlik
tuyg‘usi mamlakatimiz fuqarolarining hamjihatligini, tinch-totuv yashashlari va
kelajakka umid bilan qarashlarini ta’minlaydi. Vatanparvarlik tuyg‘usining
ma’naviy asoslari anashu tuyg‘ularning qaror toopishi bilan belgilanadi.
Buyuk vatandoshimiz Abdurauf Fitratning mustamlakachilik zulmidan, azob
chekgan xalqni dardini ifodalash uchun 1917 yilda e’lon qilingan “Yurt qayg‘usi
Temur oldinda” degan she’rida buyuk sohibqiron Amir Temurni ijtimoiy-axloqiy
ideal sifatida olib qarab, unga shunday deb murojaat qiladi:
“Sening ziyoratingga keldim sultonim! Ezilgan boshim, qisilgan vijdonim,
kuygan qonim, o‘rtangan jonim uchun busag‘angdan davo izlab keldim,
xoqonim!..
Qorong‘uliklar ichra yog‘dusiz qolgan o‘zbek ko‘zlari uchun tuprog‘ingdan
surma olg‘oli keldim....
Ey arslonlar arsloni!
M ening yozuqlarimdan o‘t,
M ening qo‘limni tut,
Belimni bog‘la, muqaddas fotihangni ber!
Sening dunyoga sig‘magan g‘ayratingga ont ichamanki, Turonning eski
sharaf va ulug‘lig‘ini qaytarmasdan burun oyog‘laringda o‘tirmasman”. 14
Odamlar Vatanni o naga qiyoslaydilar. Zero, Vatan inson uchun ona kabi
qadrdon va mo‘‘tabardir. Inson uchun ona bitta bo‘ladi. Iymonli, e’tiqodli kishilar
14
Фитрат Абдурауф. Танланган асрлар I-жилд. Т., Маънавият, 2000. 33-35 бетлар.

uchun vatan ona kabi muqaddas va bittadir. Vatanga bo‘lgan muhabbat insonlarni
har qanday g‘oyalardan kuchliroq asosda birlashtiradi, ulug‘ ishlarni bajarishga
safarbar etadi.
Bejizga birinchi prezidentimiz I.A.Karimov o‘z asarlarida shunday fikrlarni
keltirmadilar: “Tarix shuni ifodalamoqdaki, milliy g‘urur va Vatan sog’inchi va
vatanga bo’lgan muhabbat katta yutuqlarga olib keladi. Shunday muhit
yaratishimiz zarur va har bir burchakda Vatandan faxrlanish hissi ufurib turisin .” 15
Vatanparvarlik ayni paytda etuk ma’naviyatdir. Ma’naviyati zaif bo‘lgan
xalqda vatanparvarlik tuyg‘usi ham yuksalmaydi. Bu xususda faylasuf olim E.
Yusupov shunday deydi: “Vatanparvarlik milliy mafkura asosida rivojlanib,
mustaqil O‘zbekistonning umummilliy fazilatiga aylangan.” 16
Xulosa o’rnida shuni aytishimiz mumkinki. Axloqiy qadriyatlar tizimi :
Axloqiy qadriyatlar insonning to‘g‘ri xulq-atvori va ijtimoiy munosabatlaridagi
mas’uliyatni belgilaydi. Ular jamiyatda o‘zaro hurmat, adolat, mehnat va
farovonlikni ta’minlashda asosiy rol o‘ynaydi.
Sharq falsafasi va islom ta’limotida axloq-odob masalalari : Sharq falsafasi
va Islom dini axloqni insonning ma’naviy rivojlanishining ajralmas qismi sifatida
ko‘rgan. Islomda axloqiy qadriyatlar muhim bo‘lib, ularni hayotga tatbiq etish
odamlarni to‘g‘ri yo‘lga solishga xizmat qiladi.
Axloqiy qadriyatlarning jamiyat ma’naviy hayotidagi o‘rni : Axloqiy
qadriyatlar jamiyatning ma’naviy poydevori bo‘lib, ularning saqlanishi va
rivojlanishi jamiyatda barqarorlik, hamjihatlik va tinchlikni ta’minlaydi.
Vatanparvarlik - oliyjanob fazilatlar ekanligi : Vatanparvarlik insonning o‘z
yurtiga muhabbatini, milliy qadriyatlarni hurmat qilishini ifodalaydi. Bu fazilat
jamiyatda yagona maqsad sari intilish va o‘z xalqiga xizmat qilishga undaydi.
15
Каримов И. А. Юксак маънавият енгилмас куч. Т., Маънавият, 2008. 90 - б.
16
Юсупов Э. Инсон камолотининг маънавий асо слари. Т., Университет, 1998, 156-б.

ADABIYOTLAR:
1. Абдулла Шер. Ахлоқшунослик. Дарслик. –Тошкент: Ўзбекистон Файласуфлари миллий
жамияти нашриёти, 2010. -8 б.
2. Гусейнов А.А., Апресян Р.Г. Этика /Учебник. -М.: Гардарики, 2004. -26 с.
3. Радугин А.А. Этика. Учебное пособие для вы с ших учебных заведений. -М.Центр, 2003. -88 с.
4.Шайхова Х. Ўзбек аёли – одоб тимсоли. – Т.: Фалсафа ва ҳуқуқ, 2007. – Б. 24-28.
5. Нурматова М. Шахс камолотида ахлоқий ва эстетик қ адриятлар уйғунлиги. –Т.:
Униветситет, 2007. – Б. 170.
6 .Имом ал-Бухорий Ал-Адаб ал-Муфрад. Т., Маънавият. 1990. 14-б.
7. Саидов А., Таджиханов У. Давлат ва ҳуқуқ асослари. Т., Шарқ. 2002. 32-б.
8.Муҳаммадиев Н.Э.Ички ишлар ходимларининг касб этикаси ва эстетикаси маданияти.
Т. ИИВ Академиси. 1998.
9.Фитрат Абдурауф. Танланган асрлар I-жилд. Т., Маънавият, 2000. 33-35 бетлар.
10.Каримов И. А. Юксак маънавият енгилмас куч. Т., Маънавият, 2008. 90 - б.
11. Юсупов Э. Инсон камолотининг маънавий асо слари. Т., Университет, 1998, 156-б.
AXBOROT MANBALARI :
1. www . ziyonet . uz .
2. www . edu . uz .
3. www . google . uz .
4. www . gov . uz

Axloqiy, badiiy-estetik qadriyatlar, ularning tiklanishi va ahamiyati

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish