Информация о документе

Цена 30000UZS
Размер 75.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 27 Ноябрь 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Moxira Xasanova

Дата регистрации 06 Январь 2025

22 Продаж

Axloqiy tarbiyada Kaykovusning «Qobusnoma»asaridan foydalanish

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI BOSHLANG‘ICH TA’LIM YO‘NALISHI BOSHLANG‘ICH TA’LIM PEDAGOGIKASI FANIDAN KURS ISHI Mavzu: Axloqiy tarbiyada Kaykovusning «Qobusnoma»asaridan foydalanish Qabul qildi:___________________ Bajardi: MUNDARIJA: KIRISH...............................................................................................................3 I.BOB. ILK UYG ONISH DAVRIDA TA'LIM-TARBIYA MAZMUNIʻ ....5 1.1. Ilk Uyg onish davrida ta'lim-tarbiya mazmuni...............................................5 ʻ 1.2. Axloqiy tarbiyada Kaykovusning « Qobusnoma » asaridan foydalanishda pedagogik imkoniyatlar ……………………………………………………….10 II.BOB. AXLOQIY TARBIYADA KAYKOVUSNING «QOBUSNOMA»ASARIDAN FOYDALANISH…………………………..18 2.1. Sinfdan tashqari ishlarda Kaykovusning « Qobusnoma » asaridan foydalanishning ahamiyati …………………………………………………….18 2.2. Oila tarbiyasida «Qobusnoma»ning o rni………………………………… ʻ 26 XULOSA……………………………………………………………………...37 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.........................................................39 2 KIRISH. Mavzuning dolzarbligi . Hozirgi zamon yoshlarining axloqiy qadriyatlari va ma’naviy tarbiyasiga bo‘lgan talablar kundan-kun ortib bormoqda. Jamiyatda axloqiy muammolar va ijtimoiy beqarorlikning kuchayishi, yoshlar orasida o‘zaro hurmat, adolat va mehnatsevarlik kabi qadriyatlarning kamayishi o‘ta dolzarb masala sifatida ko‘riladi. Bu muammolarni hal qilishda ta’lim-tarbiya tizimi muhim rol o‘ynaydi. O‘zbekiston Respublikasining ta’lim sohasidagi islohotlari yoshlarni ma’naviy va axloqiy jihatdan yetuk shaxslar sifatida tarbiyalashga qaratilgan. Shu ma’noda, tarixiy ahamiyatga ega bo‘lgan ilmiy asarlardan, masalan, Kaykovusning «Qobusnoma» asaridan foydalanish o‘zining muhimligini yanada oshirmoqda. «Qobusnoma» XI asrda yozilgan bo‘lib, uning muallifi Kaykovus o‘z asarida insonning axloqiy fazilatlari, adolat, mehnatsevarlik, ota- onaga hurmat, do‘stlik va boshqa ma’naviy qadriyatlarni targ‘ib qilgan. Asar nafaqat o‘sha davrning axloqiy me’yorlarini aks ettiradi, balki zamonaviy ta’lim tizimida ham axloqiy tarbiya berishda keng qo‘llaniladigan manba bo‘lib qolmoqda. Bugungi kunda bu asarning dolzarbligi ortib bormoqda, chunki yoshlar o‘rtasida axloqiy muammolar ko‘paygan, jamiyatda ijtimoiy adolatsizlik va axloqiy inqiroz xavfi mavjud. Shu bois, Kaykovusning «Qobusnoma» asaridagi axloqiy maslahatlar va hikmatlar, shuningdek, o‘quvchilarga axloqiy normalarni o‘rgatishning samarali vositasi sifatida taqdim etilishi katta ahamiyatga ega. Shu nuqtai nazardan, «Qobusnoma» asari hozirgi ta'lim-tarbiya jarayonida nafaqat tarixiy va ilmiy ahamiyatga ega, balki zamonaviy yoshlarni ma’naviy-axloqiy jihatdan rivojlantirishda muhim manba sifatida xizmat qiladi. Bu asar, ayniqsa, yoshlarni axloqiy me’yorlar va jamiyatdagi adolatni anglashga o‘rgatishning samarali vositasi bo‘lishi mumkin. «Qobusnoma» asarining o‘rganilishi va ta’lim jarayonida qo‘llanilishi axloqiy tarbiyani mustahkamlashga, yoshlarni hayotga 3 tayyorlashda samarali yordamchi vosita bo‘lib, ta’lim va tarbiyaning umumiy sifatini yaxshilashga xizmat qiladi. Kurs ishining maqsadi. Kaykovusning «Qobusnoma» asarining zamonaviy ta’lim-tarbiya jarayonida axloqiy tarbiya vositasi sifatida pedagogik imkoniyatlarini aniqlash va ularni maktab darsi, sinfdan tashqari mashg ulotʻ hamda oilaviy tarbiyada samarali qo‘llash bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdir. Kurs ishining vazifalari:  Kaykovusning “ Qobusnoma ” asarining nazariy-metodik asoslarini o‘rganish;  asardagi axloqiy-pedagogik g‘oyalar va maslahatlarga ilmiy-tahliliy baho berish;  “ Qobusnoma ” ning zamonaviy o‘quv dasturi va o‘quv materiallari bilan uyg‘unligini aniqlash;  maktab darslarida asarni foydalanish uslub-metodikasini aniqlab, pedagogik imkoniyatlarini tahlil qilish;  sinfdan tashqari tadbirlar va loyihalarda «Qobusnoma»dan foydalanishning samaradorligini o‘rganish;  oila tarbiyasida asarning o‘rni va ota-onalar hamda uy sharoitida pedagogik qo‘llanilish yo‘llarini aniqlash;  o‘qituvchilar va ota-onalar orasida so‘rov-tadqiqot o‘tkazib, «Qobusnoma»ni qo‘llash bo‘yicha amaliy ehtiyoj va mulohazalarni aniqlash;  pedagogik tajriba mashg‘ulotlari tashkil etib, ularning natijalarini tahlil qilish;  «Qobusnoma» asaridan foydalanishga doir amaliy tavsiyalar va metodik ko‘rsatmalar ishlab chiqish. Kurs ishining predmeti. Kaykovusning «Qobusnoma» asarining maktab va oilaviy tarbiya jarayonlarida axloqiy–pedagogik vosita sifatida qo‘llanilish usullari hamda ularning samaradorligini o‘rganuvchi nazariy va amaliy munosabatdir. 4 Kurs ishining obyekti. Maktab darslari, sinfdan tashqari mashg‘ulotlar hamda oila tarbiyasi jarayonlarida Kaykovusning «Qobusnoma» asaridan foydalanish vositalari va ularning ta lim-tarbiya jarayoniga ta siridir.ʼ ʼ Kurs ishining tuzilishi: kirish, 2 ta bob, umumiy xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. I.BOB. ILK UYG ONISH DAVRIDA TA'LIM-TARBIYA MAZMUNI. ʻ 1.1. Ilk Uyg onish davrida ta'lim-tarbiya mazmuni. ʻ Ilk Uyg onish davri (Islom Zahira davri) ta’lim-tarbiya mazmuni axloqiy ʻ mukammallikka erishish, bilim va ma’rifatni uyg unlashtirishga qaratilgan bo lib, ʻ ʻ unda diniy va dunyoviy fanlar bir xalqqa xizmat qilgan. Bu davrda maktablar (maktab, madrasa, dabirston) 6 yoshdan boshlab farzandlarni Qur’on, hadis, fiqh, falakiyot, falsafa, adabiyot kabi turli fanlarga o rgatgan. Ta’lim mazmuni qomusiy, ʻ falsafiy va badiiy merosni saqlab, uni amaliy hayotga tatbiq etishga qaratilgan edi. Kaykovusning «Qobusnoma»si esa ana shu pedagogik an analarning natijasi ʼ bo lib, axloqiy-pedagogik g‘oyalarni konkret misollar va tavsiyalar orqali ʻ namoyish etadi. Ilk Uyg onish davri (8-13-asrlar) ta’lim-tarbiya tizimi ilm-fan va madaniyat ʻ rivojining eng yuksak davrlaridan biri bo‘lib, ayniqsa Islomiy ilm markazlarining gullab-yashnashi bilan ajralib turadi. Bu davrda ta’lim tizimi nafaqat ilmiy bilimlarni o‘rganishga, balki shaxsning axloqiy va ruhiy shakllanishiga ham qaratilgan. Buxoro, Bag‘dod, Samarqand kabi shaharlar ilmiy markazlar sifatida mashhur bo‘lib, ularda ta’lim berish tizimi yuqori darajada rivojlangan edi. Madrasalarda o‘quvchilar Qur’on, hadis, fiqh, falsafa, tabiatshunoslik va adabiyot kabi turli fanlar bo‘yicha ta’lim olishgan. Bu davrda ta’lim nafaqat jismoniy, balki axloqiy mukammallikni ham ta’minlashga intilgan. Tarixi kontekst. Zamonaviylik va universallik: Ilk Uyg onish davrida Islom ʻ ilm-fani jahon ta’lim tizimining markaziga aylangan. Ayniqsa, Abbasiylar davrida (8-13-asrlar) Bag‘dod ilmiy markaz sifatida dunyoga mashhur bo‘lib, u yerda ilmiy bilimlar va madaniyat keng tarqalgan. Bu davrda, islomiy ilmlar, shu jumladan, falsafa, matematika, tibbiyot, astronomiya va boshqa sohalarda ilmiy ishlanmalar 5 yaratildi. Madrasalar va ilmiy markazlar yoshlarni bilim olishga va axloqiy tuyg‘ularni shakllantirishga yo‘naltirgan. Bu yerda ta’lim zamonaviy ta’lim tamoyillariga yaqin bo‘lib, ilmiy tafakkur va axloqiy qadriyatlar uyg‘unlashgan. Madrasalar, shuningdek, ilm olishga qiziqqan barcha yoshdagi o‘quvchilar uchun o‘quv yurtlari sifatida ishlagan. Bu joylarda nafaqat diniy ta’lim berilgan, balki falsafa va ilmiy sohalarda ham o‘qituvchilar o‘quvchilarni o‘z bilimlari bilan boyitgan. Qur’on va hadislarning tahlili orqali o‘quvchilarga axloqiy qadriyatlar, adolat va haqiqat haqida o‘rganish imkoniyatlari yaratildi. Ta’limning maqsadi. Ilk Uyg onish davri ta’limining asosiy maqsadiʻ shaxsni nafaqat ilmli, balki axloqan yetuk qilib tarbiyalash edi. Bu davrda, ta’lim shaxsning ruhiy va axloqiy jihatdan mukammal bo‘lishi uchun zarur bo‘lgan barcha bilimlarni o‘z ichiga olgan. O‘qituvchilar o‘quvchilarga hayotiy axloqiy qoidalarni o‘rgatgan, ular o‘zlarini jamiyatda qanday tutish, qanday axloqiy xatti- harakatlarga rioya qilishni bilgan holda ulg‘ayishlari uchun zarur bo‘lgan ma’lumotlarni berishgan. Ta’limning axloqiy maqsadi shundan iborat ediki, o‘quvchilar nafaqat ilm olish bilan cheklanib qolmasdan, balki o‘zlarining jamiyatdagi o‘rinlarini ham anglab yetadilar. Bu davrda ta’lim jamoat manfaatlariga qaratilgan edi. Shaxs, ilmli va axloqan yetuk bo‘lib, jamiyatga foyda keltirishga mas’ul edi. Bu yondashuv bugungi kunda ham zamonaviy ta’limda mavjud bo‘lib, o‘quvchilarning nafaqat bilim olish, balki axloqiy va jamiyatga foyda keltiruvchi shaxslar bo‘lib shakllanishi kerakligi ta’kidlanadi. Ta’lim mazmuni. Ilk Uyg onish davrida ilm-fan uch asosiy toifaga ʻ bo‘lingan edi: islomiy ilmlar, yunon falsafasi asosidagi tabiiy-falsafiy fanlar va adabiyot. Islomiy ilmlar asosan Qur’on va hadislarni o‘rganish, fiqh (islom qonunshunosligi) va tajvid kabi sohalarni o‘z ichiga olgan. Yunon falsafasi tabiiy fanlar, masalan, astronomiya, fizika va matematika, tabiatshunoslikni o‘rganish uchun asos bo‘lib xizmat qilgan. Fors-tojik adabiyotining katta merosi ham o‘sha davrda rivojlangan bo‘lib, unda axloqiy qadriyatlar, siyosat, ta’lim va jamiyatga doir masalalar muhokama qilingan. Ilk Uyg onish davrida ta’limning ʻ interdisipliner yondashuvi mavjud bo‘lib, ilmiy va axloqiy bilimlar bir-birini 6 to‘ldirgan. Qur’on va sunnat asosidagi ruhiy tarbiya bilan birga, ilmiy tafakkur ham rivojlanishi uchun imkoniyat yaratilgan. Shunday qilib, ta’lim nafaqat bilim berishga qaratilgan, balki ruhiy va axloqiy tarbiya ham o‘rganilgan. Bu yondashuv bugungi zamonaviy ta’limda ham mavjud, chunki o‘quvchilarni bilimli va axloqan mukammal shaxslar sifatida tarbiyalash zamonaviy ta’lim tizimining asosiy maqsadlaridan biridir. Fors-tojik adabiyotining ulkan merosi, shu jumladan, Kaykovusning «Qobusnoma» asari, nafaqat badiiy san’at, balki axloqiy tushunchalarni ifodalashda ham muhim ahamiyatga ega. «Qobusnoma» asarida ta’lim, axloqiy qadriyatlar va hayotiy maslahatlar birlashtirilgan. Asar yoshlarni axloqiy to‘g‘ri qarorlar qabul qilish, adolat va haqiqatga intilish kabi qadriyatlarni o‘rgatadi. Bu asar, o‘z zamonasida ta’limda yuqori axloqiy qadriyatlar va bilimlarni birlashtirishda muhim rol o‘ynagan. Ilk Uyg onish davrida ta’lim nafaqat ilmiyʻ bilimlar berish, balki shaxsning axloqiy shakllanishiga ham qaratilgan edi. Bu davrning ta’lim tizimi bugungi kunda ham o‘rganilmoqda, chunki o‘quvchilarga bilimlar va axloqiy qadriyatlarni birlashtirib, zamonaviy jamiyatda muvaffaqiyatli va mas’uliyatli shaxslar sifatida shakllanishi zarurdir. «Qobusnoma» asarining o‘rni. «Qobusnoma» asari Kaykovus tomonidan yozilgan klassik nasihatnoma bo‘lib, o‘z zamonida va hozirgi kunda ham ta’lim va tarbiyada ulkan ahamiyatga ega. Bu asar, faqatgina axloqiy va madaniy bilimlarni o‘rganish emas, balki shaxsni axloqiy jihatdan mukammal qilishga, jamiyatda to‘g‘ri xulq-atvor va axloqiy majburiyatlarni shakllantirishga qaratilgan. «Qobusnoma»da ta’lim jarayonida ta’kidlangan eng muhim jihatlardan biri shaxsning ruhiy va axloqiy taraqqiyotidir. Ushbu asar o‘quvchilarga nafaqat axloqiy qadriyatlarni, balki jamiyatga foyda keltirish va shaxsiy mas’uliyatni ham o‘rgatadi. Kaykovusning «Qobusnoma» asarida ta’limning axloqiy asoslari va pedagogik yondashuvlari aniq ifodalangan. Asarda pedagogik g‘oyalarning markazida o‘quvchining shaxsiy axloqiy yuksalishi va jamiyatga foyda keltirishi lozimligi ta’kidlanadi. «Qobusnoma» darslari, har bir bob maqsadini aniq belgilab, 7 o‘quvchiga nima uchun aynan shu mavzu o‘rganilishi lozimligini tushuntirishga yo‘naltirilgan. Bu, o‘z navbatida, o‘quvchining axloqiy tushunchalarini yanada puxta shakllantiradi. Ta’limning asosiy maqsadi, axloqiy tushunchalar va qadriyatlarni o‘rgatish bilan birga, o‘quvchini jamiyatda foydali va mas’uliyatli shaxs sifatida tarbiyalashdir. «Qobusnoma»da, nafaqat axloqiy jihatlar, balki hayotiy tajribalar, mas’uliyat va shaxsiy burchlar ham o‘rganiladi. Asar boshidan oxirigacha o‘quvchiga mas’uliyat va axloqiy majburiyatlarni o‘rgatadi. «Qobusnoma»da keltirilgan an’anaviy hikmatlar va xurujlarga oid misollar orqali o‘quvchilar o‘zlari uchun hayotiy amaliy maslahatlar oladilar. Bu maslahatlar o‘quvchilarga nafaqat shaxsiy mas’uliyatni, balki axloqiy to‘g‘ri qarorlar qabul qilishni ham o‘rgatadi. Asar davomida, o‘quvchilar turli hayotiy holatlarda to‘g‘ri qarorlar qabul qilishni o‘rganadilar va bu orqali o‘zlarining jamiyatga bo‘lgan mas’uliyatlarini his qilishadi. Kaykovusning fikricha, axloqiy qadriyatlar va jamiyatga foyda keltirish o‘rtasidagi bog‘liqlik juda muhimdir. Shu bois, o‘quvchilar uchun amaliy axloqiy bilimlar zarur bo‘lib, ular «Qobusnoma»dan o‘rganadilar. «Qobusnoma» asarining pedagogik metodikasida amaliy yondashuvlar mavjud bo‘lib, ular o‘quvchining shaxsiy taraqqiyotini qo‘llab-quvvatlaydi. Asarda Kaykovus, real hayotdan olingan voqealarni namoyish etib, «qilajak yurist» va «mirrors for princes» metodlarini qo‘llashni taklif qiladi. Bu metodlar yordamida o‘quvchilar nafaqat bilimlarni o‘rganadilar, balki amaliyotga tatbiq etish orqali ularga chuqurroq tushuncha hosil qiladilar. Kaykovus, shuningdek, o‘quvchilarga hayotiy maslahatlar va ko‘rsatmalar beradi, bu esa ularning jamiyatda o‘z o‘rnini topishlariga yordam beradi. Shunday qilib, «Qobusnoma» nafaqat nazariy bilimlarni, balki amaliy ko‘nikmalarni ham o‘rgatadi. O‘quvchilar nafaqat axloqiy to‘g‘ri qarorlar qabul qilishni, balki jamiyatda muvaffaqiyatli va mas’uliyatli shaxslar bo‘lishni o‘rganadilar. «Qobusnoma»da hissiy boshqaruvning ahamiyati alohida ta’kidlanadi. Kaykovus o‘quvchilarga hissiy chegaralar va sabr-toqatni sinovdan o‘tkazish zarurligini ko‘rsatadi. Asarda, o‘quvchilarga hissiy boshqaruvni o‘rganish orqali o‘zlarini tutish va o‘zgarishlarga moslashish ko‘nikmalari beriladi. Bu usullar 8 yordamida o‘quvchilar o‘zlarining ruhiy holatlarini boshqarishni, to‘g‘ri qarorlar qabul qilishni va jamoada muvaffaqiyatli bo‘lishni o‘rganadilar. Hissiy boshqaruv va o‘zini tutish, shuningdek, o‘quvchilarning axloqiy fazilatlarini rivojlantirishda ham muhim rol o‘ynaydi. Kaykovusning ta’lim tizimida hissiyotlarni boshqarish va sabr-toqatni oshirishning ahamiyati katta bo‘lib, bu o‘quvchilarga nafaqat o‘z shaxsini, balki jamiyatni ham yaxshilash imkonini beradi. «Qobusnoma» asari asosida sinfdan tashqari mashg‘ulotlar va oilada qo‘llaniladigan metodik o‘yinlar tashkil etish mumkin. Bu metodikalar o‘quvchilarning fikrini to‘g‘ri baholash va ular bilan samarali muloqot qilishni ta’minlaydi. Har bir bo‘lim yakunida o‘quvchilarning fikrini baholash mexanizmi belgilangan bo‘lib, bu orqali o‘quvchilarning axloqiy va shaxsiy taraqqiyotini kuzatish mumkin. Sinfda va sinfdan tashqari ishlarda «Qobusnoma» asosida o‘rgatilgan metodlar o‘quvchilarga axloqiy qadriyatlarni o‘zlashtirishda yordam beradi. O‘quvchilar, o‘z navbatida, bu metodlarni o‘z hayotlarida amaliyotga tadbiq etish orqali yanada mukammal bo‘lishadi. Kaykovusning o‘rganilgan metodlari, pedagogik tajribaning samarali va zamonaviy usulidir. «Qobusnoma» asari nafaqat o‘quvchilarga axloqiy va jamiyatga foyda keltirishni o‘rgatgan, balki pedagogik metodlarni o‘rganishga yordam beradigan, amaliy va samarali yondashuvni taqdim etadi. Bu asar, nafaqat tarixiy ahamiyatga ega, balki zamonaviy ta’limda ham o‘z o‘rnini topgan axloqiy va pedagogik qadriyatlarni o‘rgatishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. 1.2. Axloqiy tarbiyada Kaykovusning «Qobusnoma» asaridan foydalanishda pedagogik imkoniyatlar XI asrning 82–83-yillarida g‘arbiy Eron podshohining nabirasi Kaykovus ibn Iskandar o‘z o‘g‘li Gilonshohga bag‘ishlab «Nasihatnoma»sini yaratadi va o‘sha davr an’anasiga ko‘ra uni bobosi podshoh shamsul-maoliy Qobus sharafiga «Qobusnoma» deb ataydi. «Qobusnoma» 1860 yilda o‘sha davrda hali 16 yoshli shahzoda bo‘lgan Muhammad Rahimxon Feruz (1844-1910) topshirig‘i bilan buyuk shoir va mutafakkir Muhammad Rizo Ogahiy tomonidan birinchi bo‘lib o‘zbek tiliga tarjima qilingan. «Qobusnoma» pand-nasihat tarzida yozilgan bo‘lib, 9 mana bir necha asrlardan beri xalqlarni, jumladan yoshlarni ma’naviy hayotga tayyorlashda, ularni har tomonlama yetuk inson qilib tarbiyalashda muhim qo‘llanma bo‘lib kelmoqda. Kaykovus odamlarning xislatlarini uch xilga bo‘ladi: biri aql, biri rostlik, yana biri juvonmardlikdir. U bilim va aqlning ahamiyatini ulug‘lar ekan, uni mol-dunyodan ham yuqori qo‘yadi. Asarda yoshlar tarbiyasida – juvonmardlik talablaridan eng muhimi – axloq tarbiyasi, deb ko‘rsatiladi. U yoshlarda insonga nisbatan insoniy munosabatda bo‘lish, adolatlilik, samimiylik, saxiylik kabi xislatlarni tarkib toptirishni istaydi va asarning boshidan oxirigacha ana shu ezgu maqsadini amalga oshirishga harakat qiladi. Ko‘rinib turibdiki, Kaykovus qarashlarida inson tarbiyasi omili muhim o‘rin tutadi. U axloqlilikning birinchi belgichi suxandonlik deb biladi. U notiqlikda rost so‘zlash kerakligini ta’kidlaydi. Kaykovusning axloqiy ugitlari kitobda ota-ona haqqini bilish bilan boshlanadi. Unda Kaykovus Qur’on va Hadislardagi talablardan kelib chiqqan holda o‘zining nuqtai nazarlarini bayon qiladi: « O‘z farzanding sening haqingda qanday bo‘lishini tilasang, sen ham ota-onang haqida Shunday bo‘lg‘il, nedinkim sen ta-onang haqida ne ish qilsang, farzanding ham sening haqingda shundoq ish qilur, chunki farzand mevaga, ota-ona daraxtga o‘xshaydir». Kaykovus oilada ota vazifasi va burchiga alohida e’tibor beradi. Farzand tug‘ilganda avvalo unga yaxshi ot qo‘yish, undan so‘ng aqlli va mehribon murabbiyga topshirish, o‘qitish, ulg‘aya boshlaganda kasb-hunar o‘rgatish, harbiy ish bilan tanishtirish, so‘ng suvda suzishni o‘rgatish kerak, deydi. Kaykovus otaning burchi yana o‘z farzandiga adab ham o‘rgatishda, deb ta’kidlaydi. U ilm, hunar va adabni farzandga meros qoldirish har bir otaning farzandi haqqini bajargani, deb hisoblaydi. Kaykovus otalarning o‘z farzandlariga nisbatan qattiqqo‘l bo‘lishini talab etadi. Lekin bolalarni jazolashni otaning o‘zi emas, murabbiy tomonidan bajarilishini istaydi. Chunki otaning o‘z qo‘li bilan farzandini jazolashi unda adovat hissini paydo qaladi. Lekin otadan farzand hayiqib tursin, agar u hayiqmasa, ota-onani xor qiladi, deb ta’lim beradi. Kaykovusning hayotda xulq-odob qoidalariga qanday amal qilish haqidagi, yoshlarni adolatparvar, insonparvar, saxovatli, qanoatli, muruvvatli bo‘lishi haqidagi qarashlari ayniqsa 10 diqqatga sazovor. Ular yaxshilik va yomonlik rtasidagi qarama-qarshilik asosida bayon etiladi. Kaykovus yuksak axloqiylikning yana bir tarkibiy qismi do‘stlik deb biladi va do‘st tutmoq odobi haqida fikr bayon yetar ekan, uning asosiy talablarini talqin etadi. Asarda jismoniy tarbiyaga ham katta e’tibor berilga, zero Kaykovus asarini juvonmardlar tarbiyasiga bag‘ishlar ekan, ularning eng avvalo jismonan sog‘lom bo‘lib kamolga etishini alohida ta’kidlaydi. Demak, Kaykovusning «Qobusnoma» asari XI asrda yuzaga kelgan yirik tarbiyaviy asardir. Bunda o‘sha davrga xos har bir yosh egallashi zarur bo‘lgan aqliy, axloqiy, jismoniy tarbiya bilan bog‘liq faoliyat turlari: otda yurish, merganlik, suvda suzish, harbiy mashqlar san’ati, ifodali o‘qish, xattotlik san’ati, she’r yoza olish, musiqiy bilimga ega bo‘lish, shatranj va nard o‘yinini bilish kabilar ham o‘z ifodasini topgan. Kaykovusning katta xizmati shundaki, u yoshlarni hayotga tayyorlashda ularni har tomonlama kamolga etkazishning nazariy masalalarini amaliy faoliyatga tadbiqi nuqtai nazaridan ifodalashi bilan hamma zamonlarda, har qanday tuzumda ham o‘z qimmatini yuqotmadi va amaliy hayot dasturi sifatida o‘z o‘rniga ega bo‘ldi. Ma’naviy tarbiyaning katta qismi ma’naviy qadriyatlar, jumladan, ajdodlarimiz pand-nasihat, o‘gitlaridan olinadi. Bu pand-nasihat va o‘gitlar esa ulardan bizga qoldirilgan kitoblardagi bitiklarda o‘z aksini topgan. Haqiqiy o‘qimishli kitobxon esa ma’nan ozuqa bo‘lib mazmunan uning ma’naviyatini yuksaltirishga qodir kitobni boshqalaridan osongina ajrata oladi. Ana shu mazmundagi kitoblarni o‘qish esa go‘yo fozilu olimlar suhbatidan bahramand bo‘lish bilan tengdir. Jumladan, shunday mazmundagi kitoblar sirasiga Kaykovusning «Qobusnoma» asarini kiritish mumkin. Afsus bugun ko‘p yoshlarimiz bu kitob mazmunidan bexabar qolmoqdalarki, bu aynan ayrim yoshlarning «ommaviy madaniyat»ga ko‘rko‘rona, bilib-bilmay, tushunib- tushunmay ergashayotganlarida bilinmoqda desak, ayni haqiqatni gapirgan bo‘lamiz. Shoh Kaykovusning «Qobusnoma» asarida tarbiya, axloq masalalari asosiy o‘rinni egallaydi. Kitob 44 bobdan iborat. Muallif «Ota-onani hurmatlash haqida» bobida g‘oyat muhim bir fikrni bayon qiladi, bu o‘rinda xalqimizning «Nima eksang, shuni o‘rasan» degan mashhur bir maqolini ishlatadi. Unga ko‘ra 11 kishi odamlarga yaxshilik qilsa, kattalarga hurmat, kichiklarga muruvvat qilsa, uning bu ezgu ishlari boshqalardan qaytadi, mabodo yomonlik, dilozorlik qilsa ham qilmishlari boshqalardan albatta o‘ziga qaytadi. Unsur-ul Maoliy Kaykovusning (milodiy 1021–1022 yillarda tug‘ilgan) «Qobusnoma» asarida ilk bor notiqlik san’ati maktablarining Sharq mamlakatlarida rivojlanishi tarixi bayon etilgan va o‘sha davr notiqlari haqida ma’lumot berilgan. Ushbu noyob asar hozirgi global o‘zgarishlar davrida insonni ma’naviy jihatdan kamolotga yetkazishda muhim ahamiyat kasb etadi. «Qobusnoma» ko‘plab sharq va g‘arb tillariga tarjima qilinib, katta shuhrat qozongan. Kaykovus asarida har bir yoshni aqliy, axloqiy va jismoniy tarbiya jarayonida turmush tajribasining o‘rni alohida ta’kidlanadi. Bolalarni nafaqat nazariy bilim, balki amaliy hayot bilan bog‘langan tarbiyaviy metodlar orqali kamolotga yetkazish zarurligi, shuningdek, quyidagi to‘rt yo‘nalishda nazariy asos yaratish lozimligi qayd etiladi: 1. bilim va ma’rifat; 2. hunar va kasb egalarining axloq-odob qoidalari; 3. turmush va xulq-odob me’yorlari; 4. jismoniy yetuklik. Mudarrisning axloqli ekanligini birinchi belgisi nutq san’atidadir, deb hisoblaydi va «Hamma qobiliyatlardan eng yaxshisi nutq qobiliyatidir» deydi. Notiqlikda rostgo‘ylik zarurligini, so‘zlarni to‘rt turga ajratishni tavsiya etadi:  birinchi turi — bilinar-yu, aytilmaydigan gap;  ikkinchi turi — ham bilinar, ham aytilar, zarur bo‘lsa aytilishi lozim gap;  uchinchi turi — bilinar, aytilishi mumkin, lekin zarurat bo‘lmasa aytilmaydigan gap;  to‘rtinchi turi — bilinar, ammo zaruriyat bo‘lmasa aytilmaydigan gap. Eng afzal to‘rtinchi tur, deydi Kaykovus. Shuningdek, so‘zlaganda ovoz ohangini nazorat qilish, sovuqqonlik, kamtarlik, maqtanmaslik va boshqalar so‘zini diqqat bilan eshitish odoblarini ham ta’kidlaydi. 12 Odamlarni u ham to‘rt toifaga bo‘lib ta’riflaydi:  birinchi toifa — ko‘p narsani biladigan va yana o‘rganishga chanqovchi olim va fozillar, ularga hurmat ko‘rsatish lozim;  ikkinchi toifa — bilmaganini bilishga harakat qiladigan iqtidorli kishilar, ularni o‘qitish va o‘rgatish kerak;  uchinchi toifa — bilganini ham tan olmaydigan, go‘yo uxlab yotgandek kishilar, ularni uyg‘otish zarur;  to‘rtinchi toifa — bilmaydi-yu, bilmaganini ham tan olmaydigan johil kishilar, ularga ta’lim berish befoyda, ularni chetga tutish lozim. Kaykovusning «Qobusnoma» asari o‘zining falsafiy va axloqiy g‘oyalari bilan Sharq pedagogikasining eng muhim asarlaridan biridir. Ushbu asar orqali ta'lim va tarbiya jarayonida yoshlarni nafaqat bilim bilan ta'minlash, balki ularni yuqori axloqiy qadriyatlar asosida shakllantirishga urg‘u berilgan. «Qobusnoma» asarida keltirilgan hikmatlar va maslahatlardan foydalanish orqali, pedagoglar o‘quvchilarni axloqiy tarbiyada yetuk va mas’uliyatli shaxslar qilib tarbiyalashga ko‘maklashadilar. Axloqiy qadriyatlarni o‘rgatish. «Qobusnoma» asari, uning axloqiy qadriyatlari va tarbiyaviy imkoniyatlari, o‘quvchilarga axloqiy bilimlarni o‘rgatishning samarali usullarini taqdim etadi. Asar, dastlabki o‘rganishlar orqali yoshlarga axloqiy fazilatlarni o‘rgatishda keng imkoniyatlar yaratadi. Undagi hikmatlar, nafaqat diniy, balki umuminsoniy qadriyatlarni ham o‘z ichiga olgan holda, odamni ma’naviy va axloqiy jihatdan rivojlantirishga qaratilgan. Yaxshi xulq-atvor, mehr-oqibat, adolat, sadoqat, halollik va sabr-toqat kabi qadriyatlar orqali, o‘quvchilarni nafaqat ilm olishga, balki inson sifatida to‘g‘ri yo‘lni tanlashga ham o‘rgatadi. Asar, axloqiy me’yorlarni anglash va ularga rioya qilishni yosh avlodga o‘rgatishda katta ahamiyatga ega. Birinchidan, «Qobusnoma» asari, yoshlarni o‘z xulq-atvori va amallari haqida o‘ylashga undaydi. «Nima eksang, shuni o‘rasan» degan maqol, har bir odamning harakatlarining natijasini ko‘rishining muhimligini ta’kidlaydi. Bu hikmat, o‘quvchilarga o‘zlarining amallari va qarorlari boshqalarga qanday ta’sir 13 qilishini tushuntirishga yordam beradi. Shuningdek, o‘quvchilarga o‘z xulq- atvorining jamiyatdagi o‘rni va uning ijtimoiy oqibatlari haqida to‘liq tasavvur hosil qilish imkonini yaratadi. Har bir insonning amallari, atrofidagi muhitga ta’sir qiladi, shuning uchun yaxshilik qilish va yomonlikdan saqlanish kerakligi o‘quvchilarga yaxshilab tushuntiriladi. Ikkinchidan, «Qobusnoma» asarida ta’kidlangan mas'uliyat hissi, o‘quvchilarga o‘zlarining jamiyat va boshqalarga qarshi mas'uliyatlarini anglashga yordam beradi. Asarda keltirilgan misollar, o‘quvchilarni faqat o‘zlari uchun emas, balki jamiyat uchun ham mas'uliyatli bo‘lishga undaydi. Mas'uliyat hissini o‘rganish, yoshlarni ijtimoiy va axloqiy mas'uliyatni tushunishga yo‘naltiradi. Bu orqali o‘quvchilar o‘zlarining harakatlari va qarorlarining jamiyatga qanday ta’sir qilishini anglashadi. «Qobusnoma» asarida buni tushuntirish uchun turli hikmatlar keltirilgan, ular yoshlarni axloqiy qarorlar qabul qilishda yordam beradi va ularga axloqiy mas'uliyatni his qilishni o‘rgatadi. «Qobusnoma» asaridagi maslahatlar o‘quvchilarga axloqiy qadriyatlarni faqat so‘zda emas, balki amaliyotda ham qo‘llashga imkon beradi. Masalan, sadoqat, mehr-oqibat, halollik kabi qadriyatlar nafaqat nazariy bilimlar sifatida, balki hayotda qo‘llaniladigan amaliy qoidalar sifatida o‘rgatiladi. Bu orqali o‘quvchilar, o‘zlarining kundalik hayotlarida axloqiy qadriyatlarni qanday qo‘llashni o‘rganadilar. O‘quvchilarga axloqiy qarorlar qabul qilishda yordam berish, ularning jamiyatdagi o‘rnini to‘g‘ri tushunishlarini ta’minlaydi. Bu jarayonda «Qobusnoma» asaridan olingan hikmatlar asosida, o‘quvchilar amaliy misollar orqali o‘z xulq-atvorlarini shakllantirishadi. Shuningdek, «Qobusnoma» o‘quvchilarga hissiy boshqaruvni ham o‘rgatadi. Asarda, hissiyotlarni boshqarish va o‘zini tutish muhimligi ta’kidlanadi. O‘quvchilar, hissiy boshqaruvni o‘rganish orqali o‘zlarining hissiy holatlarini to‘g‘ri tahlil qilishni o‘rganadilar. Bu esa, ularning shaxsiy fazilatlarini rivojlantirishga yordam beradi. Hissiyotlarni boshqarish, o‘quvchilarga sabr-toqat, chidamli bo‘lish va ijobiy hissiyotlarni boshqarish kabi muhim fazilatlarni rivojlantirishga yordam beradi. «Qobusnoma» asarida hissiyotlarni boshqarish, ularning ijtimoiy munosabatlarda qanday samarali ishlatilishini o‘rgatadi. Ushbu 14 asardan foydalanish, nafaqat axloqiy qadriyatlarni o‘rgatishda, balki o‘quvchilarning shaxsiy rivojlanishiga ham katta ta’sir ko‘rsatadi. Pedagoglar, «Qobusnoma» asosida turli pedagogik metodlar va usullarni qo‘llashlari mumkin. Masalan, muhokama va tahlil qilish orqali o‘quvchilarga axloqiy qarorlar qabul qilishda yordam berish mumkin. O‘quvchilarni axloqiy qarorlar qabul qilishda o‘z fikrlarini bildirishga undash, ularni nafaqat axloqiy, balki shaxsiy mas'uliyatni his qilishga ham tayyorlaydi. «Qobusnoma» asari, axloqiy qadriyatlarni o‘rgatishda samarali vosita bo‘lib xizmat qiladi. Pedagoglar, bu asarni ta’lim jarayonida turli pedagogik metodlar bilan birga qo‘llash orqali o‘quvchilarning shaxsiy rivojlanishiga katta yordam bera oladilar. O‘quvchilar, asardagi hikmatlar yordamida axloqiy qarorlar qabul qilishni, o‘z harakatlarining oqibatlarini tushunishni va mas'uliyatni his qilishni o‘rganadilar. Bu jarayon o‘quvchilarning nafaqat axloqiy bilimlarini oshiradi, balki ularning shaxsiy va ijtimoiy rivojlanishiga ham yordam beradi. «Qobusnoma» asaridagi maslahatlar, o‘quvchilarni axloqiy jihatdan etuk shaxslar bo‘lishga undaydi. Bu esa, o‘z navbatida, jamiyatning rivojlanishiga, uning ahloki darajasining oshishiga xizmat qiladi. Asar, yoshlarni axloqiy qarorlar qabul qilishda, o‘zlarini tarbiyalashda va jamiyatga foyda keltirishda yordam beradi. Pedagogik metodlar. «Qobusnoma» asaridagi pedagogik metodlar o‘quvchilarga axloqiy me’yorlar, mas'uliyat va muomala qoidalarini o‘rgatishda samarali vosita sifatida ishlatilishi mumkin. Asarda keltirilgan hikmatlar va maslahatlar, ta’lim jarayonida turli pedagogik metodlarni qo‘llash imkoniyatlarini yaratadi. Ushbu metodlar o‘quvchilarga axloqiy qarashlarni rivojlantirish, shuningdek, ularni turli ijtimoiy holatlar va masalalar bilan tanishtirish orqali, amaliyotda to‘g‘ri qarorlar qabul qilishga o‘rgatadi. Birinchi metod — muhokama va tahlil qilish. Bu metod orqali o‘quvchilarga axloqiy me'yorlar haqida mulohaza yuritish imkoniyati yaratiladi. Asar, o‘quvchilarga axloqiy qadriyatlarni tushuntirishda bevosita yordam beradi. Misol uchun, Kaykovusning «Ota-onaga hurmat» haqidagi maslahatlari o‘quvchilarga ota-onaga bo‘lgan hurmatning axloqiy ahamiyatini tushuntirishda yordam beradi. 15 O‘quvchilar, ushbu maslahatni tahlil qilish orqali, ota-onaga hurmat ko‘rsatishning nafaqat diniy, balki ijtimoiy va axloqiy jihatlarini anglaydilar. O‘quvchilar, murakkab hayotiy vaziyatlarda to‘g‘ri va adolatli qarorlar qabul qilishni o‘rganadilar, chunki ular o‘zlari muhokama qilgan masalalarni real hayotda qo‘llashlari mumkin. Ikkinchi metod — rolli o‘yinlar. «Qobusnoma»da keltirilgan maslahatlar asosida o‘quvchilarga roli o‘ynash (role-playing) orqali muomala qoidalarini o‘rgatish mumkin. Ushbu metod, o‘quvchilarga ijtimoiy vaziyatlarni simulyatsiya qilish orqali, haqiqiy hayotda qanday axloqiy qarorlar qabul qilish kerakligini anglashga yordam beradi. Masalan, o‘quvchilar, o‘zlarini boshqalar o‘rnida bo‘lib, o‘quvchi-ota-onalar, yoki o‘qituvchi-ustoz o‘rnida turingan holda, to‘g‘ri axloqiy qarorlar qabul qilishni o‘rganadilar. Bu metod orqali o‘quvchilar, real hayotdagi ijtimoiy vaziyatlarda, qanday qilib mas'uliyatli va axloqiy jihatdan to‘g‘ri qarorlar qabul qilishlari kerakligini tushunadilar. Ushbu pedagogik metodlar o‘quvchilarning axloqiy qarashlarini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. O‘quvchilar, hayotiy tajriba va misollar yordamida, murakkab ijtimoiy vaziyatlarda qanday qilib axloqiy jihatdan to‘g‘ri yo‘l tutishni o‘rganadilar. «Qobusnoma» asaridagi hikmatlar, nafaqat axloqiy bilimlarni, balki ijtimoiy munosabatlarda o‘zini tutish qoidalarini o‘rgatishga yordam beradi. Bu metodlar orqali o‘quvchilar, o‘zlarining qarorlarini qanday qilib to‘g‘ri va axloqiy asosda qabul qilishlarini anglashadi va bu bilimlarni amaliyotga tatbiq etadilar. O‘qituvchilar «Qobusnoma» asarida ota-onaga hurmat, kattalarga izzat va kichiklarga mehr kabi qadriyatlar qanday bayon etilganini avvalo alohida tahlil qilib, so‘ng zamonaviy hayotdagi shunday vaziyatlar bilan taqqoslashi mumkin. Masalan, asarda ota-onaga bo‘ysinish, ulardan maslahat izlash va ularni har doim hurmat qilish hayotiy-ma’naviy me’yor sifatida berilgan bo‘lsa, bugungi kunda oilada avvalo texnologiyalar ta’sirida o‘zaro muloqotning zaiflashuvi, iztiroblar va ota-onalar bilan og‘ir suhbatlarni oldini olish harakatlari ko‘p uchraydi. Shu sababli o‘quvchilarni ikki tomonni solishtirib, «Qobusnoma»da tilga olingan ota- ona mevasi bilan wechat-guruhdagi oilaviy suhbat o‘rtasidagi farqni tushuntirib 16 berish, muammoni zamonaviy misollar orqali namoyon etish orqali, ularga haqiqiy hurmatning mazmuni va ko‘lami haqida chuqur tasavvur beradi. «Qobusnoma»da kattalarga izzat ko‘rsatish va kichiklarga mehr-oqibat bilan munosabatda bo‘lishning axloqiy asoslari yoritilgan bo‘lsa, bugungi ijtimoiy sharoitda do‘stlar, sinfdoshlar va ommaviy axborot vositalari orasida do‘stlik va mehr-muhabbat me’yorlari ko‘pincha buzilmoqda. O‘qituvchi o‘quvchilarga shunday holatlarni misol qilishini so‘rar ekanki, kimdir internetda birovning yashiringan ma’lumotini e’lon qilib, kattalarga hurmatsizlik qilayotganini yoki kichiklarga qarshi jirkanch hazillar qilayotganini muhokama qilish orqali, «Qobusnoma»dagi qadriyatlarning o‘zgarmasligini ko‘rsatadi. Ular, taqqoslash jarayonida, asarda bayon etilgan «kattaga izzat – bosh terisiga tikilgan to‘y» va «kichikka mehr – mehmondek qarshi olish» kabi iboralarning mazmuni bilan hozirgi kundagi hissiy zo‘ravonlik, kamsitish yoki e’tiborsizlik holatlarini solishtiradi. Bunday qiyoslash va tafsir o‘quvchilarga o‘zlarining jamiyatdagi o‘rnini anglashga yordam beradi, chunki ular nafaqat tarixiy an’analarni, balki ularning amaliyotdagi ifodalarini ham ko‘radilar. Ular oilada, maktabda va do‘stlar orasida qanday munosabatlar axloqiy jihatdan to‘g‘ri ekanini pedagog bilan birgalikda aniqlab, so‘ngra o‘sha qadriyatlarni kundalik xulq-atvorda qo‘llashga urinadilar. Kaykovus «Qobusnoma» asarida har bir yoshga mos kasb-hunar tanlashda nafaqat qobiliyat va qiziqishlarini, balki yurakdagi axloqiy me’yorlarni ham inobatga olishni tavsiya etadi. U har bir kasb vakilida halollik, adolat, mas’uliyat va fidoyilik kabi fazilatlarni izlash zarurligini ta’kidlab, yoshlarni o‘zlarini sinab ko‘rish, turli sohalar vakillari bilan suhbatlashish, shogirdlik va amaliy tajriba orqali to‘g‘ri yo‘lni tanlashga chaqiradi. Pedagoglar bu g‘oyalarni o‘quvchilarga taqdim etishda ularni turli kasblar haqidagi ma’lumotlar, intervyular va mehmon- o‘qituvchilar sessiyalari orqali tanishtirib, yoshlarning qiziqish va qobiliyatlarini aniqlashda yordam berishi mumkin. Shu bilan birga, «Qobusnoma»dagi maslahatlarga tayangan holda, o‘quvchilarni o‘z qarorlarida mas’uliyatni his qilishga, kasbning jamiyat va oilaga xizmatini anglashga o‘rgatish, shuningdek, tanlangan kasbda axloqiy me’yorlardan kelib chiqqan holda o‘z faoliyatlarini 17 yo‘lga qo‘yishga motivatsiya qilish muhim. «Qobusnoma» oilaviy tarbiyada ham beqiyos ahamiyat kasb etadi: Kaykovus ota-onaga bo‘lgan mehri-oqibat, sabr-toqat va mas’uliyatni bolaga yetkazish uchun eng to‘g‘ri manba sifatida asarni ko‘rsatadi. U ota-onaning yosh avlod bilan ochiq muloqot, mehr-baraka va amaliy ko‘mak orqali o‘zaro hurmat va ishonch bog‘lashini tavsiya qiladi. Pedagoglar va ota-onalar «Qobusnoma»dagi maxsus maslahatlardan foydalangan holda oilada bashoratli masalalar bo‘yicha qaror qabul qilish jarayonlarini, oilaviy majlislarni va kundalik suhbatlarni tashkil etishlari mumkin. Misol uchun, asarda keltirilgan «Har bir ota-ona o‘z farzandiga to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatishi lozim» degan fikrni asos qilib, bolalar bilan haftalik oilaviy yig‘ilishlar uyushtirib, unda axloqiy vazifalar, hurmat va mehrga oid masalalarni muhokama qilishlari, ota-onalarning o‘rnak bo‘lishi va mas’uliyat bilan tarbiya berishini mustahkamlashlari mumkin. O‘quvchilarni «Qobusnoma» asaridagi hikmatlar asosida rolli o‘yinlar, muhokama sessiyalari va loyihaviy ishlar orqali faol ishtirok etishga jalb qilish orqali sinfdan tashqari mashg‘ulotlarda chuqur axloqiy tajriba yaratish mumkin. Masalan, bolalarga asardagi «kattalarga izzat, kichiklarga mehr» yoki «acha xulq-u odat – eng buyuk meros» singari iboralarni o‘zaro rolli o‘yin orqali namoyish etishni topshirish, ularni real vaziyatlarda bir-birining rolini bajarishga undash, adolat, halollik va mas’uliyat mavzularida guruh bo‘lib bahs-munozara yuritish, jamoaning har bir a’zosi uchun loyiha doirasida «ideal o‘qituvchi» yoki «ideal ota- ona» obrazlarini yaratar ekan, axloqiy me’yorlarni amaliyotda qo‘llashga o‘rgatish – bularning barchasi o‘quvchilarning nafaqat nazariy, balki ijtimoiy ko‘nikmalarini ham mustahkamlaydi. 18 II.BOB. 2.1. Sinfdan tashqari ishlarda Kaykovusning «Qobusnoma» asaridan foydalanishning ahamiyati Sinfdan tashqari faoliyatlar o‘quvchilarning shaxsiy va ijtimoiy rivojlanishida muhim o‘rin tutadi. Kaykovusning «Qobusnoma» asari esa bu jarayonda axloqiy, ma'naviy va tafakkur tarbiyasini shakllantirishda samarali vosita hisoblanadi. «Qobusnoma» asaridagi hikmatlar va maslahatlardan foydalanish orqali o‘quvchilarga axloqiy qadriyatlarni rivojlantirish, ularning ma'naviy kamolotiga hissa qo‘shish mumkin. Kaykovus asarida, «Nima eksang, shuni o‘rasan» degan maqol orqali insonni o‘z amallarining oqibatlarini anglashga chaqiradi. Bu ibora o‘quvchilarga o‘z xatti-harakatlarining natijalarini oldindan ko‘ra bilish, ularga mas'uliyat hissini uyg‘otish uchun juda muhimdir. O‘z amallari uchun mas'uliyatni his etgan shaxs nafaqat o‘zini, balki jamiyatni ham yaxshilashga qodir bo‘ladi. «Qobusnoma»da, shuningdek, axloqiy qadriyatlarning, mas'uliyatning, va insonlararo muomalalar qoidalarining ahamiyati ta'kidlanadi. Asarda yaxshi xulq- atvor, o‘zaro hurmat, insoniylik kabi sifatlar ilgari suriladi. Kaykovus yoshlarni yaxshi inson bo‘lishga, o‘zining amallarini boshqalar uchun foydali qilishga undaydi. Axloqiy qadriyatlarni shakllantirishda o‘qituvchilar «Qobusnoma»dan foydalangan holda o‘quvchilarga bu qadriyatlarni amaliyotda qo‘llashni o‘rgatishlari mumkin. Masalan, o‘quvchilarga o‘zaro muomalada sadoqat, vafodorlik va hamdardlik kabi his-tuyg‘ularni rivojlantirishni o‘rgatish uchun asardagi maslahatlar qo‘llanilishi mumkin. Kaykovus insonni nafaqat axloqiy 19 jihatdan, balki ma'naviy jihatdan ham kamolotga yetishishga chaqiradi. Unga ko‘ra, odamning ma'naviy o‘sishi uning tashqi xulq-atvoridan boshlanadi, va bu o‘zgarishlarni amalga oshirishda o‘qituvchilarning o‘rni juda katta. Shuningdek, «Qobusnoma»da bilimning ahamiyati ta'kidlanadi. Kaykovus bilimni insonning oliy tuyg‘usi deb bilgan va ilm-fan orqali odamni yuksaltirishni istagan. O‘quvchilarga bilim olishni faqat individual muvaffaqiyat uchun emas, balki jamiyatga foyda keltirish maqsadida amalga oshirish kerakligini tushuntirish lozim. Asar, shuningdek, yuksak axloqiy va ma'naviy qadriyatlarni rivojlantirishni ta'kidlaydi va bularni amalda qo‘llashni o‘rgatadi. «Qobusnoma»dagi maslahatlar o‘quvchilarga ham shaxsiy, ham jamoat manfaatlariga mos ravishda qarorlar qabul qilishda yordam beradi. O‘z amallarining natijasini oldindan ko‘rish va axloqiy masalalarda to‘g‘ri yondashuvni o‘rganish orqali o‘quvchilar o‘z hayotlarini nafaqat yaxshilashlari, balki jamiyatda ham ahamiyatli o‘rin egallashlari mumkin. O‘quvchilarni yaxshi odob-axloq, mas'uliyatli, vafodor, mehribon insonlar qilib tarbiyalashda «Qobusnoma» asari ajoyib manba bo‘lib xizmat qiladi. Asar, o‘quvchilarga axloqiy qadriyatlar va ma'naviy ongni rivojlantirishda yordam beradigan hikmatlar bilan boyitilgan bo‘lib, ularni jamiyatda ijobiy o‘rinni egallashga undaydi. «Qobusnoma» asaridagi maslahatlardan kelib chiqqan holda sinfdan tashqari mashg‘ulotlarda o‘quvchilarni jamiyat muammolariga faollik bilan yondashishga undash mumkin. Masalan, asarda ifodalangan mehr-oqibat va boshqalarga yordam berish qadriyatlari asosida maktab atrofidagi obodonlashtirish workshoppalari, keksalar uyiga tashriflar yoki mahallada kitob almashish tadbirlarini tashkil etish orqali o‘quvchilar o‘zlarini jamoaning faol a’zosi sifatida his etishni o‘rganadilar. Ular «kichiklarga mehr ko‘rsatish» yoki «muhtojlarga yordam berish» kabi hikmatlarni amalda sinab ko‘rib, real hayotdagi ijtimoiy ehtiyojlarni tushunadi va ularga yechim topish jarayonida ishtirok etadi. Shuningdek, asardagi «har bir ish — Alloh rizosi uchun» g‘oyasi o‘quvchilarga har qanday ko‘ngilli faoliyatni nafaqat majburiyat, balki ma’naviy kamolotga erishish vositasi sifatida qabul qilishni o‘rgatadi. Bu jarayonda ular murakkab ijtimoiy muammolar — atrof- 20 muhitni ifloslanishidan tortib bolalar bandligini ta’minlashgacha — bo‘yicha kichik guruhlarga bo‘linib, muammo sabablarini aniqlash, yechim yo‘llarini taklif etish va tajriba-sinov loyihalarini amalga oshirish orqali muammoga munosabatini shakllantiradilar. Natijada o‘quvchilar jamiyatdagi o‘z o‘rinlarini anglab, mas’uliyatni bo‘lishish, hamkorlikda ishlash va liderlik ko‘nikmalarini egallash bilan birga, o‘zlarini chinakam fuqarolar deb bilishadi. Bu yondashuv orqali «Qobusnoma»da bayon etilgan ma’naviy qadriyatlar faol amaliyotga tatbiq etilib, yosh avlodning ijtimoiy faolligi va jamiyatga bo‘lgan daxldorligi yanada mustahkamlanadi. Kaykovus «Qobusnoma» asarida har bir kasb hunar egasidan nafaqat amaliy‐ mahorat, balki yuqori axloqiy fazilatlar—halollik, mas uliyat, adolat va fidoyilik— ʼ ni ham talab qiladi. U yoshlarni kasbni tanlashda ilk navbatda o‘z qiziqishlari va iste dodlarini aniqlashga, so‘ngra tanlagan sohaning jamiyatga, oilaga va o z hayot ʼ ʻ maqsadlariga qanday xizmat qilishini baholashga chaqiradi. Masalan, agar bola shifokor bo lishni xohlasa, u faqat odamlarni davolash texnikasini bilmasdan, ʻ ularga mehr oqibat bilan munosabatda bo lishni, sir saqlash va murakkab axloqiy ‐ ʻ dilemmalarni hal qilishni ham o z zimmasiga olishi kerakligini tushunadi. ʻ O‘qituvchilar sinf ichida «Qobusnoma»dan olingan misollar asosida interaktiv mashg ulotlar o‘tkazib, har bir kasb hunar vakili oldida turgan axloqiy sinovlarni ʻ ‐ muhokama qilishi mumkin: jurnalistni haqqoniylik, muhandisni — jamoaviy mas uliyat, o‘qituvchini — ilmga hurmat. Shu tariqa, o‘quvchilarga o‘zlari uchun ʼ mos kasbni tanlashda, faqat daromad yoki obro‘ga emas, balki tanlovlarining jamiyat hayotiga ta siriga ham e tibor qaratish odatini singdiriladi. Bundan ʼ ʼ tashqari, o‘qituvchilar «Qobusnoma»dagi bayonlar asosida amaliy loyihalar (masalan, yosh kasb hunar vakillari bilan uchrashuvlar, kasb hunar plyus va ‐ ‐ minuslarini tahlil qilish) tashkil etib, o‘quvchilarning o‘z qiziqish va qobiliyatlarini konkret sharoitda sinab ko rishiga yordam bera oladilar. Natijada o‘quvchi nafaqat ʻ o z ichki istaklari va ma naviy majburiyatlari o‘rtasidagi muvozanatni topadi, balki ʻ ʼ jamiyat oldidagi mas uliyatni anglab, kasbiy faoliyatini ham axloqiy prinsiplar ʼ asosida olib borishga majbur bo ladi. ʻ 21 «Qobusnoma» bolalar va ota-onalar o‘rtasidagi muloqotni mustahkamlash, oila a’zolarini bir-biriga mehr-iqtidor bilan bog‘lashda beqiyos qo‘llanma hisoblanadi. Masalan, asarda ota-onaga bo‘lgan hurmat masalasida keltirilgan «Farzand onasining mehnatini, otasining shijoatini unutmasin» kabi ilohiy hikmatlar, oilada suhbatni ochiq va samimiy tarzda boshlash uchun ajoyib zamin yaratadi. O‘qituvchilar, dars davomida o‘quvchilarni uydagi oilaviy muhitini qayta ko‘zdan kechirishga undashadi: har bir oilada «Qobusnoma»dan olingan bir maslahatni kun davomida amalda sinab ko‘rish, kechqurun esa bu haqda ota-onasi bilan ochiq suhbat qurish topshirig‘ini berishlari mumkin. Oilaviy uchrashuvlar — haftalik yoki oylik yig‘ilishlarni «Qobusnoma» bo‘yicha tashkil etish, unda har bir oila a’zosi navbatma-navbat asardagi bir bo‘limni o‘qib, undan kelib chiqadigan axloqiy saboqlarni muhokama qilishi lozim. Misol uchun, asardagi ota-onaning mas’uliyatli rahbarligi haqida bo‘limni o‘qib, oila rahbarlari farzandlar hayotidagi bir muammoni birgalikda yechish jarayonini namoyish etsin. Bu usul bola va ota-ona o‘rtasida did va qadriyatlarning uyg‘unligini — «biz bir jamoamiz» e’tiqodini shakllantiradi. «Qobusnoma»da tarbiyaviy maslahatlardan biri — yaxshi suhbatning bosh omili bu tinglash qobiliyatidir. O‘qituvchilar sinfda o‘quvchilarga «Qobusnoma»dan olingan nutq odobi bo‘yicha rolli o‘yin uyushtirishni taklif etib, so‘z asarlarni oilada ham davom ettirishni rag‘batlantiradi: masalan, bola kechqurun oilada biror masalada fikr bildiradi, ota-ona esa butun e’tiborini uni tinglashga qaratadi. Shu tarzda, oila a’zolari bir-birining fikrini chin dildan qadrlashni, hamdardlik ko‘rsatishni o‘rganadi. Bolalar «Qobusnoma»dagi hikmatlarni oila a’zolariga o‘rgatish uchun kichik loyihalar ham tashkil etishlari mumkin: masalan, «kunlik axloqiy topshiriq» javoni yaratib, unda har kuni yangi iborani joylash, oila bilan baham ko‘rish va u asosida mehr-oqibatli ish qilish – keksalarga yordam berish, maktabdagi do‘stlarga yo‘riqnomalar yozish kabi. Bu oilada nafaqat ota-ona va bola, balki butun jamoaning birgalikdagi ta’lim-tarbiya jarayonini boshlaydi. Shu tariqa, «Qobusnoma» asari oilaviy tarbiyada nafaqat nazariy asos, balki amaliy mashg‘ulotlar, muhokama va o‘yinlardan iborat boy metodika ham beradi. Uning 22 hikmat va maslahatlari yordamida oila a’zolari o‘zaro hurmat, mas’uliyat va mehr- oqibatni kundalik hayotda qo‘llashni o‘rganadi, bu esa avvalo oilaning, keyinchalik esa butun jamiyatning ma’naviy poydevorini mustahkamlaydi. Sinfdan tashqari mashg‘ulotlarni «Qobusnoma» asari asosida tashkil etishda eng avvalo o‘quvchilarni real hayot muammolari bilan to‘qnashuvga tayyorlash zarur. Masalan, muammolarni hal etish klubi doirasida guruhlar tashkil etilib, har bir guruhga asardagi an anaviy masalalardan birini – masalan, adolat, halollik yokiʼ mehr-oqibat – tanlab olish va uni zamonaviy misollar yordamida talqin etish topshirig‘i beriladi. Guruhlar 1 hafta davomida o‘rganish olib borib, keyingi darsda muhokama sessiyasini tashkil etadi: har bir guruh o‘z mavzusi bo‘yicha taqdimot o‘tkazadi, muammolarni aniqlaydi va Qobusnoma tamoyillari asosida yechim taklif qiladi. Rolli o‘yinlar orqali o‘quvchilarni «Qobusnoma»dagi obrazlarni real hayot sharoitiga joylashtirishga chaqirish ham samarali bo‘ladi. Masalan, adolatli sudya, halol savdogar yoki mehribon boshliq rollarini ajratib, o‘yin davomida yuzaga keladigan qarama-qarshi situatsiyalarni (narxni oshirish, kimnidir ayovsiz qoralash, yordam so‘rab kelgan kishiga befarq qolish) ijro etish talab etiladi. O‘quvchilar qaror qabul qilish jarayonini boshdan kechirarkan, Qobusnoma qoidalari – «shaffoflik,» «insonparvarlik,» «fidoiylik» – bo‘yicha o‘z pozitsiyalarini asoslashadi. Ko‘ngilli loyihalar sinfdan chiqib, maktab atrofidagi mahalla bog‘larini tozalash, kam ta’minlangan oilalarga oziq-ovqat yetkazish yoki maktab kutubxonasiga eski kitoblar yig‘ish kabi amaliy ishlarni o‘z ichiga oladi. Bunday tadbirlarni rejalashtirish jarayonida o‘quvchilar Qobusnoma g‘oyalaridan kelib chiqqan ustuvor qadriyatlarni – masalan, «xalq xizmatini oliy maqsad bilish» yoki «har bir ishni qalb tozaligi bilan bajarish»ni – muhokama qilib, ularni loyihaga tatbiq etadilar. Loyihaning har bosqichida ular jamoa bilan maslahatlashadi, mas’uliyatni bo‘lishadi va yakunda qilgan ishlarini baholash uchun refleksiya jurnalini yuritadilar. «Axloqiy qissalar jamg‘armasi» nomli doimiy faoliyat tashkil etish ham mumkin: o‘quvchilar har oy bir necha hikoyani o‘zlari tanlab, uni qayta 23 hikoya qilish, she r yoki rasmlar orqali ifodalashadi, so‘ng Qobusnoma hikmatlariʼ bilan solishtirib, onlayn daftarda muhokama yuritadilar. Bu usul o‘quvchilarning ijodiy fikrlashini, milliy adabiyotimizga qiziqishini va axloqiy tafakkurini rivojlantiradi. Shuningdek, «peer mentoring» – tengdoshlardan o‘rganish – usulini qo‘llash mumkin. O‘rta maktab o‘quvchilari kichik sinfga topshirilgan Qobusnoma mavzularini tushuntiradi, ularni shahardagi ijtimoiy muammolar (ayollar huquqi, atrof-muhitni muhofaza qilish) bilan bog‘lab, yechim taklif qilishga rag‘batlantiradi. Bu jarayonda nafaqat murabbiylik ko‘nikmalari shakllanadi, balki o‘rganuvchi ham dars mazmunini chuqurroq anglaydi. Yakuniy bosqichda esa o‘quvchilar o‘z faoliyatlari bo‘yicha video klip, poster yoki kichik maqola tayyorlab, maktab web-saytida yoki mahalla devor gazetalarida nashr etadilar. Mana shunda faoliyat mutlaq nazariy bo‘lib qolmay, ijtimoiy ommaviy axborot vositalarida ham aks etadi, bu esa ularda o‘z ishiga bo‘lgan mas’uliyatni kuchaytiradi. Bunday sinfdan tashqari mashg‘ulotlar o‘quvchilarda nafaqat axloqiy bilishlarni, balki muammoni aniqlash, strukturaviy yechimni taklif etish va jamoada hamkorlik qilish ko‘nikmalarini ham rivojlantiradi. Ular o‘z-o‘zini baholash va tengdoshlarni baholash mezonlarini o‘rganib, o‘z faoliyatini tanqidiy tahlil qilishni ham o‘zlashtiradi. Oxir-oqibat, «Qobusnoma» tamoyillari asosida tashkil etilgan sinfdan tashqari ishlar yoshlarni ijtimoiy faollikka undab, ularni mustaqil fikrlovchi va mas’uliyatli fuqarolarga aylantiradi. «Qobusnoma» asarini pedagogik tajriba sifatida o‘z darslarida qo‘llash o‘qituvchilarga axloqiy tarbiyani samarali o‘tkazishda katta yordam beradi. Kaykovusning hikmatlari va maslahati asosida o‘qituvchilar nafaqat nazariy bilimlarni, balki amaliy ko‘nikmalarni ham talabalarga yetkazishlari mumkin. Bu metodik qo‘llanma va pedagogik tavsiyalarni ishlab chiqish jarayonida «Qobusnoma»ning axloqiy qadriyatlari, jamiyatga xizmat qilish, halollik, adolat, va boshqalar asosiy tamoyillar sifatida qabul qilinadi. 24 Pedagogik tajribada bu asar o‘quvchilarga axloqiy qadriyatlarni tushunishga va amaliyotda qo‘llashga yordam beradi. Darsliklarda «Qobusnoma»dagi hikmatlardan misollar keltirib, ulardan qanday amaliyotda foydalanish mumkinligini ko‘rsatish mumkin. Misol uchun, o‘quvchilarga «halollik» va «adolat» tushunchalarini kengroq tushuntirishda «Qobusnoma»dagi maslahatlar asosida ijtimoiy muammolarni hal qilish bo‘yicha misollar keltirish mumkin. Metodik qo‘llanmalarda o‘qituvchilarni axloqiy tarbiyani samarali o‘tkazish uchun «Qobusnoma»dan foydalanishning turli usullari ko‘rsatiladi. Bu usullar quyidagi ko‘rinishlarda bo‘lishi mumkin: 1. Qiyoslash va tahlil qilish : O‘quvchilarga «Qobusnoma»da keltirilgan hikmatlar asosida o‘z hayotlarida qanday axloqiy jihatlar borligini tahlil qilishni o‘rgatish. Masalan, biror ijtimoiy vaziyatni tasvirlab, u holda qanday axloqiy qadriyatlar amalga oshirilishini o‘rganish. 2. Guruhli muhokamalar : O‘quvchilarni guruhlarga bo‘lib, «Qobusnoma»da keltirilgan masalalar haqida muhokama qilishga jalb etish. Har bir guruh axloqiy masalalarni hal qilish yo‘llarini ishlab chiqadi va ulardan samarali echimlar taqdim etadi. 3. Ijtimoiy loyiha yaratish : O‘quvchilarga jamiyatdagi muammolarni hal qilish bo‘yicha «Qobusnoma»ga asoslangan ijtimoiy loyihalar yaratishni tavsiya etish. Loyiha mavzulari ijtimoiy adolat, kam ta’minlangan oilalar, ekologiya kabi masalalar bo‘lishi mumkin. 4. Amaliy mashg‘ulotlar va rolli o‘yinlar : «Qobusnoma»dagi axloqiy tamoyillarni amalda qo‘llash uchun rolli o‘yinlar tashkil etish. Bu o‘yinlar o‘quvchilarga o‘z pozitsiyalarini himoya qilish, muammolarni yechish va boshqalar bilan hamkorlik qilish ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi. Bunday metodik qo‘llanmalar nafaqat o‘quvchilarning axloqiy bilimlarini oshiradi, balki ularning shaxsiy rivojlanishiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Darsliklar va metodik tavsiyalar yordamida «Qobusnoma»ning qadriyatlarini talabalarga o‘rgatish orqali ular nafaqat akademik bilimlarni, balki ijtimoiy va 25 axloqiy ko‘nikmalarni ham egallashadi. Bu jarayon pedagogik tajribani yanada boyitadi va o‘quvchilarga yanada samarali ta’lim berish imkoniyatini yaratadi. 2.2. Oila tarbiyasida «Qobusnoma»ning o rniʻ Kaykovus 412-hijriy yili (milodiy 1021-1022) tug‘ilgan. Uning avlodlari gilon qabilasidan bo‘lib, Tabaristonda (hozirda Kaspiy dengizining janubidagi hudud) yashaganlar. Kaykovus o‘z hayot faoliyati davomida tajribalarga asoslanib o‘zining buyuk «Qobusnoma» asarini yaratdi. Kitobni u o‘g‘li Gilonshohga bag‘ishlagan. Bu paytda Kaykovus taxminan oltmish yoshlarda edi. «Qobusnoma» Sharqda saqlanib kelayotgan an’anaga ko‘ra pand-nasihat tarzida yozilgan bo‘lib, mana bir necha asrlardan buyon xalqlarni, jumladan yoshlarni hayotga, amaliy faoliyatga tayyorlashda, ularni har tomonlama yetuk inson qilib tarbiyalashda muhim qo‘llanma bo‘lib kelmoqda. Lekin asarning «Qobusnoma» deb atalishining sababi, uning umuman Qobusga aloqasi haqida eslatilmaydi. Kitob Eronda sakkiz marta nashr etilgan. Bularning eng mukammali mashhur olim Rizoqulixon Hidoyat tomonidan 1890-1891 -yillari chop etilgan nashri hisoblanadi. Asar keyinchalik Bombayda, Isfaxonda Fatxulla ibn Amulla Vali Urduni Baxtiyoriy tomonidan chop etildi. Bundan tashqari, «Qobusnoma» ko‘plab Sharq va G‘arb tillariga tarjima qilinib, nashr etilgan. Jumladan, 1432 -yili Merjomak Ahmad ibn Ilyos tomonidan, 1705-yil Hasanposha Nazmizoda Murtazo tomonidan, 1881-yili Qozon tatarlari tilida Qayum Nosiriy tomonidan, 1860-yili Muhammad Rizo Ogahiy tomonidan o‘zbek tiliga, g‘arb tillaridan — nemis, fransuz, ingliz tillariga tarjima qilingan. Tarixiy manbalarda Qobusning arab tilida yozgan, uchta kitobdan iborat mashhur «Nomalar»i bo‘lganligi qayd etiladi. Bular «Kamol al-balag‘a» («Suxandonlik kamoloti»), maqol va hikmatlar to‘g‘risidagi «Al-forida fil amsal val adab» («Nodir nomalar»), «Risola fil iftixor va kitob»(«Tanbeh va maqtov nomalari»)dir. «Qobusnoma» murakkab yo‘lni bo‘sib o‘tdi. Sho‘ro mafkurasi davrida asarning insonni aqliy, axloqiy tarbiyalashdagi ahamiyati hokim sinf axloqini targ‘ib qilish deb baholandi. Kaykovusning Vatan haqidagi, kasb-hunarni ulug‘lovchi, bilimlarni egallash haqidagi fikrlari, diniy qarashlari siyosiy nuqtayi 26 nazardan qoralanadi. Asarning qiymati faqat uning adabiy-badiiy, til xususiyati va tarixiy jihatlarida deb ta’kidlandi. Ammo «Qobusnoma» asariga davr va shart- sharoitlar, siyosiy qarashlar ta’sirida qay darajada soya tashlanmasin, bu asar mashhur hind asari «Kalila va Dimna», Nizomul-mulkning «Siyosatnoma», Nosir Hisravning «Saodatnoma», Yusuf Xos Hojibning «Qutadg‘u bilig», Mahmud Koshg‘ariyning «Devonu lug‘atit-turk», Sa’diyning «Guliston», Ahmad Yugnakiyning «Hibbat ul-haqoyiq», Alisher Navoiyning «Mahbub ul-qulub», Voiz Koshifiyning «Axloqi Muhsiniy», Davoniyning «Axloqi Jaloliy» kabi axloqiy-ta’limiy asarlari bilan bir qatorda Sharq pedagogik fikr taraqqiyotida inson kamolotini shakllantirishda muhim o‘rinni egallaydi. Unda Sharq pandnomalaridagi an’anaga binoan va XI asrda paydo bo‘lgan yoshlar jamoasi juvonmardlik tarbiyasi ifodalandi. Muallif juvonmardlik haqida eng oxirgi bobda so‘z yuritadi. U odamlarning xislatlarini uch xilga bo‘ladi: biri aql, biri rostlik va yana biri juvonmardlikdir. Juvonmardlikni asosini Kaykovus uch narsada deb biladi. Birinchisi, aytgan so‘zning ustidan chiqish, ya’ni rostlik; ikkinchisi rostlikka xilof qilmak; uchinchisi, xayrili ishni ilgari tutish. Insondagi boshqa barcha xislatlar shu uch narsaga bog‘liq, deydi Kaykovus. Juvonmardlikning ustunlarini (ruknlari) quyidagilarda deb ko‘rsatadi: jasurlik, mardlik, sabr-matonat, va’daga vafo qilmoq, pokdil va pokzabon bo‘lmoq; asirlar- ga ziyon yetkazmaslik, bechora kishilarga madad berib, yomonlarning yomonli- g‘idan yaxshilarni yiroq tutish, rostgo‘ylik, yaxshiga yomonlik qilmaslik, ziyon- zahmatdan saqlash, odamlarga ziyon-zahmat yetkazmaslik. Juvonmard sipoxiylar esa sabr-bardosh bilan ish tutishlari, kamtarlik va mehmondo‘stlik, saxiylik, to‘g‘rilik, pok kiyinish, yaxshi qurollanishi zarurligini qayd etadi. Mazkur bobda yana juvonmardlik yo‘lini tanlagan yoshlarga uch narsadan o‘zini: ko‘zni yomon nazardan, qo‘lni yomon ishdan. Tilni yomon so‘zdan saqlashni tavsiya etadi. Uch narsani do‘st va dushmanga ochiq tut: uy eshigini, sufra boshini, hamyonning bog‘ichini, deydi. So‘ng hamma vaqt rostgo‘y bo‘lish. xiyonat qilmalik ham juvonmardlikning ko‘rinishlaridan, deb biladi. Kaykovus juvonmardlikning kamolot nuqtasini ko‘rsatuvchi mezon deb o‘z mol-mulkini 27 o‘zganikidan ajrata bilish, xalq mulkiga ta’ma qilmaslik, birovning mol-mulkiga xiyonat qilmaslik, xalqqa yomonlik qilmaslik, qanoatli bo‘lish kabilarda deb biladi. Kaykovus shunday deydi: «... barcha fikr va tushunchalarimning sening uchun kitobga yozdim va har bir ilm, ham hunar va har peshakim bilur edim, hammasini qirq to‘rt bobda bayon etdim». Kitobda juvonmardlar egallashi zarur bo‘lgan quyidagi yo‘nalishlarda ta’lim-tarbiya berish nazarda tutilgan: 1. Kaykovus bilim olish haqida. 2. Hunar va turli kasb egalari haqida. 3. Turmush va xulq-odob qoidalari haqida. 4. Jismoniy yetuklik haqida. Chunki har bir juvonmard uchun tan, jon, havos va maoniy, ya’ni ham sipoxiylik, ham ma’rifat, ham donishmandlikka ega bo‘lish zarur bo‘lib, bu xislatlar ana shu yuqoridagi to‘rt yo‘nalishda zikr etilgan. Kaykovus ilmni uchga bo‘ladi: biror kasb-hunarga bog‘liq bo‘lgan ilm; ilm bilan bo‘gliq kasb-hunar hamda xayr va dalolatga taalluqli odat. Birinchisiga, ya’ni biror kasb bilan bog‘liq ilmlarga tabiblik, munajjimlik, muhandislik, yero‘lchash va boshqalar kiritiladi. Ilmga taalluqli kasblar musiqa asboblari ustasi, hayvonlarni davolovchi, binokorlik va boshqalar bo‘lib, har qanday usta bo‘lsa ham bu boradagi ilmni bilmasa, hech ish qila olmasligi ta’kidlanadi. Ilm olish yo‘liga kirgan toliblarga ham yo‘llanmalar beradi: Hamma vaqt parhezli va qanoatli bo‘lish, bekorchilikdan o‘zini tiyish, doimo shod-xurram va harakatchan bo‘lish, kitob o‘qishga berilish, ilm yolida qayg‘u-hasratga berilmashk, ilmni yodda saqlash uchun takrorlab borish, yod olish, ilmda haqiqat uchun kurashish, taqlid qilmaslik, doimo o‘z yonida kitob va boshqa o‘quv qurollarini saqlash, oz so‘zlab, ko‘p tinglash haqida fikr bildiradi. Ilm yo‘lida munozaradan chekinmaslik, lekin uni janjalga aylantirmaslik, isbot va dalillar bilan o‘z fikrini bayon qilish zarurligini ta’kidlaydi. Yana u olimning aytgani bilan qilgan ishi bir bo‘lishi kerakligi, ilmni chuqur o‘rganish, har bir kasb, 28 sohaning bilimdoni bo‘lishda doimo kamtar, oqil, xalqparvar, har bir narsani oldindan ko‘ra oladigan bo‘lish kerakligini ham ko‘rsatib o‘tadi. Zero, ilmni faqat kitobdan o‘rganish bilan cheklanib qolmay, aql, tafakkur bilan hukm chiqarish zarurligini ham ta’kidlaydi. Ana shu talablar asosida u tijorat ilmi, tib ilmi, nujura (yulduzlar) ilmi, handasa (geometriya) ilmi borasida o‘z qarashlarini tarbiyalashda ularga ilmu odob o‘rgatishlari zarurligi ta’kidlanadi. Kaykovus bilim va aqlning ahamiyatini ulug‘lar ekan, uni mol-dunyodan yuqori qo‘yadi: «Agar molsizlikdan qashshoq bo‘lsang, aqldan bo‘y bo‘lmoqqa sa’y ko‘rguzgilki, mol bila bo‘y bo‘lg‘andan, aql bila bo‘y bo‘lg‘on yaxshiroqdur, nedinkim aql bila faol jam etsa bo‘lar, ammo mol bila aql o‘rganib bo‘lmas. Bilg‘il, aql bir moldurki, uni o‘g‘ri ololmas, u o‘tda yonmas, suvga oqmas»— deb ta’riflar ekan, inson adabi ham aqlning belgisi(«al-adab-suratil aql»), deya xulosa chiqaradi. Kaykovus jarmiyat taraqqiyotida ilm bilan birga kasb-hunarning ham zarurligini ta’kidlaydi: «Agar kishi har qancha oliynasab va aslzoda bo‘lsayu, ammo hunari bo‘lmasa, u xaloyiqning izzat va hurmatidan noumid bo‘lur. Ulug‘lik aql va bilim biladur, nasl-nasab bilan emas. Otni senga ota va onang qo‘ymishlar, sen unga mag‘rur bo‘lmag‘il... Ammo sen hunar bila bir nomga ega bo‘lg‘il». Shuning uchun ham asarda turli kasb egalari ulug‘lanadi. Kasb-hunar o‘rganishni bilim olish bilan qo‘shib olib borishni tavsiya etiladi. Fan amaliyot bilan uzviy aloqada qaraladi. Kaykovusning bu qarashlari o‘sha davrning ilg‘or qarash- laridandir. «Qobusnoma»da yoshlar tarbiyasida - juvonmardlik talablaridan eng muhimi — axloq tarbiyasi deb ko‘rsatiladi. U yoshlarda insonga nisbatan insoniy munosabatda bo‘lish, adolatlilik, samiylik, saxiylik kabi xislatlarni tarkib toptirishni istaydi va asarning bo‘shidan oxirigacha ana shu ezgu maqsadni amalga oshirishga harakat qiladi. Ko‘rtnib turibdiki, Kaykovus qarashlarida inson tarbiyasi omili muhim o‘rin tutadi. U axloqlilikning birinchi belgisi suxandonlik deb biladi. U (suxango‘ylik) notiqlikda rost so‘zlash kerakligini ta’kidlaydi. Kaykovus so‘zlarni to‘rt xilga bo‘lgani kabi odamlarni ham to‘rt xilga bo‘ladi. 29 Birinchi xil kishilar ko‘p narsani biladi va yana bilgisi kelaveradi. Bular olimlar bo‘lib, ularga bo‘ysunish kerak, deydi. Ikkinchisi, bilmagan narsasini bilishga harakat qiladi, ular qobil kishilar bo‘lib, bunday kishilarga o‘rgatish kerak. Uchinchisi, bilganini ham bilmaydi, uyquda yashagandek, ularni «uyg‘otish» kerak. To‘rtinchisi, bilmaydi va bilmaganini tan olmaydi. Bular johil kishilar bo‘lib, ulardan qochish kerak, deydi. So‘zlarning esa birinchi xili bilinmaydi va aytilmaydi; ikkinchisi aytiladigan va biladigan; uchinchisi ham bilinadi, bam bilishga zarurati yo‘q, ammo aytsa bo‘ladi. To‘rtinchisi, bilinadigan va aytiladigan. Eng yaxshisi, to‘rtinchisi, ya’ni bilinadigan va aytiladigani, deydi. So‘zlaganda andishali bo‘lish, sovuqso‘zli bo‘lmaslik, kam gapirish, kamtarlik, maqtanmaslik, birovning so‘zini diqqat bilan eshitish odoblarini ta’kidlaydi. Kaykovus yuksak axloqlilikning yana bir tarkibiy qismi do‘stlik deb biladi va do‘st tutmoq odobi haqida fikr bayon etar ekan, uning asosiy talablarini talqin etadi. Kaykovus, avvalo, inson do‘stsiz bo‘lgandan ko‘ra, birodarsiz bo‘lgani durustdir, deydi. Kishining do‘sti qancha ko‘p bo‘lsa, aybi shuncha sir tutiladi va fazilati ko‘payadi. Kaykovus qiyinchiliklarda hamdard, tayanch bo‘ladigan, sadoqatli, ta’magir, hasadgo‘y bo‘lmagan, aqlli, ilmli, muruvvatli kishilarni do‘st tutish mumkin, deb ta’kidlaydi. Do‘st bilan dushmanni ajrata bilish, dushman oldida o‘zini ojiz ko‘rsatmaslik, kuchli dushman va xiyonatchi, chaqimchi, sir ochuvchi do‘stdan saqlanishni maslahat beradi. Kaykovus do‘stlikni insonning kamolotini ko‘rsatuvchi axloqiy xislatlardan biri sifatida talqin etgan. «Qobusnoma»da jismoniy tarbiyaga ham katta ahamiyat berilgan. Zero, Kaykovus asarini juvonmardlar tarbiyasiga bag‘ishlar ekan, ularning eng avvalo jismonan sog‘lom bo‘lib kamolga yetishini alohida ta’kidlaydi. Buni biz asardagi «Shikorga chiqmoq zikrida», «Urush qilmoq zikrida», «Chavgon o‘ynamoq zikrida», «Sipohsolarlik shartlari va odatlari zikrida» va boshqa boblarda ko‘ramiz. Kaykovus, avvalo har bir tartibli, aqlli kishi o‘z vaqtini to‘g‘ri taqsimlashi va undan to‘g‘ri foydalanishini tavsiya etadi: «Hushmand (aqlli) kishilar o‘zlarining har bir ishlariga aniq vaqtni tayin etibdurlar. Ular kecha va kunduzning yigirma to‘rt soatini o‘z ishlariga taqsim 30 qilibdurlar. Bir ishni yana bir ishdan farq etib, unga vaqt, had (chegara) va andoza (o‘lchov) paydo qilibdurlar, toki ishlar bir- biriga aralashmag‘ay». Kaykovus inson o‘z tanining toza, pokiza bo‘lishiga ham e’tibor berishi kerak, deydi. Uning «Hammomga borish zikrida», «Uxlamoq va osuda bo‘lmoq zikrida», «Tamkin sharofatining va taom tartibining bayoni» kabi boblarida uxlamoq, yemoq-ichmoq, hammomga bormoq qoidalari asosida yoshlarga jismoniy-axloqiy tarbiya asoslari singdirilgan. Demak, «Qobusnoma» XI asrda yuzaga kelgan yirik tarbiyaviy asardir. Bunda o‘sha davrga xos har bir yosh egallashi zarur bo‘lgan aqliy, axloqiy, jismoniy tarbiya bilan bog‘liq faoliyat turlari: otda yurish, merganlik, suvda suzish, harbiy mashqlar san’ati, ifodali o‘qish, hattotlik san’ati, she’r yoza olish, musiqiy bilimga ega bo‘lish, shatranj va nard o‘yinini bilish kabilar ham o‘z ifodasini topgan. Kaykovusning katta xizmati shundaki, u yoshlarni hayotga tayyorlashda ularni har tomonlama kamolga yetkazishning nazariy masalalarini amaliy faoliyatga tatbiqi nuqtayi nazaridan ifodalashi bilan hamma zamonlarda, har qanday tuzumda ham o‘z qadr-qimmatini yo‘qotmadi va amaliy hayot dasturi sifatida o‘z o‘rniga ega bo‘ldi. «Qobusnoma» asari oilaviy tarbiya sohasida beqiyos ahamiyatga ega bo‘lib, unda ota-ona va farzandlar o‘rtasidagi munosabatlar, o‘zaro hurmat va axloqiy qadriyatlar muhim o‘rin tutadi. Shoh Kaykovus o‘zining hikmatlarida oilaviy munosabatlarning mustahkam bo‘lishi uchun zarur bo‘lgan asosiy tamoyillarni bayon etadi. Kaykovusning «Qobusnoma» asarida ota-onaning farzand tarbiyasidagi roli alohida o‘rin egallaydi. U farzand tarbiyasini inson hayotidagi eng muhim va mas’uliyatli vazifalardan biri sifatida ko‘radi. Kaykovusning fikricha, ota-ona o‘z farzandiga bolalikdan boshlab to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatishi, unga hayot saboqlarini berishi, axloqiy va ma’naviy qadriyatlarni singdirishi lozim. U nasihat qilish orqali farzandni yaxshi va yomonni ajrata oladigan, o‘zini jamiyatda munosib tuta oladigan shaxs sifatida shakllantirish kerakligini ta’kidlaydi. Ota- onaning farzandga bergan tarbiyasi uning kelajakdagi shaxsiyati, ijtimoiy mavqei va hayotdagi muvaffaqiyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. 31 «Qobusnoma»da ota-onaga hurmat ko‘rsatish, ularning so‘zini tinglash, ular bilan samimiy va mehribon munosabatda bo‘lish eng muhim fazilat sifatida ta’riflanadi. Farzand ota-onaga yaxshi muomala qilishi, ularning o‘zini qanday tutayotganidan ibrat olishi va shunga yarasha o‘z xatti-harakatlarini shakllantirishi kerak. Agar farzand ota-onasiga ehtirom ko‘rsatmasa, u jamiyatda ham o‘z o‘rnini topa olmaydi, deya ogohlantiradi Kaykovus. Asarda ta’kidlanishicha, ota-ona farzandga nafaqat dunyoviy bilimlar, balki ma’naviy bilimlar, insoniy fazilatlar va yaxshi xulq-atvorni ham o‘rgatishi shart. Zero, farzand bolaligidan qanday tarbiya topsa, butun hayoti davomida ana shu asosga tayanadi. Kaykovus farzandni tarbiyalashda sabr-toqatli bo‘lish, unga yaxshi o‘rnak ko‘rsatish, har bir amalda adolatli va rahmdil bo‘lish zarurligini ham uqtiradi. Farzandni tarbiyalashda faqatgina gap bilan emas, balki amaliy harakatlar, kundalik hayotdagi munosabatlar orqali ham tarbiyaviy ta’sir ko‘rsatish kerakligi qayd etiladi. Ota-ona o‘z farzandiga nisbatan mehribon va e’tiborli bo‘lsa, farzand ham o‘z navbatida ota-onasiga mehr-muhabbat bilan javob beradi. Bunday tarbiya usuli farzandni kelajakda o‘z oilasiga, jamiyatga sadoqatli, vatanparvar va halol inson sifatida kamol topishiga xizmat qiladi. Kaykovus ota-onaning farzand oldidagi mas’uliyatini faqat dunyoviy ta’minot bilan chegaralab qo‘ymaydi. Uning fikricha, ota-ona farzandni halol mehnatga, ilm olishga, odob-axloqqa o‘rgatishi, uni ezgulik sari yetaklashi shart. Farzandga berilgan har bir tarbiya va ko‘rsatma uning hayotdagi qadriyatlari va dunyoqarashining shakllanishiga xizmat qiladi. Shuning uchun ham ota-ona farzandini yoshligidan boshlab mehnatsevarlikka, sabr-qanoatga, ilmga va yaxshi xulqqa o‘rgatishi kerak. Bu esa, o‘z navbatida, mustahkam oilaviy qadriyatlarning shakllanishiga va jamiyatda barkamol shaxslarning voyaga yetishiga zamin yaratadi. Kaykovus shuningdek, ota-onaning farzand tarbiyasidagi sabr-bardosh va adolat tamoyillariga alohida e’tibor qaratadi. Tarbiyada zo‘ravonlik va haddan tashqari jazodan saqlanish, aksincha, farzandni hurmat qilish, uni tinglash va muammolarini hal qilishda yordam berish lozimligini uqtiradi. Ota-ona farzand bilan mehribon, do‘stona va samimiy munosabatda bo‘lishi kerak, shunda farzand 32 ham o‘zini hurmat qilinganini his qiladi va o‘z navbatida ota-onasini hurmat qiladi. «Qobusnoma» asarida ota-onaning farzand tarbiyasidagi o‘rni nihoyatda yuksak baholanadi. Kaykovus ota-onani farzand tarbiyasining poydevorini quruvchi asosiy shaxslar sifatida ko‘rsatadi. Ularning bergan saboqlari, namuna bo‘la olishi va doimiy mehr-muhabbati farzandni nafaqat oilada, balki jamiyatda ham munosib inson sifatida shakllanishida asosiy omil bo‘lib xizmat qiladi. Shu bois, har bir ota- ona farzand tarbiyasiga katta e’tibor bilan, fidoyilik va sabr bilan yondashishi, ularni ezgu fazilatlar ruhida tarbiyalashi zarur, deya o‘zining qadimiy, ammo doimiy dolzarbligini saqlab qolgan nasihatlarini beradi. «Qobusnoma» asarida oilaviy munosabatlarda axloqiy qadriyatlarning o‘rni nihoyatda muhim deb baholanadi. Kaykovusning ta'kidlashicha, oiladagi muhit inson tarbiyasining asosi bo‘lib xizmat qiladi. Agar oilada samimiylik, halollik, adolat va o‘zaro hurmat tamoyillari ustun bo‘lsa, farzandlar bu qadriyatlarni bolaligidan o‘zlashtirib, hayot davomida shu tamoyillar asosida yashaydi. Kaykovus oilani jamiyatning kichik namunasi sifatida ko‘radi va undagi axloqiy muhitning kelajak avlod shakllanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatishini uqtiradi. Asarda, birinchi navbatda, samimiylikning o‘rni alohida ta’kidlanadi. Kaykovusning fikricha, oila a’zolari o‘zaro ochiq va samimiy bo‘lishi kerak, chunki samimiylik ishonch va mehr-muhabbatni mustahkamlaydi. Agar ota-ona va farzandlar orasida samimiy munosabat bo‘lsa, oilada mehr, tinchlik va o‘zaro tushunish hukm suradi. Farzandlar o‘zlarini oilada erkin va qadrlangan his qiladilar, bu esa ularning sog‘lom psixologik rivojlanishiga xizmat qiladi. Halollik ham «Qobusnoma»da eng muhim axloqiy qadriyatlardan biri sifatida ko‘rsatib o‘tiladi. Kaykovus oilada har bir a’zo o‘z so‘zida, ishida halol bo‘lishi kerakligini uqtiradi. Halol muhitda ulg‘aygan farzandlar jamiyatda ham pok niyatli, vijdonli va ishonchli shaxslar sifatida voyaga yetadi. Oila ichidagi halollik nafaqat iqtisodiy, balki ma’naviy jihatdan ham mustahkam asos bo‘lib xizmat qiladi. Adolat tamoyili esa, Kaykovusning qarashlarida, oilaviy muhitda tenglik va xolislikni ta'minlash vositasi sifatida tasvirlanadi. Ota-ona farzandlarga nisbatan adolatli bo‘lishi, hech birini kamsitmasligi, ularning har biriga e’tibor va mehr 33 ko‘rsatishi zarur. Adolatni bolaligidan his qilgan farzand, kelajakda o‘zi ham adolatparvar bo‘lib yetishadi va jamiyatda haqiqatni himoya qiluvchi shaxs sifatida shakllanadi. O‘zaro hurmat ham «Qobusnoma»da asosiy axloqiy qadriyat sifatida ko‘rsatiladi. Kaykovus oilada har bir a’zo, kattalar va kichiklar bir-birini hurmat qilishi kerakligini alohida urg‘ulaydi. Ota-ona o‘z farzandlariga o‘zaro hurmatning qanday bo‘lishini nafaqat so‘z bilan, balki o‘z amaliy harakatlari bilan ham namoyon qilishi kerak. Hurmat va ehtirom bilan qurilgan oila farzandlarning shaxs sifatida o‘z qadrini his qilishiga va ijtimoiy munosabatlarda muvaffaqiyat qozonishiga yordam beradi. Kaykovusning qarashicha, oilada axloqiy qadriyatlarning shakllanishi jamiyatning umumiy axloqiy madaniyatiga ham ta’sir ko‘rsatadi. Oilada samimiylik, halollik, adolat va o‘zaro hurmat singari qadriyatlar ustun bo‘lsa, bunday oiladan chiqqan farzandlar jamiyatda ijobiy o‘zgarishlarga sababchi bo‘ladilar. Shuning uchun Kaykovus ota-onalarni, oilaning har bir a’zosini ushbu qadriyatlarni shakllantirish va mustahkamlashda faol ishtirok etishga chaqiradi. «Qobusnoma» asarida oilaviy munosabatlarda axloqiy qadriyatlarning ustuvor o‘rni chuqur asoslangan. Kaykovusning nasihatlari bugungi kun uchun ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan bo‘lib, zamonaviy oilalarda farzand tarbiyasi va ijtimoiy muhitni sog‘lomlashtirishda muhim manba bo‘lib xizmat qilmoqda. Oila ichidagi samimiylik, halollik, adolat va o‘zaro hurmat tamoyillariga amal qilish jamiyatda barkamol, iymonli va ma’naviy yetuk avlodni voyaga yetkazishga xizmat qiladi. «Qobusnoma» asarida Kaykovus oilani jamiyatning asosiy poydevori sifatida ta'riflaydi va oilaning ahamiyatini nihoyatda yuksak darajada ko‘rsatadi. Uning fikricha, jamiyatda hukm suradigan tartib, barqarorlik va taraqqiyot, avvalo, oilada beriladigan tarbiya va shakllangan axloqiy qadriyatlarga bevosita bog‘liqdir. Oila ichida tarbiyalangan insonlarning fe'l-atvori va ma'naviyati jamiyatning umumiy qiyofasini belgilaydi. Kaykovus ta'kidlaganidek, agar har bir oila farzandini samimiyat, halollik, adolat va o‘zaro hurmat ruhida tarbiyalasa, bunday oilalarda ulg‘aygan shaxslar jamiyatga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Aksincha, oilaviy qadriyatlar e’tibordan chetda qolsa, jamiyatda axloqiy tanazzul, adolatsizlik va 34 tartibsizlik kabi illatlar vujudga keladi. Shu sababli, Kaykovus oilaviy tarbiyani jamiyatni mustahkamlashning birlamchi sharti sifatida ko‘radi. Asarda oilaviy tarbiyaning jamiyatga ta’siri bir necha yo‘nalishlarda ko‘rsatib beriladi. Birinchidan, oilada shakllangan axloqiy qadriyatlar bolalarning shaxsiy xulq-atvori va odob-axloq qoidalarini belgilaydi. Bu esa, farzandlarning kattalarga hurmat ko‘rsatishida, tengdoshlariga nisbatan do‘stona va adolatli munosabatda bo‘lishida, jamiyatdagi ijtimoiy normalarga rioya qilishida namoyon bo‘ladi. Ikkinchidan, oilaviy tarbiya iqtisodiy va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashda ham muhim rol o‘ynaydi. Kaykovusning fikricha, har bir inson o‘z oilasida mehnatni qadrlash, mulkni ehtiyot qilish, adolat va vijdon bilan ishlash kabi tamoyillarni o‘rgansa, jamiyatda iqtisodiy halollik va ijtimoiy birdamlik qaror topadi. Uchinchidan, oilada berilgan to‘g‘ri tarbiya orqali vatanparvarlik va jamoatchilik tuyg‘usi shakllanadi. Kaykovus asarida farzandlarga nafaqat o‘z oilasiga, balki kengroq ma’noda o‘z yurti va jamiyatiga sadoqat bilan xizmat qilish ruhida tarbiya berish zarurligini uqtiradi. Chunki vatanparvar fuqarolar jamiyatning barqarorligi va rivojlanishining asosiy omilidir. «Qobusnoma»da shuningdek, ota-onalarga va kattalarga katta mas'uliyat yuklanadi. Ular faqat farzandlariga axloqiy nasihat qilish bilan cheklanmasdan, o‘z amaliy harakatlari bilan ham ularga namuna bo‘lishlari kerak. Chunki bolalar ko‘pincha ko‘rgan va his qilgan tarbiyadan ko‘proq ta’sirlanadilar. Agar ota-ona o‘zaro hurmatli, adolatli va halol bo‘lsa, farzand ham shunday fazilatlarni o‘zida shakllantiradi. Kaykovusning «Qobusnoma» asarida oila va jamiyat o‘rtasidagi bog‘liqlik aniq va chuqur asoslangan. Oila, jamiyatning dastlabki maktabi sifatida, axloqiy qadriyatlarning shakllanishi va jamiyat barqarorligining ta'minotchisidir. Oilada berilgan sog‘lom tarbiya jamiyatda axloqiy va ijtimoiy muhitni yaxshilashga, tartib va barqarorlikni saqlashga xizmat qiladi. Shuning uchun, Kaykovus har bir oilani farzand tarbiyasiga mas'uliyat bilan yondashishga, jamiyat taraqqiyoti uchun o‘z hissasini qo‘shishga chaqiradi. 35 «Qobusnoma» asari pedagogik qo‘llanma sifatida o‘qituvchilar uchun nihoyatda boy manba hisoblanadi. Asarda keltirilgan hikmatlar, nasihatlar va hayotiy tajribalar oilaviy tarbiya jarayonini to‘g‘ri tashkil etishda katta yordam beradi. O‘qituvchilar «Qobusnoma»dagi fikrlardan oila a’zolari o‘rtasidagi muloqotni mustahkamlash, farzandlarning axloqiy va ijtimoiy rivojlanishini ta’minlash uchun foydalanishlari mumkin. Asar, avvalo, ota-ona va farzand o‘rtasidagi o‘zaro munosabatning qanday bo‘lishi kerakligini batafsil ifodalaydi. Ota-onaning farzandga mehr bilan, sabr-toqat bilan yondashishi, farzandning esa ota-onaga hurmat va ehtirom ko‘rsatishi kerakligi ta’kidlanadi. Bu g‘oyalar asosida o‘qituvchilar oila va maktab o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytirishga, o‘quvchilarga axloqiy qadriyatlarni singdirishga qaratilgan metodik yondashuvlarni ishlab chiqishlari mumkin. «Qobusnoma»dagi hikmatli maslahatlar yordamida o‘quvchilarga hayotiy ko‘nikmalarni o‘rgatish, ularni o‘z xatti-harakatlari va qarorlarining oqibatini o‘ylab ko‘rishga o‘rgatish mumkin. Asar farzandlarni hayotiy muammolarni hal qilishda sabrli, mulohazali va adolatli bo‘lishga undaydi. Shuningdek, oilaviy munosabatlarda rostgo‘ylik, samimiylik va halollik kabi fazilatlarning ahamiyati keng yoritilgan bo‘lib, bu jihatlar bolalarning ijtimoiy va ma’naviy kamoloti uchun poydevor bo‘lib xizmat qiladi. O‘qituvchilar «Qobusnoma»dagi nasihatlardan darslarda, tarbiyaviy soatlarda va sinfdan tashqari tadbirlarda foydalanib, o‘quvchilarni oila qadriyatlariga hurmat bilan qarashga o‘rgatishlari mumkin. Masalan, o‘quvchilar bilan oiladagi axloqiy qadriyatlar haqida ochiq suhbatlar o‘tkazish, asardan olingan parchalarni muhokama qilish, rolli o‘yinlar tashkil etish orqali tarbiyaviy jarayonni yanada jonlantirish va samarali qilish mumkin. «Qobusnoma» asosida ota-onalar uchun ham maxsus tavsiyalar tayyorlash mumkin. O‘qituvchilar ota-onalar yig‘ilishlarida ushbu asardan olingan g‘oyalarni targ‘ib etish orqali, ularni farzandlar tarbiyasida ma’naviy qadriyatlarni shakllantirishga ko‘proq e’tibor qaratishga undashlari mumkin. «Qobusnoma» nafaqat o‘quvchilar uchun, balki ota-onalar va o‘qituvchilar uchun ham bebaho tarbiyaviy manbadir. Asardan metodik qo‘llanma sifatida foydalanish oilaviy munosabatlarning 36 mustahkamlanishiga, farzandlarning axloqiy jihatdan kamol topishiga va jamiyatda sog‘lom ma’naviy muhitning shakllanishiga xizmat qiladi. Kaykovusning donishmandona maslahatlari zamonaviy tarbiya jarayonida ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan. XULOSA. Axloqiy tarbiya har bir jamiyat hayotida muhim o‘rin tutadi. Uni samarali tashkil qilish uchun boy tarixiy va madaniy merosimizdan, xususan, o‘rta asr Sharq mutafakkirlarining asarlaridan keng foydalanish dolzarb ahamiyat kasb etadi. Ana shunday bebaho manbalardan biri – Kaykovus tomonidan yozilgan «Qobusnoma» asaridir. «Qobusnoma» inson kamolotini, ma'naviy yetuklikni, ilm va odobni yuksak qadrlagan holda, hayotning turli jabhalariga oid muhim axloqiy, ijtimoiy va tarbiyaviy tamoyillarni o‘zida mujassam etgan. Asarda har bir inson, ayniqsa 37 yoshlar uchun, halollik, adolat, vafodorlik, bilimga intilish, kattalarga hurmat va kichiklarga mehr-muhabbat kabi fazilatlarning ahamiyati keng va hayotiy misollar orqali yoritilgan. Kaykovus farzandiga bergan pand-nasihatlarida uni odobli, aql- idrokli, sabr-bardoshli va mehnatsevar bo‘lishga chaqiradi. Axloqiy tarbiya har bir jamiyat va xalqning ma’naviy rivojlanishida muhim o‘rin tutadi. Inson shaxsining barkamolligi, uning odob-axloqi, mehnatsevarligi, adolatparvarligi va iymon-e’tiqodga sodiqligi kabi fazilatlar bolalikdan boshlab tarbiya jarayonida shakllanadi. Shu ma’noda, qadimiy adabiy merosimiz, ayniqsa, Kaykovus qalamiga mansub «Qobusnoma» asari axloqiy tarbiyada beqiyos ahamiyatga ega bo‘lib, bugungi tarbiya tizimi uchun ham muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. «Qobusnoma» – yoshlarni to‘g‘ri hayot yo‘liga boshlovchi, ularni ilmga, odob-axloqqa, mehnatga, hurmat va sadoqatga o‘rgatuvchi bebaho pand- nasihatlar majmuasidir. Asarda Kaykovus o‘z farzandi Gilanshoxga hayotning turli sohalarida qanday munosabatda bo‘lish, qanday axloqiy mezonlarga rioya qilish, qanday qilib halol va oriyatli inson bo‘lib yetishish haqida hikmatli maslahatlar bergan. Har bir nasihat hayotiy tajribalarga tayangan holda berilgan bo‘lib, o‘zining dolzarbligi va umumbashariy qadriyatlari bilan bugungi kun uchun ham ahamiyatini yo‘qotmagan. Xususan, «Qobusnoma» da ota-onaga hurmat, ustozga sadoqat, do‘stlarga va xalqga mehr-muhabbat, halollik, sabr-toqat, ilmga rag‘bat kabi axloqiy qadriyatlar tarbiyalashga alohida e’tibor qaratilgan. Kaykovus axloqiy yetuklikka erishish uchun inson har doim o‘z ustida ishlashi, ilm va hunarni egallashi, odamlar bilan odob doirasida muomala qilishi kerakligini uqtiradi. Bugungi kunda yoshlar tarbiyasida ushbu pand-nasihatlarni asos qilib olish ularning shaxsiy va ijtimoiy barkamolligiga erishish uchun katta yordam beradi. Ayniqsa, hozirgi globallashuv va axborot oqimlari shiddat bilan rivojlanayotgan davrda yoshlar qalbida milliy qadriyatlar va umuminsoniy axloqiy mezonlarni shakllantirish zaruriyati oshgan. «Qobusnoma» asaridagi nasihatlar esa bu ehtiyojni to‘laqonli qondirishga xizmat qiladi. Tarbiya jarayonida «Qobusnoma»dan foydalanish orqali o‘quvchilarda o‘ziga xos hayotiy nuqtayi 38 nazar, mustahkam axloqiy tamoyillar va ijobiy shaxsiy fazilatlar rivojlanishiga erishish mumkin. Xulosa qilib aytganda, «Qobusnoma» asaridan axloqiy tarbiyaviy faoliyatda foydalanish nafaqat yoshlarning ma’naviy-axloqiy jihatdan barkamol shaxs sifatida shakllanishiga, balki jamiyatda sog‘lom ijtimoiy munosabatlarning qaror topishiga ham xizmat qiladi. Shu boisdan, ushbu durdona asardan ta’lim-tarbiya jarayonida keng va samarali foydalanish, uni zamonaviy pedagogik yondashuvlar bilan uyg‘unlashtirish dolzarb va hayotiy ahamiyat kasb etadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR. 1. Kaykovus; Qobusnoma; Yangi Asr Avlodi; 2019; 240 bet. 2. Kaykovus; Qobusnoma; Istiqlol; 1994; 320 bet. 3. Raximova, Gulbaxor, Bahriddinova, Yulduz, Amonov, Xasan; Kaykovusning «Qobusnoma» asarida juvonmardlik tarbiyasi; FAN, TA'LIM VA AMALIYOT INTEGRATSIYASI; 2024; 12 bet. 4. Elibaeva, Lola; Javonmardlik tariqatida axloqiy-ma’naviy sifatlar talqini; Buxoro davlat universiteti; 2021; 10 bet. 39 5. Abdualimova, Shabnam Hasan qizi; Maktabgacha yoshdagi bolalarni ma’naviy-axloqiy tarbiyalashda integratsion yondashuv samaradorligi; Innovative Development in Educational Activities; 2023; 4 bet. 6. Tuxtayev, Olimjon Xalmuradovich; Oilada bolalarni ma’naviy-axloqiy tarbiyalash; FAN, TA'LIM VA AMALIYOT INTEGRATSIYASI; 2023; 8 bet. 7. Raxmatova, X.A.; Maktabgacha yoshdagi bolalarni ma’naviy-axloqiy tarbiyalash masalasiga yondashishning o‘ziga xos tomonlari; Zenodo; 2024; 6 bet.  Badalbaeva, Malohat; «Qobusnoma» asarida yoshlar tarbiyasi; Hurriyat gazetasi; 2017; 2 bet. 8. Karimov, Islom; Yuksak ma’naviyat — yengilmas kuch; Ma’naviyat; 2008; 176 bet. 9. Nazarov, Shavkat; O‘zbek adabiyoti tarixi; O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi; 2000; 512 bet. 10. Qodirov, Erkin; O‘zbek adabiyoti tarixi; Fan; 2004; 400 bet. 11. Tursunov, Anvar; O‘zbek adabiyoti tarixi; O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi; 2000; 512 bet. 12. Abdullaev, Abduqahhor; O‘zbek adabiyoti tarixi; Fan; 2004; 400 bet. 13. Islomov, Anvar; O‘zbek adabiyoti tarixi; O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi; 2000; 512 bet. 14. Saidov, Shavkat; O‘zbek adabiyoti tarixi; Fan; 2004; 400 bet. 15. Rasulov, Akmal; O‘zbek adabiyoti tarixi; O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi; 2000; 512 bet. 16. Yusupov, Bahodir; O‘zbek adabiyoti tarixi; Fan; 2004; 400 bet. 17. Xudoyberdiyev, Ulug‘bek; O‘zbek adabiyoti tarixi; O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi; 2000; 512 bet. 18. To‘xtayev, Olimjon; O‘zbek adabiyoti tarixi; Fan; 2004; 400 bet. 19. Xudoyberdiyev, Ulug‘bek; O‘zbek adabiyoti tarixi; O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi; 2000; 512 bet. Internet saytlar: 40 20. Vikipediya maqolasi – Qobusnoma asarining yaratilish tarixi, mazmuni va tarjimalari haqida umumiy ma'lumotlar: https://uz.wikipedia.org/wiki/ Qobusnoma Arxiv.uz 21. Zenodo ilmiy maqolasi – Asarda tarbiya masalalari, xulq-odob qoidalari va jismoniy tarbiya haqida tahlil: https://zenodo.org/records/6578140 Arxiv.uz+2Zenodo+2oefen.uz+2 22. Hurriyat gazetasi maqolasi – Qobusnoma da yoshlar tarbiyasi, ota-onani hurmatlash va axloqiy qadriyatlar haqida fikrlar: https://uzhurriyat.uz/ 2017/09/07/qobusnoma-asarida-yoshlar-tarbiyasi/ HURRIYAT 23. Arxiv.uz diplom ishi – Kaykovusning pedagogik qarashlari va ularning ta'lim-tarbiyadagi o‘rni haqida batafsil tahlil: https://arxiv.uz/uz/documents/diplom-ishlar/psixologiya-1/kaykovusning- pedagogika-sohasida-qarashlarini-o-rganish 24. Oefen.uz maqolasi – Qobusnoma da barkamol inson timsoli va axloqiy tarbiya haqida fikrlar: https://oefen.uz/uz/documents/slaydlar/umumiy/ kaykovskiyning-qobusnoma-asaridagi-barkamol-inson-timsolida-qo-llaniladi oefen.uz 41

Axloqiy tarbiyada Kaykovusning «Qobusnoma»asaridan foydalanish

Купить